‘శ్రీవాణి’ 500వ సంచిక ఆవిష్కరణ (తుమ్మలపల్లి కళాక్షేత్రం – విజయవాడలో ఆగస్ట్ 8, 2026) మహోత్సవం, ఒక చారిత్రాత్మక విలోకనం : వనం జ్వాలా నరసింహారావు

 ‘శ్రీవాణి’ 500వ సంచిక ఆవిష్కరణ మహోత్సవం 

ఒక చారిత్రాత్మక విలోకనం

‘అత్యంతాద్భుతాద్భుతమైన’ ఆధ్యాత్మిక, 

సామాజిక, చారిత్రాత్మక విలువల

సమ్మిళతమైన మాసపత్రిక ‘శ్రీవాణి’ 500 సంచిక ఆవిష్కరణ
(తుమ్మలపల్లి కళాక్షేత్రం – విజయవాడలో ఆగస్ట్ 8, 2026)
అభినందనలతో వనం జ్వాలా నరసింహారావు

అక్షరానికి ఆధ్యాత్మిక పరిమళాన్ని అద్ది, సమాజ హితమే శ్వాసగా సాగుతున్న అపురూప మాసపత్రిక ‘శ్రీవాణి’. సుమారు నలభై ఏళ్లకు పైగా నిరంతరాయంగా సాగుతున్న ఈ అక్షర యజ్ఞం, 2026 ఆగస్ట్ 8వ తేదీన ప్రతిష్టాత్మకంగా ఐదు వందల (500) సంచికల మైలురాయిని అధిగమించబోతోంది. ఈ చారిత్రాత్మక అపురూప ఘట్టాన్ని పురస్కరించుకుని, విజయవాడలోని తుమ్మలపల్లి క్షేత్రంలో అశేష అభిమానులు, మేధావుల సమక్షంలో నిర్వహించ తలపెట్టిన ‘ప్రత్యేక సంచిక ఆవిష్కరణ వేడుక’ పత్రికా ప్రపంచంలోనే ఒక మైలురాయి కానున్నది. ఈ అద్భుత సభకు పత్రికా యాజమాన్యం (స్వర్గీయ కొమరగిరి కృష్ణమోహన్ రావు కుటుంబ సభ్యులు) ఆధునిక సాంకేతికతను జోడిస్తూ, వాట్సాప్ సందేశం ద్వారా ఆహ్వానం పలికిన విధానం డిజిటల్ యుగంలో ఒక వినూత్న ఒరవడికి, సంప్రదాయానికి నాంది పలికినట్లుగా వున్నది.

ఈ ఆహ్వానానికి అదనంగా నన్ను ఎంతగానో ఆకట్టుకున్న మరో సమకాలీన చారిత్రాత్మక విశేషం, ఈ పత్రికా ఆవిర్భావం నాటి నుండి ... దాని ఆరోహణలు, అవరోహణలు, నేటి పునరారోహణల వైభవంతో విడదీయరాని బంధం కలిగిన నా ఆప్తుడు తుర్లపాటి విజయ్ శంకర్ భార్యాసమేతంగా మమ్మల్ని (నన్ను, మా శ్రీమతిని) వ్యక్తిగతంగా ఆహ్వానించడానికి (జులై 22, 2026) మా నివాసానికి రావడం. పాత జ్ఞాపకాల దొంతరలను విప్పుతూ, సమకాలీన సామాజిక-ఆధ్యాత్మిక అంశాలను చర్చిస్తూ ఆత్మీయ అనుబంధాల మధ్య మేము నలుగురం గడిపిన ఆ నాలుగు గంటల సమయం కాలాతీతంగా సాగిపోయింది.

ఆ సుదీర్ఘ సంభాషణలో ఎన్నో అపురూపమైన చారిత్రాత్మక విషయాలు, ఆధ్యాత్మిక రహస్యాలు, పత్రికా నిర్వహణలోని ఒడిదుడుకుల గురించిన జ్ఞాన సమాచారాన్ని పంచుకోవడం జరిగింది. నిజాయితీగా చెప్పాలంటే, ఆ ప్రసంగంలో చాలా భాగం ఆత్మీయ బంధువు, అంతకు మించి స్నేహితుడు, విజయ్ శంకర్ అనుభవాల నుండి నేను నేర్చుకున్నదే ఎక్కువ. ‘శ్రీవాణి’ పత్రికకు సంబంధించిన ఎన్నో తెలియని కోణాలను మనస్ఫూర్తిగా తెలుసుకోవడం సంతోషం కలిగించిన అంశం.

సంబంధ బాంధవ్యాల పరంగా విజయ్ శంకర్ నాకు తోడల్లుడు. వయసులో నాకంటే చిన్నవాడే. ఆయన అర్ధాంగి వాణి (జుబ్బి) మా వివాహమైన నాటి నుండి నాకు ఒక చిన్న అమ్మాయిలాగే సుపరిచితురాలు. లోకంలో కొందరికి కొన్ని విద్యలు ఎక్కువగా రావచ్చు, మరికొందరికి తక్కువగా ఉండవచ్చు. కానీ, వీరికి ఉన్న అపారమైన నైపుణ్యాలను పదిమందికీ ప్రకటించుకుని ప్రచారం చేసుకోవాలనే తపన లేని ఒక అపురూపమైన, నిగర్వియైన వ్యక్తిత్వం వీరిద్దరిది. విజయ్ శంకర్ లో ఒక అద్భుతమైన కళాకారుడు, పండితుడు దాగి ఉన్నారు. ఆయన కంఠం విప్పితే గానం సుమధురంగా సాగుతుంది. ఛందోబద్ధమైన పద్యాన్ని అలవోకగా, ఆశువుగా అల్లగల ధిషణ ఆయన సొంతం. ఇక ఆయన చేతిలోకి పిల్లనగ్రోవి (Flute) చేరిందంటే, ఆ వేణుగాన లహరిలో పడి వినేవారు కాలజ్ఞానాన్ని సైతం మర్చిపోవాల్సిందే.

కేవలం సంగీతమే కాదు, ఆయన సాహిత్య సంపద కూడా అపారమైనది. మన సంస్కృతికి మూలస్తంభాలైన మహాభారతం, శ్రీమద్భాగవతం, రామాయణాలతో పాటు ప్రబంధ సాహిత్యంలో ఎక్కడ, ఏ ఘట్టంలో, ఏముందో తటుక్కున స్మరించి చెప్పగల అసాధారణ జ్ఞాపకశక్తి ఆయనది. సందర్భోచితంగా సంస్కృత శ్లోకాలను, తెలుగు పద్యాలను నవరసాలు ఒలికేలా ఆయన వల్లించే తీరు అమోఘం. అందుకే, మేమిద్దరం కలిసినప్పుడల్లా మా మధ్య జరిగే సంభాషణలలో ఈ సాహిత్య, ఆధ్యాత్మిక చర్చలకే సింహభాగం ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. ఆ సమయాల్లో మా శ్రీమతులు (అక్కాచెల్లెళ్లు) మూగప్రేక్షకులైపోవాల్సిందే! అయితే, వారు కేవలం శ్రోతలుగా మిగిలిపోకుండా, మధ్యమధ్యలో తమదైన శైలిలో కలగజేసుకుంటూ ఆ సంభాషణకు మరింత ఆత్మీయతను అద్దుతుంటారు.

విజయ్ శంకర్‌కు ఈ బహుముఖ ప్రజ్ఞాపాటవాలు అబ్బడానికి ప్రధాన కారణం ఆయన అకుంఠిత స్వయంకృషి, అచంచలమైన ఆసక్తి, నిరంతర అన్వేషణ అనడంలో ఏమాత్రం సందేహం లేదు. వీటన్నింటికీ తోడు భగవదనుగ్రహం, ముఖ్యంగా ఆ భగవాన్ శ్రీ సత్యసాయి బాబా వారి దివ్యాశీస్సులు ఆయనకు మెండుగా ఉన్నాయనేది కూడా నిర్వివాదాంశం. అయినప్పటికీ, ఈ అసాధారణ పాండిత్యానికి వెనుక ఇంకా ఏదో బలమైన అంతస్సూత్రం, వంశపారంపర్యంగా వచ్చిన మేధోసంపత్తి ఉండి తీరాలనే బలమైన అనుమానం నాకు ఎప్పటి నుంచో ఉండేది. మాతాపిత్రుల అనుగ్రహం పరిపూర్ణంగా ఉండడం ఒక ఎత్తయితే... వారిలో ఒకరికైనా, లేదా ఇద్దరికైనా వైవిధ్యభరితమైన అంశాలలో ఇటువంటి బహుముఖ తెలివితేటలు, నైపుణ్యం, నిరంతర అధ్యయనాసక్తి ఉంటేనే కానీ సంతానానికి ఈ స్థాయి జ్ఞానసంపద లభించదు కదా అనిపించేది.

గతంలో ఎప్పుడూ ఈ విషయాన్ని లోతుగా అడగకపోయినా, జులై 22న జరిగిన సుదీర్ఘ సంభాషణలో నేనే స్వయంగా ఈ ప్రస్తావనను లేవనెత్తాను. అంతే... నా అనుమానం అక్షరసత్యమని నిరూపిస్తూ, పూజ్యనీయులైన తన తండ్రిగారి గురించి విజయ్ శంకర్ చెప్పిన అద్భుతమైన విషయాలు విస్మయానికి గురిచేశాయి. ఒక గొప్ప మేధావి, సహజ నాయకుడు, ఆధ్యాత్మిక వేత్త అయిన ఆయన తండ్రిగారి జీవిత విశేషాలను వింటుంటే, అసలు సిసలైన జ్ఞాన వారసత్వం అంటే ఇదేనని నాకు స్పష్టమైంది. విజయ్ శంకర్ తండ్రిగారైన స్వర్గీయ తుర్లపాటి వేంకట బసవేశ్వర రావు గారి జీవితం ఒక అసాధారణ కావ్యం. ఆయన జీవించిన కాలం కేవలం 54 సంవత్సరాల స్వల్ప వ్యవధే అయినప్పటికీ, ఆయన సాధించిన జ్ఞాన శిఖరాలు అమోఘమైనవి.

కేవలం 18 సంవత్సరాల ప్రాయంలో, అదీ వివాహమైన అతికొద్ది కాలానికే, విధి వంచనతో ఊహించని రీతిలో ఆయన రెండు కాళ్లూ చచ్చుబడిపోయాయి. చదివింది కేవలం ఎస్సెస్సీ (SSC) మాత్రమే. కానీ, శారీరక వైకల్యం ఆయన మానసిక వికాసానికి, మేధోశక్తికి ఏనాడూ అడ్డుగోడ కాలేకపోయింది. కదలలేని స్థితిలోనే తన నివాసాన్నే ఒక అద్భుత గ్రంథాలయంగా మార్చేసుకుని, నిరంతర అధ్యయనంతో, స్వయం అభ్యాసంతో, సంస్కృత, తెలుగు భాషలలో అసమానమైన పాండిత్య ప్రతిభను సంపాదించుకున్న మహనీయుడాయన. ఆ అచంచల సాధనకు ప్రతిరూపంగా ‘వల్లీ కల్యాణం’ పేరుతో ఏకంగా 1800 పద్యాలతో కూడిన ఒక బృహత్ ప్రబంధాన్ని ఆశువుగా రచించిన మహాకవి ఆయన. దురదృష్టవశాత్తూ ఆ అపురూప గ్రంథం నేటికీ ప్రచురణకు నోచుకోలేదు.

ఆ గ్రంథ రచన పూర్తయిన తర్వాత ఆయనకు కలిగిన రెండవ కుమార్తెకు, ఆ కావ్యంపై మక్కువతో ‘లవలి’ అని పేరు పెట్టడం మధురాతి మధురమైన ఒక విశేషమనాలి. నిజానికి, తెలుగు సమాజంలో ‘లవలి’ అనే పేరున్న అమ్మాయిలు చాలా అరుదు అనడం అతిశయోక్తి కాదు. ఈ సందర్భంగా, జీవితాంతం పక్షవాతంతో మంచానికే పరిమితమైన భర్తకు దైవభావంతో అహర్నిశలు సేవలు చేస్తూ, ఆయన సాహిత్య వ్యాసంగానికి అండగా నిలిచిన విజయ్ శంకర్ తల్లి కమల గారి త్యాగపూరితమైన పతిసేవను, శుశ్రూషను విజయ్ శంకర్ అత్యంత భావోద్వేగంతో గుర్తుచేసుకున్నారు. ఆ తల్లిదండ్రుల పుణ్యఫలమే నేడు విజయ్ శంకర్‌లో కనిపిస్తున్న ఈ అపార విద్వత్తు.

ఈ వంశ వృక్షపు మూలాలను వెతుకుతూ పోతే మరిన్ని ఆశ్చర్యకరమైన చారిత్రాత్మక సత్యాలు వెలుగు చూశాయి. బసవేశ్వర రావు గారి తండ్రి, అంటే విజయ్ శంకర్ పితామహులు (తాతగారు) తుర్లపాటి రామలింగేశ్వర రావు గారు వరంగల్ జిల్లాలో ఉద్యోగ బాధ్యతలు నిర్వహించేవారు. ఆయన ధర్మపత్ని శ్యామలాంబ గారు. ఈ దంపతులకు 1921వ సంవత్సరంలో, వరంగల్ జిల్లాలోని 'కంఠాత్మకూర్' గ్రామంలో బసవేశ్వర రావు గారు జన్మించారు. అయితే, వీరి పూర్వీకుల స్వగ్రామం మాత్రం కృష్ణా జిల్లా నందిగామ తాలూకాలోని ‘అడవిరావులపాడు అగ్రహారం’. తమ స్వగ్రామం అగ్రహారంగా మారడం వెనుక ఒక విచిత్రమైన, అత్యంత ఆసక్తికరమైన చారిత్రాత్మక నేపథ్యం ఉందని విజయ్ శంకర్ వివరించారు.

పూర్వం అమరావతి సంస్థానాధీశులైన రాజా వారు ఒకానొక సందర్భంలో వేటకు వెళ్లినప్పుడు, వారి చేతిలో పొరపాటున ఒక భిల్లుడు (అడవి జాతి మనిషి) హతమయ్యాడు. ఆ హత్యాపాతకం వల్ల కలిగిన బ్రహ్మహత్యా సదృశ్య దోష పరిహారార్థం, రాజా వారి శ్రేయస్సును కోరే పండితులు ఒక అద్భుతమైన సలహా ఇచ్చారు. ఆ దోషం పోవాలంటే సామ్రాజ్యంలో వేయికి పైగా శివలింగాలను ప్రతిష్టించాలని వారు సూచించారు. ఆ దేశాచార ప్రకారం కొన్ని శివలింగాలను ప్రతిష్టించినప్పటికీ, అన్ని లింగాలను ప్రతిష్టించి, వాటికి నిత్య ధూపదీప నైవేద్యాలు నిర్వహించడం ఆచరణలో అత్యంత క్లిష్టంగా మారింది.

దీనికి ప్రత్యామ్నాయంగా ఆ పండితులే మరొక ఉపాయాన్ని చెప్పారు. నిర్దిష్ట సంఖ్యలో శివలింగాలను ప్రతిష్టించే బదులు, అంతటి పవిత్రమైన శివలింగాలను అర్హులైన వ్యక్తుల మెడలో ధరింపజేస్తే ఆ దోషం పరిహారమవుతుందని సెలవిచ్చారు. పండితుల ఆజ్ఞను శిరసావహించిన రాజా వారు, అందుకోసం సుమారు 2000 ఎకరాలకు పైగా భూమిని కేటాయించి, పలువురు బ్రాహ్మణులకు పంపిణీ చేశారు. ఆ క్రమంలోనే అక్కడ ఉన్న ఆరువేల నియోగులను 'లింగధారులు'గా మార్చడం జరిగింది. అలా రాజా వారి దోష పరిహారార్థం ఏర్పడిన ఆ భూభాగమే తర్వాతి కాలంలో అడవిరావులపాడు అగ్రహారంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ విధంగా విజయ్ శంకర్ పూర్వీకుల చరిత్ర వెనుక ఒక అద్భుతమైన చారిత్రాత్మక గాథ దాగి ఉంది.

రాజా వారు అంతటితో ఆగకుండా ఆ అడవిరావులపాడు అగ్రహారాన్ని నాలుగు విభాగాలుగా గావించి, ఆయా భాగాలలో పండితులు స్థిరనివాసాలు ఏర్పరచుకునేందుకు సకల వసతులను కల్పించారు. అలా అమరావతి రాజా గారి ఆశ్రయంతో అక్కడ స్థిరపడిన విజయ్ శంకర్ పూర్వీకులు, కాలక్రమేణా మారుతున్న సామాజిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా, విద్యా ఉపాధులకై సమీపంలోని నందిగామ నగర వాతావరణానికి తరలివచ్చారు. విజయ్ శంకర్ పితృపాదులైన బసవేశ్వర రావు గారు అలా నందిగామ చేరినవారే. పూర్వజన్మ సుకృతమో, ఈ వంశ పరంపరాగత సంస్కారమో కానీ, బసవేశ్వర రావు గారు అద్భుతమైన ఏకసంతాగ్రాహి, నవనవోన్మేష ప్రజ్ఞాశాలి. ఆయనకు తెలియని విద్య, ఆయన స్పృశించని లలితకళ లేదు.

విశేషమేమిటంటే, ఈ విద్యలన్నింటిలోనూ ఆయనకు గురుముఖతః లభించిన శిక్షణ ఏమీ లేదు. అంతా కేవలం స్వయం అభ్యాసమే! ఆయనే గురువు, ఆయనే విద్యార్థియై అక్షరాలా ఏకలవ్య శిష్యరికం చేశారు. అలా అపారమైన ఆసక్తితో, స్వయంకృషితో ఆయన సాధించిన విద్యలలో వేద జ్యోతిష్యం, హోమియో వైద్యం, గాత్ర సంగీతం ప్రధానమైనవి. వాద్య సంగీతంలో హార్మోనియం, బుల్‌బుల్ తరంగ్ (వేణువు) లపై ఆయనకు అసాధారణ పట్టు ఉండేది. ఇక వయొలిన్ వాయించాలనే కోరిక కలిగినప్పుడు, మార్కెట్లో కొనే ఆర్థిక వసతి లేకపోయినా, తన శిల్ప, చిత్రలేఖన నైపుణ్యాలను ఉపయోగించి తానే స్వయంగా ఒక అద్భుతమైన వయొలిన్ తయారు చేసుకుని, దానిపై స్వంతంగా రాగసాధన చేసి సంగీత విద్వాంసులనే అబ్బురపరిచారు. ఒకానొక సందర్భంలో మరణానికి చేరువలో వున్న ఒక బాలికను హోమియో వైద్యంతో బ్రతికించిన వైద్యుడాయన.

ఆయన వృత్తిరీత్యా వ్యవసాయదారే అయినప్పటికీ, ప్రవృత్తి అంతా సాహిత్య, కళా సేవలోనే గడిచింది. దురదృష్టవశాత్తూ, 18 ఏళ్ల ప్రాయంలోనే పక్షవాతం బారిన పడడంతో, దత్తత ద్వారా ఆయనకు సంక్రమించిన అపారమైన ఆస్తిపాస్తులన్నీ ఆ సుదీర్ఘ వైద్య ఖర్చులకే కరిగిపోయాయి. చివరికి అత్యంత కొద్దిపాటి ఆస్తి మాత్రమే మిగిలినప్పటికీ, ఆయన ఏనాడూ ధైర్యాన్ని, తనలోని విద్యా తృష్ణను కోల్పోలేదు. ఆ క్లిష్ట పరిస్థితుల్లోనూ ఆయన మిగిల్చిన ఆధ్యాత్మిక, సాహిత్య సంపదే నేడు వారి సంతానానికి లభించిన అసలైన వారసత్వ నిధి.

ఇదిలా ఉండగా, ఈ రెండు కుటుంబాల మధ్య ఉన్న ఆత్మీయ అనుబంధం మరింత బలపడడానికి ఒక మధురమైన సందర్భం తోడైంది. బసవేశ్వర రావు గారు తన కుమార్తె అయిన (స్వర్గీయ) జయప్రద గారిని, స్వయానా తన సోదరి కుమారుడైన (స్వర్గీయ) కొమరగిరి కృష్ణమోహన్ రావు గారికి ఇచ్చి వివాహం జరిపించారు. ఈ విధంగా తుర్లపాటి, కొమరగిరి వంశాల మధ్య రక్తానుబంధంతో పాటు మేధో సంస్కారాల కలయిక కూడా జరిగింది. ప్రస్తుతం మనం ‘శ్రీవాణి’ ఆధ్యాత్మిక మాసపత్రిక 500వ ప్రత్యేక సంచిక మహోత్సవ ఆవిష్కరణ గురించి మాట్లాడుకుంటున్నప్పుడు, ఈ అక్షర సామ్రాజ్యానికి పునాది వేసిన ఆ పత్రికా వ్యవస్థాపకులు, స్వర్గీయ కొమరగిరి కృష్ణమోహన్ రావు గారి నామస్మరణ చేసుకోవడం మన కనీస కర్తవ్యం.

ఆ మహనీయుడి జీవిత ప్రస్థానం అక్షరాలా భక్తి, దేశభక్తి, విద్యా వికాసాల అద్భుత త్రివేణీ సంగమం. కృష్ణా జిల్లాలోని నందిగామ పట్టణంలో జన్మించిన ఆయన, బాల్యం నుంచే సమాజ సేవ పట్ల అమితంగా ఆకర్షితులయ్యారు. రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ (RSS) లో బాల స్వయంసేవక్‌గా అడుగుపెట్టిన ఆయన, దేశభక్తిని నరనరాన జీర్ణించుకున్నారు. ఆ జాతీయ భావజాల స్ఫూర్తితోనే ప్రలోభాలకు లొంగకుండా, తన యావత్ యవ్వనాన్ని దేశసేవకే అంకితం చేస్తూ అవనిగడ్డ, నందిగామ ప్రాంతాలలో ఆర్.ఎస్.ఎస్ విస్తారక్‌గా (పూర్తి సమయ కార్యకర్తగా) అత్యంత క్రియాశీలకమైన సేవలందించారు. ఆ విధంగా సమాజ హితమే శ్వాసగా సాగిన కొమరగిరి కృష్ణమోహన్ రావు గారు, ఆ తర్వాతి కాలంలో క్రియాశీలక రాజకీయ రంగంలో అడుగుపెట్టారు.

కృష్ణా జిల్లా నుండి శ్రీకాకుళం జిల్లా వరకు ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ప్రతి పల్లెనూ, పట్నాన్ని చుట్టుముడుతూ నాటి భారతీయ జనసంఘ్ పార్టీ బలోపేతానికి, అలాగే జాతీయ భావజాల వ్యాప్తికి ఆయన అహర్నిశలు కృషి చేశారు. అయితే, 1975లో దేశ రాజకీయ యవనికపై నల్లటి నీడలు కమ్ముకుంటూ అప్పటి ప్రధానమంత్రి ఇందిరాగాంధీ గారు దేశంలో అత్యవసర పరిస్థితి (Emergency)ని విధించారు. ఆ సమయంలో ప్రజాస్వామ్య పరిరక్షణ కోసం, పౌర హక్కుల కోసం కృష్ణమోహన్ రావు గారు రాజీలేని గళమెత్తారు. ఆ అకుంఠిత దీక్షకు గాను నాటి ప్రభుత్వం ఆయనను అత్యంత కఠినమైన 'మీసా' (MISA - Maintenance of Internal Security Act) చట్టం కింద అరెస్ట్ చేసి, 19 నెలల పాటు సుదీర్ఘ కాలం జైలు గోడల మధ్య నిర్బంధించింది.

అయితే, ఈ చారిత్రాత్మక ఘట్టానికి వెనుక ఉన్న ఒక అపురూపమైన, అంతర్గతమైన రహస్యాన్ని ఇక్కడ మనం తప్పక చెప్పుకుని తీరాలి. ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వం దేశంలో అత్యవసర పరిస్థితిని విధించడానికి ముందే... గ్రహాల గమనాన్ని, కాల స్వరూపాన్ని జ్యోతిష్య శాస్త్ర పరంగా పూర్తిగా ఆకళింపు చేసుకున్న వారి మామగారు తుర్లపాటి బసవేశ్వర రావు గారు, అల్లుడైన కృష్ణమోహన్ రావు గారిని ముందే హెచ్చరించారు. రాబోయే కాలం రాజకీయంగా అత్యంత క్లిష్టమైనదని గ్రహించిన ఆయన, ‘రాజకీయ వేదికలపై విపరీతమైన ఘాటైన పదజాలంతో, తీవ్రమైన విమర్శలతో కొన్నాళ్ల పాటు ప్రసంగాలు చేయవద్దు, కొంతకాలం మౌనంగా లేదా సంయమనంతో ఉండడం శ్రేయస్కరం’ అని ఒక హితవు పలికారు. ‘కృష్ణా రోజులు అనుకూలంగా లేవు నీ విమర్శల జోరు తగ్గించు. . నిన్ను జైల్లో పెట్టవచ్చు, జాగ్రత్త’ అని అన్నారట.

కాలగతిని ముందుగానే ఊహించగల బసవేశ్వర రావు గారి అపార జ్యోతిష్య విజ్ఞానానికి, వారి దూరదృష్టికి ఈ సంఘటన ఒక నిలువెత్తు నిదర్శనం. జ్యోతిష్య శాస్త్ర నిధి అయిన బసవేశ్వర రావు గారు అంతటితో ఆగకుండా, జూన్ 21వ తేదీన (అంటే దేశంలో అత్యవసర పరిస్థితి విధించడానికి సరిగ్గా ఐదు రోజుల ముందర) అసలు ఎటువంటి పనులూ పెట్టుకోవద్దని, ప్రయాణాలు చేయవద్దని అల్లుడికి అత్యంత ఖచ్చితమైన సూచన చేశారు. మామగారి మాటను శిరసావహించిన కృష్ణమోహన్ రావు గారు ఆ రోజును జాగ్రత్తగానే గడిపారు కానీ, విధి ఎంత విచిత్రమైనదో ఆ రోజే రుజువైంది. కృష్ణమోహన్ రావు గారు ఏమాత్రం ఊహించని రీతిలో, సరిగ్గా అదే జూన్ 21వ తేదీన బసవేశ్వర రావు గారు పరిపూర్ణ ఆరోగ్యంతో ఉంటూనే అకస్మాత్తుగా శివైక్యం చెందారు (స్వర్గస్తులయ్యారు). ఆ మహనీయుడు తన అల్లుడికి రాబోయే కాలపు ముప్పు గురించి జ్యోతిష్య పరిభాషలో హెచ్చరించింది కేవలం రాజకీయ పరిణామాల గురించే కాదు, బహుశా తన భౌతిక జీవిత ముగింపు గురించి కూడానేమో అనిపించక మానదు.

ఇలా ఒకవైపు మామగారి ఆకస్మిక వియోగం, మరోవైపు దేశంలో ముంచుకొచ్చిన ఎమర్జెన్సీ చీకట్లు కృష్ణమోహన్ రావు గారిని చుట్టుముట్టాయి. ఆ వెంటనే ప్రభుత్వం ఆయనను మీసా చట్టం కింద జైలులో నిర్బంధించినప్పటికీ, ఆయన తన పోరాట పటిమను ఏమాత్రం కోల్పోలేదు. జైలు గోడలు ఆయన ఆత్మవిశ్వాసాన్ని బంధించలేకపోయాయి. 19 నెలల సుదీర్ఘ నిర్బంధం తర్వాత జైలు నుండి విడుదలైన ఆయన, మరింత రెట్టింపు ఉత్సాహంతో వివిధ ప్రజా పోరాటాల్లోకి దూకారు. చారిత్రాత్మక 'విశాఖ ఉక్కు - ఆంధ్రుల హక్కు' ఉద్యమంలో, ప్రత్యేక ఆంధ్ర ఉద్యమంలో, లోకనాయక్ జయప్రకాశ్ నారాయణ్ (JP) దేశవ్యాప్తంగా నడిపిన 'సంపూర్ణ క్రాంతి' ఉద్యమాలలో అగ్రభాగాన నిలిచి చురుగ్గా పాల్గొన్నారు. నిరంతరం ప్రజల పక్షాన నిలబడి పోరాడిన నిబద్ధత గల ప్రజా నాయకుడిగా తెలుగు నేలపై చెరగని గుర్తింపు పొందారు.

కేవలం తాత్కాలిక రాజకీయ సంస్కరణలు లేదా సామాజిక పోరాటాల వల్ల మాత్రమే సమాజం సంపూర్ణంగా మారదని, మానవ మనుగడకు నైతిక, ఆధ్యాత్మిక విలువల పునాది అత్యంత అవసరమని కృష్ణమోహన్ రావు గారు బలంగా నమ్మారు. ఈ ఉన్నతమైన ఆశయ సాధన కోసమే ఆయన తన ప్రయాణాన్ని అక్షర సాధన వైపు మళ్లించారు. ఆ క్రమంలోనే, సాక్షాత్తు భగవాన్ శ్రీ సత్యసాయి బాబా వారి దివ్యాశీస్సులను, మార్గదర్శకత్వాన్ని పొంది, చారిత్రాత్మక మచిలీపట్నం కేంద్రంగా 'శ్రీవాణి' ఆధ్యాత్మిక మాసపత్రికకు అంకురార్పణ చేశారు. దానికి వ్యవస్థాపక సంపాదకుడిగా బాధ్యతలు చేపట్టి, అక్షరాన్ని ఒక సాధనంగా మలిచారు. ఈ పత్రిక ద్వారా కేవలం పూజా పునస్కారాలకే పరిమితం కాకుండా, నిజమైన ఆధ్యాత్మిక చింతనను, భగవాన్ సత్యసాయి బాబా వారి 'సత్య, ధర్మ, శాంతి, ప్రేమ' అనే దివ్య సందేశాలను వేలాది మంది పాఠకుల హృదయాలలోకి విజయవంతంగా చేరవేశారు.

కృష్ణమోహన్ రావు గారి దార్శనికత కేవలం పత్రికా రంగానికే పరిమితం కాలేదు. సమాజ ఉన్నతికి, భావి భారత పౌరుల నిర్మాణానికి 'విలువలతో కూడిన విద్యే' మూలస్తంభమని ఆయన గ్రహించారు. భగవాన్ సత్యసాయి బాబా వారి విద్యా ఆదర్శాల స్ఫూర్తితో, కేవలం అక్షర ముక్కలు నేర్పే చదువు కాకుండా, సంస్కారాన్ని నేర్పే విద్యాసంస్థలను, పాఠశాలలను నెలకొల్పడంలో ఆయన క్రియాశీలక పాత్ర పోషించారు. వాటి స్థాపనలోనే కాకుండా, నైతిక విలువల ప్రాతిపదికన ఆ సంస్థలను నడపడంలో, వాటి ప్రగతిలో అహర్నిశలు శ్రమించారు. ఈ విధంగా 'శ్రీవాణి' పత్రిక ద్వారా అక్షర చైతన్యాన్ని, విద్యాసంస్థల ద్వారా సంస్కార చైతన్యాన్ని సమాంతరంగా నడిపించిన మహోన్నత దార్శనికుడు ఆయన. దేశభక్తి క్రమశిక్షణ లాటి ఆదర్శాలతో వివేకానంద విద్య నికేతన్ స్కూల్ (హాస్టల్ తో) స్థాపించారు. 20/30 మంది విద్యార్థులు మాత్రమే ఉండేవారు. తమాషా ఏంటంటే అందులో చేరటానికి వైజాగ్, చెన్నై కరీంనగర్ నుంచి విద్యార్ధులు చేరేవారు.

సమాజంలో అణగారిన, నిరుపేద వర్గాల పిల్లలకు ఉచితంగా, నైతిక విలువలతో కూడిన నాణ్యమైన విద్యను అందించే లక్ష్యంతో ప్రారంభమైన 'శ్రీ సత్యసాయి దీనజనోద్ధరణ పథకం' వంటి గొప్ప విద్యా, సేవా కార్యక్రమాలను అట్టడుగు ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లడంలో కృష్ణమోహన్ రావు గారు భగీరథ ప్రయత్నం చేశారు. ఎందరో అనాథల జీవితాలలో విద్యా కాంతులు నింపారు. ఈ విధంగా, ఒకవైపు దేశభక్తిని గుండెల్లో నింపుకున్న నిబద్ధత గల రాజకీయ నాయకుడిగా, ప్రజా హితం కోసం జైలు శిక్షను సైతం లెక్కచేయని ప్రజా పోరాటాల యోధుడిగా... మరోవైపు అక్షర దాతగా, విద్యాదాతగా, 'శ్రీవాణి' పత్రికా సంపాదకుడిగా ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శకత్వాన్ని వహించిన కొమరగిరి కృష్ణమోహన్ రావు గారు సమాజానికి చేసిన బహుముఖ సేవలు కాలగర్భంలో కలిసిపోనివి, ఎప్పటికీ చిరస్మరణీయమైనవి. ఆ మహనీయుడు నాటిన అక్షర బీజం, ఆయన స్థాపించిన ‘శ్రీవాణి’ ఆధ్యాత్మిక మాసపత్రిక నేటికి విజయవంతంగా 500 నెలలు (500 సంచికలు) పూర్తి చేసుకుని అప్రతిహతంగా సాగుతుండడమే ఆయన దార్శనికతకు సజీవ సాక్ష్యం.

ఒక పత్రిక వందల సంచికల మైలురాయిని దాటడం అంటే కేవలం కాలం గడవడం కాదు, అక్షరం సజీవంగా సమాజాన్ని నడిపించడమే! కృష్ణమోహన్ రావు గారు ఏ ఆశయాలతో, ఏ నైతిక విలువల పునాదులపై ‘శ్రీవాణి’ని స్థాపించారో... ఐదు వందల సంచికల సుదీర్ఘ ప్రయాణంలో ఆ ఆశయాల విలువ ఇసుమంతైనా తగ్గలేదు. తుర్లపాటి బసవేశ్వర రావు గారి వంటి మహామహుల మేధో సంపత్తి, కొమరగిరి కృష్ణమోహన్ రావు గారి త్యాగ నిరతి, భగవాన్ శ్రీ సత్యసాయి బాబా వారి దివ్య అనుగ్రహం... వీటన్నింటి సమ్మిళిత రూపమే నేటి ‘శ్రీవాణి’ వైభవం.

ఆగస్ట్ 8, 2026 నాడు మహామహుల (విజయ్ శంకర్ తో సహా) సారథ్యంలో విజయవాడ తుమ్మలపల్లి కళాక్షేత్రంలో జరగబోయే ఈ 500వ సంచిక ఆవిష్కరణ మహోత్సవం కేవలం ఒక వేడుక కాదు. అది తెలుగు ఆధ్యాత్మిక, సామాజిక చరిత్రలో ఒక సువర్ణ అధ్యాయం. వ్యవస్థాపకుల ఆశయాలను భుజానికెత్తుకుని, వారి కుటుంబ సభ్యులు, పత్రికా మేనేజ్‌మెంట్ ఈ అక్షర యజ్ఞాన్ని తర్వాతి తరాలకు అందిస్తున్న తీరు అభినందనీయం. కృష్ణమోహన్ రావు గారు భౌతికంగా మన మధ్య లేకపోయినా, ‘శ్రీవాణి’లోని ప్రతి అక్షరంలోనూ, ప్రతి సంచికలోనూ ఆయన కీర్తి అజరామరంగా వెలుగుతూనే ఉంటుంది. ఈ అపురూప పత్రిక భవిష్యత్తులో మరెన్నో వేల సంచికలను పూర్తి చేసుకుని, సమాజానికి ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శిగా నిలవాలని మనస్ఫూర్తిగా ఆకాంక్షిస్తూ, స్వర్గీయ కొమరగిరి కృష్ణమోహన్ రావు కుటుంబ సభ్యులకు సత్యసాయిబాబా ఆశీస్సులు సదా లభించాలని మనసారా కోరుకుంటూ,

... జ్వాలా నరసింహారావు, విజయలక్ష్మి, ఆదిత్య కృష్ణ రాయ్, కుటుంబ సభ్యులు

When Destiny Knocks Delicately >>> Simplified and faithful rendering of the Adi Kavya-32 >>> Rama, Sita, and the Quiet Courage of Dharma : Vanam Jwala Narasimha Rao

 When Destiny Knocks Delicately

Simplified and faithful rendering of the Adi Kavya-32

Rama, Sita, and the Quiet Courage of Dharma

Vanam Jwala Narasimha Rao

In the previous Chapter, we witnessed Rama standing at the crossroads of destiny, where divine will and human effort appeared to pull in opposite directions. It explored that philosophical tension in depth, revealing Rama’s inner clarity and moral reasoning. This episode carries that reflection forward into subsisted experience. Here, Dharma is no longer debated in words alone, and instead, it is embodied in gesture, silence, affection, restraint, and blessing.

What unfolds in this chapter is not a dramatic confrontation, but a series of quiet, intimate moments, between Rama and Sita, Rama, and Kausalya, where righteousness expresses itself without noise. For all those accustomed to loud assertions of rights, this section offers a gentler but far more demanding vision of moral strength. It is essential that one has to understand that, Dharma is neither blind surrender nor reckless assertion of personal will. Rama, as the embodiment of moral clarity, demonstrated that true righteousness lies in disciplined action aligned with a higher order.

His life became a lasting lesson for generations, that, restraint need not mean weakness, obedience need not arise from fear, and faith need not result in passivity. In the previous episode, when Minister Sumantra reached Rama’s palace to convey the summons of King Dasharatha and Queen Kaikeyi, Rama’s presence shone with such composure and dignity that it appeared like a mountain peak rising above all uncertainty. This implies that, in moments of crisis, true character reveals itself not through agitation, but through calm readiness.

Andhra Valmiki Ramayana, the Mandara Version, as rendered by the Great Saint Poet Vavilikolanu Subbarao, compares Sri Rama’s presence on the royal couch to the very form of the Divine resting upon a sacred pedestal. The Telugu verse beginning with ‘RAMANEEYA KANAKA PARYANKA BHAGAMBUNA’ composed and explained word by word with explicit and implicit meaning with a brilliant commentary, by Vasu Dasu, is worthy of daily meditation. In that vision, Sumantra felt an overwhelming urge to absorb Rama’s form with his very eyes.

Rama represents the pinnacle of elevation, while Sumantra, who survives through courteous speech and self-effacement, stands at the opposite extreme. That such a man should behold Rama in this moment is the fruit of past merit and rare fortune. Unlike Dasharatha, who restricted access while with his consort and dear wife, Rama and Sita were accessible to all. The poet Vasudasa subtly contrasts paternal exclusivity with divine openness. The message here is that true greatness does not hide itself, but it makes itself available even to the humblest seeker.

The poet describes garlands and sandal paste adorning Rama, reminding that, the scriptures call the Lord SARVAGANDHA, the very source of fragrance. The sandal paste upon Rama is likened to a mother’s nourishing milk, as though Kausalya herself were sustaining him. Its extraordinary fragrance is attributed to Sita’s presence, for she is known as YOJANAGANDHA, whose natural scent spreads across vast distances. The comparison to the hue of boar’s blood indicates the generous use of saffron. It is clear Here that, aesthetics are not ornamentation alone, but they become symbols of inner purity and harmony.

The fragrance of the sandal paste is not due to scent alone. Its sanctity arises from Sita’s touch. The redness of her palms mingles with the paste, imparting both purity and cooling grace. Sita herself first applied it to ensure its gentleness before adorning Rama. This reflects her intimate role that, she alone performs such personal services to her husband Rama, but not attendants. Like Andal of AMUKTAMALYADA, she offers what she has already worn. Love here is not symbolic. It is enacted through thoughtful care and shared intimacy.

Vasu Dasu described Rama as surpassing even the moon adorned with the Chitra Star. Unlike the moon, Rama bears no blemish. He is not merely Chandra, but Ramachandra, one who exceeded celestial standards. Just as the sun’s brilliance fills all directions, Rama’s radiance surpassed even that. Scriptures declare that the sun’s light is borrowed, while the Lord alone possesses inherent luminosity. The poet’s phrase ‘RAMANEEYA BHAGAMBUNA’ emphasizes this divine charm. It goes without saying that, in a world fascinated by reflected glory, Rama stands as the source itself.

Seated upon an exquisitely adorned couch, Rama appeared like a rain-bearing cloud atop Mount Meru, delightful and life-giving. To devotees, his presence is as welcome as monsoon clouds to a farmer. Against the green-gold couch, Rama shines like a blue sapphire set in gold. The poet notes ‘PARYANKA BHAGAMBUNAN’ to convey softness befitting Rama’s delicate nature. So precious was this couch that Rama preserved only this during his renunciation, entrusting it to the priest Suyajna, though donated everything of him. This implies that true renunciation preserves what is sacred, even while letting go of the rest.

When Rama hears that both his parents are together and summoning him, he rejoices at the thought of their rare joint presence. Valmiki’s Sanskrit and Andhra Valmiki’s Telugu documents’ covered meanings were depicted here. Rama honored Sumantra and spoke to Sita with hopeful anticipation, interpreting the summons as a prelude to coronation and Kaikeyi’s goodwill. Expectation, even when sincere, often walks unknowingly toward transformation is the message here.

Rama also perceived another meaning. He reflected that his incarnation was not meant for domestic pleasures but for restoring Dharma. He reasons that Kaikeyi, discerning Dasharatha’s intentions, seeks to hasten Rama’s forest departure so that his divine mission might unfold. Thus, she urged the king accordingly. Sumantra, sent as messenger, shared this intent. Here destiny is read not as cruelty, but as divine choreography. Having spoken thus, Rama told Sita that he will immediately meet the king and asked her to remain at ease. Sita, fearing the evil eye upon her radiant husband, blessed him and accompanied him a short distance. Vasu Dasu provides a fitting verse here, aligned perfectly with Valmiki’s intent. Blessing becomes an act of protection when love senses approaching trial.

The verse ‘PRANESHA SAMMANI TASITEKSHANA SITA’ reveals profound layers. Sita, unable to bear separation from her life-lord, nearly lost her own breath as he departed. Rama, knowing her boundless devotion, places his garland upon her, symbolizing deep embrace and reassurance. This restored her composure. This implied that sometimes reassurance is not spoken, but it is felt. (Later, during Sita’s abduction, Rama explained to Lakshmana that his grief was not born of desire but fear for Sita’s life).

Sita, born not of a womb but of the earth, surpasses even Rama in nobility. She is another name for the Ganga, purifying all who encounter her. (Maricha himself acknowledged that Rama’s power flows from Sita’s presence). As Rama prepared to see his father, Sita honored him with blessings, fearing harm from envious glances. She prayed that he be crowned like Indra and protected by the guardians of all directions. Having blessed him thus, she returned inward as Rama departed with Sumantra. Here, Blessing, or MANGALA SHASANA, is simply wishing well. When elders are absent, a wife may rightly do so. Just as devotees bless the Lord as their child, Sita blessed Rama to ward off harm.

Against this background and context, when Kausalya learnt of Rama’s resolve for exile, she begged to accompany him. She likened her grief to a consuming fire that only Rama can extinguish. Rama gently explained that abandoning one’s husband was unrighteous. As long as Dasharatha lives, Kausalya must serve him. This is yet another message that, Dharma speaks through compassion, not command. Rama elaborated that devotion to one’s husband alone can grant even heavenly merit. He urged Kausalya to wait with restraint for his return. Moved by his words, she consented. Sometimes obedience flows upward, from mother to son, when wisdom demands it.

Rama explained to Kausalya that Kaikeyi had already deceived the king and that Dasharatha would not survive the double shock of Rama’s departure and Kausalya’s abandonment. For a woman, he said, deserting her husband is an act of great cruelty and should not even be entertained in thought, and that alone was eternal justice. Kausalya agreed. Rama then assured her that both of them must follow the father’s command, and that after completing fourteen years in the forest, he would return and stand ready to serve her wishes. Here Rama affirms that righteousness is not suspended by suffering, but it is tested and strengthened by it.

Kausalya, still overwhelmed by maternal love, declared that she could not live among her co-wives without Rama and begged again to accompany him. Rama gently clarified that as long as a woman lives, her husband alone is her lord and refuge. King Dasharatha, the supreme ruler, held authority over both of them. Bharata, he added, was righteous, affectionate, and devoted to Dharma, and would care for her well. Rama urged her to attend to the king with utmost care so that he might not be further weakened by grief over his son’s separation. Dharma here does not erase emotion, but it channels emotion into responsibility.

Rama further explained that even a woman devoted to vows and austerities becomes unfortunate if she disobeys her husband, whereas one who serves her husband with love attains the highest spiritual state even without elaborate worship. From the beginning of the world, such conduct has been upheld as truth. He reminded Kausalya that she herself worshipped the gods daily for his sake and urged her to continue with restraint, awaiting his return. He expressed the hope that Dasharatha, would live to see that day. True devotion, Rama teaches, lies not in ritual excess but in unwavering fidelity to duty.

Kausalya replied that she could not alter Rama’s firm resolve. Time, she said, was inscrutable and irresistible. Blessing him, she urged him to depart without disturbance and return safely. She lamented that destiny had silenced her words and compelled his forest journey, yet prayed that he would come back to gladden her with soothing speech.
Here the pain of inevitability meets the dignity of acceptance, a lesson painfully relevant to every age.

The noble-hearted Kausalya then performed rites for Rama’s welfare. She urged him to follow the path of the virtuous and prayed that the righteousness he upheld with courage would protect him. She invoked blessings from sages, deities worshipped at crossroads and temples, and from all sacred beings he might encounter. She declared that the divine weapons bestowed by Sage Vishwamitra would ever guard him in the forest. Thus, Faith, when joined with action, becomes a shield rather than an escape.

Kausalya prayed that Rama be protected by his service to parents, truthfulness, sacred fire implements, kusa grass, sacrificial altars, temples, mountains, forests, waters, animals, sages, seasons, time divisions, scriptures, gods, planets, rivers, directions, and celestial beings, an all-encompassing invocation covering the entire cosmic order. Nothing in creation was left uncalled to guard her son in Dandaka forest. In her prayer, the universe itself becomes a mother’s embrace.

Having thus prayed, Kausalya worshipped the hosts of deities with garlands and sandal paste and performed fire oblations as prescribed by learned Brahmanas for Rama’s well-being. With clarified butter, sacred sticks, white garlands, and mustard seeds, the priest completed the rites flawlessly, including peace-invoking offerings outside the main fire.
Ritual here is not mechanical, but it is love disciplined into sacred order.

Kausalya placed unbroken rice upon Rama’s head, applied fragrant sandal paste, and tied an amulet (Talisman) infused with the herb Visalyakarani upon his wrist, chanting sacred mantras to enhance its power. She embraced him, inhaled the fragrance of his head, and blessed him repeatedly. Tears flowed as she circumambulated him and held him close again and again. And hence, Blessing becomes a silent dialogue between fear and faith.

After Kausalya completed the rites of protection, Rama bowed again and again at her feet in reverence. Glowing with his own inner brilliance, he then proceeded toward Sita’s apartments. Though the path ahead led into exile, his bearing remained tranquil and bright, untouched by sorrow or resentment. Thus, Rama walks forward, not away from love, but carrying it into the forest.

This episode of Ayodhya Kanda reminds that Dharma does not always announce itself through dramatic resistance or visible triumph. Often, it moves quietly, through a blessing offered, a tear restrained, a duty accepted without bitterness. Rama did not merely submit to destiny, but he cooperated with it without surrendering conscience. Sita did not merely follow, but she strengthened through love. Kausalya did not merely grieve, but she transformed grief into prayer. For readers navigating uncertainty, injustice, and emotional upheaval, this chapter offers a rare lesson, that, moral greatness is not proved by what we seize, but by what we are willing to carry with dignity.

>>>>> Photographs courtesy Rama Bhakta Vijaya Raghava Dasu

{{From my Published Book ‘Simplified and Faithful Rendering of the Adi Kavya’

Valmiki Ramayana: The Greatest Epic (Bala and Ayodhya Kandas)}}

(This Book is free of cost for all those who are interested to read the English Version of Valmiki Ramayana, provided they collect it from me in person preferably. Mobile: 8008137012)

 

 

FRIDAY EVENINGS AT PRESS CLUB HYDERABAD: Vanam Jwala Narasimha Rao

 

FRIDAY EVENINGS AT

PRESS CLUB HYDERABAD

CONVERSATIONS, CONTINUITY

AND COLLECTIVE MEMORY

EXPANDING HORIZONS OF

MEMOIRS AND UPDATING

 

By FETE (FRIDAY EVENING 

https://1drv.ms/b/c/391F3FEC67860E1B/IQBjw9hNht9tS56TocPCjFMVARrOAM4lj_JqwWP-z3gnAco?e=hciwEn

CONTENTS

1          FETE-Friday Evening Team: Press Club Hyderabad

A Journey of Dialogue, Documentation and Collective Wisdom

2.        Conversations, Continuity, and Collective Memory

Expanding Horizons of Memoirs and Updating

First Meeting on Friday, February 20, 2026

3.        Memory Deepens into Dialogue in Today’s Get-  Together

Second Meeting on Friday, February 27, 2026

4.        Firewood Stove, Memory, and the Turning Wheel

Fifth Meeting on Friday, March 20, 2026

5.        Cabling the Nation: Untold Story of Indian Cable TV

Seventh Meeting on Friday, April 3, 2026

6.        Continuity Strengthened, Commitment Deepened

Eighth Meeting on Friday, April 10, 2026

7.        When Dialogue Expands Horizons,

Memory Meets Social Consciousness

Ninth Meeting on Friday, April 17, 2026

8.        With Delhi based Senior Journalist

S Venkat Narayan’s participation

Tenth Special Meeting on Monday, April 20, 2026

9.        Continuity Deepens, Conversations Mature

Eleventh and Twelfth Meetings on

Friday, April 24 and May 1, 2026

10.      Continuity Expands Through

New Voices and Social Commitment

Thirteenth Meetings on Friday, May 8, 2026

11.      Civilizational Memory, Leadership Ethics, and Contemporary

Reflection in an Informal Collective Dialogue

14^th Friday Gathering at Press Club Hyderabad, May 15, 2026

12.      From Personal Journeys to Collective Reflection

Fifteenth Friday Evening at Press Club Hyderabad, May 22, 2026

13.      Reflections on Democracy, Institutions and Contemporary Life

The Sixteenth Friday Evening at Press Club Hyderabad, May 29, 2026

14.      Public Service, Leadership, and Legacy

The Seventeenth Friday Evening at Press Club Hyderabad

With Dr PV Ramesh and Dr J Purnachandra Rao, June 5, 2026

15.      Of Smart Cards, SIR, Makhtedars, and Shadow Kingmakers

Eighteenth Friday Evening Multilogue at Press Club, June 12, 2026

16.      Unlit Cigar and the ‘Nineteenth Friday Evening Meeting’

With Political Commentator and Political Analyst Sanjaya Baru

as Special Guest, June 19, 2026

 17.      The Boiling Frog: SIR and the Quiet Realignment

Conversational Consensus of the,

Twentieth Friday Meeting at Press Club Hyderabad, June 26, 2026

18.      From Fathery Hospital to Saloon-Salon

An Evening of Names, Memory, and Meaning

Twenty-First Friday Evening meeting, Press Club, July 3, 2026

19.      Institutions Must Shed Pride of Absolute Administrative Power

Twenty-Second Friday Evening Meeting

Press Club Hyderabad, July 10, 2026

20.      Press Club Hyderabad Friday Evening Team (FETE)

With TG Chief Electoral Officer C Sudharshan Reddy, On July 15, 2026, Hyderabad

21.      Through Reforms, Tradition, Science, and Humour

Twenty-Third Meeting of Friday Evening Team (FETE), Press Club Hyderabad, July 17, 2026

‘Arjuna Vishada Yoga’ and the Priceless Lessons the Civil Society is Learning: Vanam Jwala Narasimha Rao

 ‘Arjuna Vishada Yoga’ and the Priceless

Lessons the Civil Society is Learning

Lord Sri Krishna's cautions Arjuna that

despondency was unworthy of a warrior

Vanam Jwala Narasimha Rao

(The Hans India July 19, 2026)

{In contemporary society, many individuals often burden themselves with the belief that everything depends solely upon their actions, leading to pride in success or despair in failure. Krishna’s teaching encourages deep humility: one must act responsibly and courageously. Sri Krishna imparted core philosophical wisdom, establishing the Gita’s foundational distinction between the eternal Atman and the perishable body. The courage to recognize one’s limitations and learn from a trusted source of wisdom is a transformative trait} – Editor’s synoptic note

With Bhishma deploying the Nara Vyuha (Man Formation) for the Kauravas, Dhrishtadyumna the Achala Vyuha (Immovable Formation) for the Pandavas, the Mahabharata War commenced. Sri Krishna and Arjuna blew Panchajanya conch and Devadatta respectively. Arjuna though raised his Mighty Gandiva Bow, as a profound grief paralyzed him, it slipped from his hands. He saw all his beloved relatives such as grandfathers and respected teachers across the field, and the need to slay them by him.

Arjuna confessed to Krishna his inability to commit to such horrific cruelty. His anguish was the result of a deep conflict between warrior duty and profound affection for those on the opposing side. Arjuna declared he would not accept war, seated in his chariot, and collapsed into deep despondency, an emotional state known as Arjuna Vishada Yoga (The Yoga of Arjuna's Despair), which directly initiated the dialogue of the Bhagavad Gita, and served as the catalyst for Sri Krishna to impart its eternal wisdom.

The grief was not mere weakness. It marked the starting point for profound spiritual inquiry. Eventually Arjuna’s crisis unfolds divine wisdom. The Bhagavad Gita suggests that wisdom often begins with uncertainty. Arjuna did not suppress his doubts. He confronted them honestly and sought guidance. The message is clear. In contemporary life, everyone with humility and willingness must continuously learn. Sri Krishna cautioned Arjuna, that such despondency was unworthy of a warrior, and prepared him for battle.

Arjuna then, honestly confessed his ignorance of True Dharma, and sincerely implored Sri Krishna to clarify his duty. Krishna replied that there was no need to mourn for the living or the dead, as both states are dictated by destiny, and once the mind is endowed with radiant discrimination, all sorrows naturally disappear. Krishna's criticism targeted the paralysis and confusion preventing Arjuna from fulfilling his rightful duty, that marked a vital turning point. Arjuna ceases to argue as an equal, consciously accepting Krishna as his guru.

Thus, an enlightened understanding becomes the central theme of Bhagavad Gita, that wisdom is the willingness to admit, ‘I do not know.’ Arjuna's transformation begins when he acknowledges confusion and seeks guidance. ‘Just as the human body passes through childhood, youth, and old age, and just as a person discards worn-out garments for new ones, the Self abandons one body to assume another. The Self is never destroyed by this passage, but only the physical body perishes. Knowing neither birth nor death, the Self (Purusha) cannot be harmed by weapons, nor does it inflict or receive suffering.’

‘It is eternal and cannot cease to exist.’ Because the body is perishable and possesses no enduring reality, Krishna reminds Arjuna that no one should grieve. ‘Birth and death must be accepted as natural processes of existence. Anyone believing the Self can destroy or be destroyed lacks true understanding.’ Through these principles, Sri Krishna imparted core philosophical wisdom, establishing the Gita's foundational distinction between the eternal Atman and the perishable body. The courage to recognize one's limitations and learn from a trusted source of wisdom is a transformative trait.

The analogy of changing worn-out clothes remains one of the most celebrated metaphors in Indian philosophy. Within the Gita's framework, grief arises from misidentifying the eternal Self with the temporary physical body. Here, the core message remains powerful: human suffering is intensified by treating temporary conditions as permanent realities. Careers end, possessions disappear, relationships change, and bodies age. Krishna's teaching encourages a broader perspective that distinguishes the transient from the enduring.

This mindset fosters deep resilience during times of loss, change, and uncertainty without diminishing human emotion. Krishna proclaims that the Purusha (Self) neither perishes nor destroys anyone, revealing, ‘The Self is none other than Myself.’ For the manifestation of the Supreme Person (Purushottama), the awakening of Selfhood impels all actions. Lord Krishna reminded Arjuna that righteous warfare was his foremost duty as a Kshatriya, He emphasized that duties must be executed without attachment to results, offering success, failure, victory, and defeat unto the Divine.

Upon attaining true spiritual knowledge, the restrictive bondage of karma dissolves of its own accord. Through these insights, Sri Krishna sought to liberate Arjuna from two destructive forces: Ahamkara (the ego-driven belief that ‘I am the doer’) and Mamakara (possessive delusion). Krishna's counsel advocates the concept of wholehearted effort combined with inner freedom from result-obsession. Whether in public service, professional life, scholarship, or family responsibilities, true excellence lies in performing one's duty conscientiously while maintaining equanimity toward outcomes.

Once Sri Krishna dispelled his doubts, Arjuna stood up and acknowledged that the message conveyed was exceedingly profound and sacred. He declared that hearing this ultimate spiritual truth had completely shattered his delusions. Upon request, Sri Krishna granted Arjuna divine sight and manifested His Cosmic Form (Visvarupa). This sparked a significant internal transformation. At the dialogue's beginning, Arjuna was paralyzed by grief, doubt, and moral confusion. By this stage, he had regained immense clarity, though not yet complete realization.

Spiritual progression dictates that knowledge must first remove intellectual confusion before a seeker can desire direct experience. This path: moving from doubt to understanding, and finally to vision, is a recurring spiritual pattern. Arjuna's request to behold the Visvarupa reflects a deeply human longing: intellectual conviction alone is often insufficient. Seeker and student alike pursue a direct encounter with truth. In contemporary terms, genuine understanding is not merely the passive accumulation of ideas.  It requires a profound shift in perception that enables individuals to see themselves, their duties, and the larger cosmic order in a completely new light.

Beholding that glorious Visvarupa, which contained the entire universe, stood as the root cause of all creation, spanned the earth and sky, and emitted a dazzling brilliance, Arjuna praised Sri Krishna in countless ways. Sri Krishna then declared: ‘Arjuna, I am Time, the destroyer of all worlds, risen to annihilate the multitudes gathered on this battlefield. You shed the delusion that you are the ultimate killer. Bhishma, Drona, and other warriors were already destined to die. Just fight as an instrument, win victory, and rule.’

Arjuna was asked to recognize himself not as the ultimate controller of events, but as a conscious participant in a cosmic process already set in motion. In contemporary society, many individuals often burden themselves with the belief that everything depends solely upon their actions, leading to pride in success or despair in failure. Krishna’s teaching encourages deep humility: one must act responsibly and courageously, yet acknowledge that outcomes are shaped by forces far greater than an individual's will. Declaring Arjuna a divine instrument (Nimitta Matra) Krishna commanded him to rise and fight.

Arjuna's plea to see Krishna's gentle form reflects a timeless human tendency: while we seek ultimate truth, we often find its raw, infinite magnitude difficult to bear. The return to a familiar form symbolizes the restoration of a personal relationship through which divine wisdom can be safely assimilated and lived. Significantly, after delivering this cosmic teaching, Krishna did not compel blind obedience. Instead, He asked Arjuna to deliberate upon the knowledge critically and then choose his own path. Authentic guidance enlightens but never coerces.

‘Arjuna Vishada Yoga’ is the timeless story of every individual and every society confronted with a moral crisis. Today, civil society often witnesses injustice, the erosion of constitutional values, or the denial of fellow citizens' legitimate democratic rights, yet remains silent, uncertain, or inactive: much like Arjuna lowering his Gandiva.

The Bhagavad Gita teaches that despair is not the destination but the beginning of moral awakening. Like Arjuna, Civil Society must rise above confusion and discharge its duty with courage, discernment, and unwavering commitment to Dharma, especially when the ‘Democratic Rights of Even a Single Eligible Elector are Placed at Risk.’ 

భారతావనిలో బ్రాహ్మణ రాజ్యాలు, రాజులు, చక్రవర్తులు >>>>> (స్వర్గీయ బిఎన్ శాస్త్రి ‘బ్రాహ్మణ రాజ్య సర్వస్వం’ ఆధారంగా) : వనం జ్వాలా నరసింహారావు

 భారతావనిలో బ్రాహ్మణ రాజ్యాలు, రాజులు, చక్రవర్తులు

(స్వర్గీయ బిఎన్ శాస్త్రి ‘బ్రాహ్మణ రాజ్య సర్వస్వం’ ఆధారంగా)

వనం జ్వాలా నరసింహారావు (ప్రజాతంత్ర జూలై 19, 2026)

స్వర్గీయ డాక్టర్ బి ఎన్ శాస్త్రి రచించిన ఏడువందల పేజీల బృహత్ అధ్యయనాత్మక, పరిశోధనాత్మక గ్రంథం, ‘బ్రాహ్మణ రాజ్య సర్వస్వం’ వాస్తవంగా చెప్పాలంటే బ్రాహ్మణ రాజులకు సంబంధించిన ఒక అరుదైన ‘విజ్ఞాన సర్వస్వం’ అనవచ్చేమో. భారతావనిలో బ్రాహ్మణ రాజ్యాల ఆవిర్బావం, ఆరోహణ, అవరోహణల సమగ్ర విశ్లేషణ ఈ పుస్తకంలో పొందుపరచడం జరిగింది. దాని క్లుప్తీకరణ ఈ వ్యాసం. భారత దేశ మహోన్నత నాగరకిత చరిత్రకు శ్రీకారం చుట్టి, వైదిక ధర్మం వర్ధిల్లడానికి అమోఘమైన కృషి చేసి, మంత్రి, దండనాయక, పురోహిత పదవులను మాత్రమే అలంకరించడం కాకుండా, అవసరార్థం, ఆపద్ధర్మంగా, ప్రజారక్షణ ధ్యేయంగా, సామ్రాజ్యాలను స్థాపించిన మహనీయులు బ్రాహ్మణులు.

అంతగా ప్రాచుర్యం పొందని, చరిత్రకార్లు పొందనీయని, ప్రసిద్ధమైన 26 బ్రాహ్మణ రాజ్య వంశాల గురించి పరిశోధనాత్మకంగా, సోదాహరణంగా, నిరూపిస్తూ, విపులీకరించారు శాస్త్రిగారు తన ‘బ్రాహ్మణ రాజ్య సర్వస్వం’  పుస్తకంలో. ఇందులోని యావత్ సమాచారం అధ్యయనం, పరిశోధన, శాసనాలలాంటి సాక్ష్యాధారాల ఆధారంగా సేకరించి క్రోడీకరించినదే. ఋగ్వేదం, ఋషులు, మహర్షులు, రాజులు, మహారాజులు, చక్రవర్తులు, బ్రాహ్మణాలు, ఉపనిషత్తులు, ఆర్యులకాలంనాటి వ్యవసాయం, సాంఘిక, సామాజిక అంశాలు, జానపదాలు, గణతంత్ర రాజ్యాల సంక్షిప్త సమాచారం ఆ అరుదైన, అపురూపమైన, మహత్తర అధ్యయన గ్రంధంలో నిక్షిప్తం చేశారు, నాకు వ్యక్తిగతంగా పరిచయమున్న బి ఎన్ శాస్త్రి గారు.

శుంగ వంశీయ బ్రాహ్మణ రాజులు మగధ సామ్రాజ్యాన్ని క్రీస్తు పూర్వం 185 నుండి క్రీస్తు పూర్వం 73 వరకు 112 సంవత్సరాలు పాలించారు. చారిత్రిక, శాసనపరమైన ఆధారాలను బట్టి, వీరిది భారద్వాజ గోత్రం. వేదవేదాంగాలను, సకల శాస్త్రాలను అధ్యయనం చేసినవారు. వైదిక మతోద్ధరణ దిశగా, మౌర్య వంశీయుల కాలంలో కుల బ్రాహ్మణులుగా, వైదిక మతవ్యాప్తికి అమాత్య పదవులను అధిష్టించి, క్రమేపీ రాజకీయాలలో ప్రవేశించి, వైదికధర్మ నిరతితో, ప్రజలను ఉత్తేజితులను చేసి వారిని వైదిక మతం వైపు మరల్చారు. శుంగ వంశీయ చివరిరాజైన దేవభూతి మరణానంతరం, మంత్రి వాసుదేవుడు, మగధ సింహాసనాన్ని అధిష్టించి కాణ్వ వంశాన్ని స్థాపించాడు.

ఈ వంశానికి చెందిన నలుగురు రాజులు,  మగధ సామ్రాజ్యాన్ని 45 సంవత్సరాలు పాలించారు. వాస్తవానికి శుంగ వంశపు 112 సంవత్సరాల రాజ్యపాలనలో చివరి 45 సంవత్సరాలు కాణ్వ వంశీయుల పాలన ఇమిడి వున్నది. ఆ తరువాత శాతవాహన వంశ ప్రభువులు, అజేయులై మగధ సామ్రాజ్యాన్ని జయించి, సువిశాల  భారత భూభాగాన్ని పాలించారు. కాణ్వ వంశం అంతరించిన తరువాత గుప్త సామ్రాజ్య స్థాపన వరకు మగధ రాజ్య చరిత్ర అనిశ్చితంగా వున్నది. శాతవాహన చక్రవర్తులలో గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి అమితమైన బలపరాక్రమ సంపన్నుడు. దక్షిణాపథానికి మజోజ్వల చరిత్రను అందించి, భారతదేశ మహోన్నత చరిత్రకు శ్రీకారం చుట్టిన శాతవాహనులు తెలుగువారి కీర్తి చంద్రికలను దిగ్దిగంతాలకు వ్యాపింప చేశారు. వీరి తొలి నివాసం కరీంనగర్ జిల్లాలోని కోటిలింగాల ప్రాంతం.

శాతవాహనుల తరువాత దక్షిణాపథాన స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్న వారిలో ఇక్ష్వాకు వంశీయులు కూడా వున్నారు. గుంటూరు, నల్లగొండ, మహబూబ్ నగర్, కృష్ణా, పశ్చిమ గోదావరి, జగ్గయ్యపేట, మధిర, నేలకొండపల్లి ప్రాంతాలు ఇక్ష్వాకు వంశీయుల పాలనలో వుండేవి. ఇక్ష్వాకు వంశీయుల పాలనాకాలంలో నాగార్జునకొండలోని బౌద్దారామ విహారాలు, చైత్యాలయాలు, పారావత మహావిహారం, సరికొత్త అందాలను సంతరించుకున్నాయి. ప్రపంచ వ్యాప్తంగా వున్న బౌద్ధ సన్యాసులు, ప్రచారకులు, గురువులు, మతాభిమానులు, వేల సంఖ్యలో నాగార్జునకొండ బౌద్ధ క్షేత్ర సందర్శనానికి వచ్చేవారు.

పల్లవ రాజ్యాన్ని స్థాపించడంతో, ఇక్ష్వాకు రాజ్యం అంతరించింది. మొత్తం ఏడు శతాబ్దాల పాటు కొనసాగిన వీరి పాలనలో, ప్రాచీన పల్లవులది మూడు శతాబ్దాలు, మహా పల్లవులది నాలుగు శతాబ్దాలు సాగింది. ఇక్ష్వాకు, విష్ణుకుండిన వంశీయుల చరిత్రలలో పల్లవ రాజన్యుల ప్రశంస వున్నది. ఇక్ష్వాకుల అనంతరం పాలించినవారు బృహత్పలాయన వంశీయులు. శాతవాహనుల అనంతరం పాలించిన రాజ వంశాలలో శాలంకాయన వంశం ఒకటి. శాతవాహన సామ్రాజ్య పతనానంతరం ఆంధ్రదేశాన్ని ఏకఛ్చత్రాదిపత్యంగా పాలించిన బ్రాహ్మణ రాజవంశాలలో విష్ణుకుండిన వంశం పేర్కొనదగినది. మహోజ్వల చరిత్ర కల విష్ణుకుండిన రాజన్యుల చరిత్ర అనుపమానమైనది. అసదృశమైనది.

విష్ణుకుండిన రాజ్యం అంతరించిన పిదప, మాఠర వంశీయుల పాలనలోకి వచ్చింది. సముద్ర గుప్తుడి దక్షిణాపథ, దక్షిణ భారత దిగ్విజయానంతరం కళింగ రాజ్యం చిన్న, చిన్న రాజ్యాలుగా తలెత్తాయి. మాఠర వంశీయుల పాలన అంతరించిన తరువాత కళింగ దేశాన్ని గాంగ వంశీయులు స్వాధీనపర్చుకున్నారు.    శాలంకాయన రాజుల సామంతులుగా, ఏలిన మూలరాజు వంశీయులు పరాక్రమవంతులు. సాహసోపేతులు. అరివీర భయంకరులు. ఈ వంశం అంతరించిన తరువాత, కుషాణు, శాతవాహన వంశాలు పతనమైన అనంతరం, భారతదేశ చరిత్రలో ప్రముఖ స్థానాన్ని ఆక్రమించిన రాజవంశం గుప్త వంశం.

శక రాజులు, క్షహరాట వంశీయులు భారతావని పశ్చిమ భాగంలోను, ఉత్తర భాగంలోనూ, చిన్న, చిన్న రాజ్యాలను స్థాపించుకుని పాలిస్తూ ప్రబల శక్తి సమన్వితులై వున్న సమయంలో గుప్త వంశీయుల పాలన మొదలైంది. గుప్త రాజుల పరిపాలనను స్వర్ణయుగ పాలనగా పరిగణింపబడుతున్నది. భారతీయ సంస్కృతీ వికాసానికి ఈ వంశీయులు దోహద పడ్డారు. భారతజాతి ప్రపంచంలో ఉన్నత సంస్కారంగల జాతిగా గుప్తుల కాలంలో ప్రసిద్ధికెక్కింది. పదమూడుమంది గుప్త వంశపు రాజులు భారత భూభాగాన్ని ఏలారు.

         గుప్త వంశ చక్రవర్తులు బ్రాహ్మణులైనప్పటికీ, వారు తమ పేరు చివర పితృ వంశ నామాలనే నిలుపుకున్నారు. మౌర్య, శాతవాహన సామ్రాజ్యాల నాటి ప్రాభవాన్ని పునరుద్ధరించడానికి ఆవిర్భవించిన రాజ వంశం గుప్త వంశం. చంద్రగుప్తుడు రాజ్యానికి వచ్చిననాటి నుండి, గుప్త శకం ప్రారంభమైంది. ఇతడు గుప్తరాజ్యాన్ని ఉన్నత స్థితికి తీసుకు రావడానికి కృషి చేసిన మహారాజుగా కీర్తి గాంచాడు. భారతదేశం విచ్చిన్నమై అదఃపతనమవుతున్న సమయంలో భారతజాతిని ఉద్ధరించడానికి, దేశ సమగ్రతను కాపాడడానికి, భారత జాతి సంస్కృతీ సభ్యతలను, ఆచార వ్యవహారాలను పరిరక్షించడానికి దండయాత్రలు చేసి మహాస్మారాజ్య నిర్మాణం చేసిన ఘనులు వీరు.

గుప్త చక్రవర్తుల సామంతులుగా మాళవ గుప్తులు వ్యవహరించబడ్డారు. గుప్తరాజ్య పతనానంతరం ఈ వంశీయులు స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకున్నారు. ఈ రాజ వంశీయులు మాళవ రాజ్య పాలకులుగా వుండేవారు. తరువాత మగథ రాజ్యాన్ని ఏలారు. గుప్త రాజ్య పతనానంతరం ఘూర్జరులు ప్రసిద్ధికెక్కారు. పూర్వకాలంలో గుజరాత్ ఘూర్జర దేశంగా పరిగణించబడింది. గుజరాత్ ప్రాంతాన్ని ఏలడం వల్ల వీరు ఘూర్జరులు అని పిలువబడ్డారు.         భారతావని మీద దండయాత్రలు చేసిన హూణుల వెంట ఘూర్జరులు వచ్చినట్లు చారిత్రక ఆధారాలున్నాయి.

దడ్డరాజు వంశేయులు రాజస్థాన ఘూర్జర రాజుల సామంతులుగా వుండి, తరువాత బాదామీ చాళుక్యుల విధేయ సామంతులుగా మారి, ఘూర్జర రాజ్యాన్ని పాలించారు. భారత దేశంలోని ప్రాచీన రాజ వంశాలలో మౌఖరి వంశం కూడా ఒకటి. మహాభారతంలో మద్ర దేశాధీశుడు, అశ్వపతి వంశీయుడు, మౌఖరులు ఈ ఆశ్వపతి వంశానికి చెందిన వారు. వీరు గొప్ప రాజ్యాన్ని నెలకొల్పి పాలించారు. మౌఖరి వంశేయులు గొప్ప రాజులుగా కీర్తించబడి వైభవోపేతంగా పాలించారు.

         ఇదిలా వుండగా, గుప్త సామ్రాజ్య పతనానంతరం వంగ దేశంలో ఒక స్వతంత్ర రాజ్యం ఆవిర్భవించింది. దీని సమగ్ర సమాచారం లభ్యం కావడం లేదు. బాదామీచాళుక్య చక్రవర్తి కీర్తివర్మ, టిబెట్ రాజు స్రోన్బట్సన్ దండయాత్రల వల్ల వంగ రాజ్యం పతనమై పోయింది. వంగ రాజ్యం వంగ, గౌడ రాజ్యాలుగా విభజించబడింది. గౌడ దేశం ఉత్తర, పశ్చిమ వంగ దేశ భాగాలుగా వ్యాపించి వుండేది. దక్షిణ, తూర్పు భాగాలు వంగ దేశంగా పరిగణించబడేవి. వంగ దేశ ప్రాచీన నామం సమతత. మాణ వంశీయులు వంగ దేశంలోని పర్వత ప్రాంతాలను పాలించారు. వీరి రాజ్యం మిడ్నాపూర్, గయల దాకా విస్తరించి వుండేది. శైలోద్భవ వంశీయులు వీరికి సామంతులుగా వుంటూ, స్వతంత్రులయ్యారు.

దక్షిణాపథ, దక్షిణ భారత దేశంలో ప్రసిద్ధికెక్కిన రాజవంశాలలో కదంబ వంశం ఒకటి. కదంబులు శివపూజా దురంధరులు. కాదంబులు బహుశా అలనాటి విరాటరాజు వంశానికి చెందిన మత్స్య వంశీయులై వుండవచ్చు. కదంబ వంశీయులు వేద విద్యలను ప్రోత్సహించి అనేక దేవాలయాలను నిర్మించారు. వేదవేదాంగేతిహాసాలను అభ్యసించారు. వాస్తవానికి, గుప్త సామ్రాజ్య పతనానంతరం, ఒకటి-రెండు మినహా, ఏర్పడిన అనేక స్వతంత్ర రాజ్యాలన్నీ చిన్నవి. ఈ రాజ వంశాల వారిలో వల్లభీలు, కదంబులు, ఘూర్జరులు, మౌఖరులు, కామరూప పాలకులు, తదితరులున్నారు. వల్లభి (గ్రామాన్ని?) నగరాన్ని రాజధానిగా పాలించినవారు వల్లభి రాజవంశీయులు. వల్లభి నగరం మైత్రక వంశీయుల రాజధానీ నగరం.

దక్షిణ భారత దేశ చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన శకం ప్రారంభానికి మూడవ శతాబ్దిలోని మధ్యకాలం గుర్తుగా నిలిచి వున్నది. నాలుగున్నర శతాబ్దాల కాలం దక్షిణ భారతదేశంలోని విశాల ప్రాంతం మీద రాజ్యాధికారం వహించిన శాతవాహనులు ఈ కాలంలోనే చారిత్రిక రంగం నుండి అదృశ్యులయ్యారు. శాతవాహనుల అనంతరం హైదరాబాద్ రాజ్య దక్షిణ ప్రాంతంలో శకులు రాజ్యాధికారానికి వచ్చినట్లు తెలుస్తున్నది. కాకపొతే, రాజ్యాదిపత్యానికి వచ్చిన వంశీయులలో వాకాటకులను పురాణాలు ఉటంకించక పోవడం వింతగా గోచరిస్తున్నది. శాతవాహనుల అనంతరం వచ్చిన కిలకిల, కోలికిల రాజుల అనంతరం వాకాటకులకు చెందిన వింధ్యశక్తి రాజ్యాదిపత్యానికి వచ్చినట్లు పురాణాలలో కనిపిస్తున్నది.         

వాకాటక రాజ్యం మీద దండయాత్ర చేసీ, నల వంశీయులు పలు ప్రాంతాలను ఆక్రమించుకున్నారు. తదనంతరం, వాకాటక రాజ్యం, విష్ణుకుండిన రాజ్యంలో విలీనం అయింది. సమర్థవంతులైన పాలకులు, జ్ఞానవంతులైన రాజ్య నిర్వాహకులు, కళా సాహిత్య పోషకులైన అనేకమంది ప్రఖ్యాత రాజులను ఈ వాకాటక శాఖ సృష్టించింది. బ్రహ్మాండమైన వాకాటక సామ్రాజ్యం అకస్మాత్తుగా విచ్చిన్నం కావడానికి కారణాలను చరిత్రలో భద్రపర్చలేదు.

కలభ్రులు పూర్వ పల్లవ రాజ్యాన్ని అంతం చేసి, తమిళ రాజ్యాన్ని ఆక్రమించారు. పల్లవ వంశీయులు కలభ్రులను ఓడించి, తమిళ భూభాగాల నుండి తరిమివేసి, పల్లవ రాజ్యాన్ని ఉద్ధరించాడు. కాంచీ నగరం రాజధానిగా దక్షిణాపథ, దక్షిణ భారత దేశాలలోశక్తి సమన్వితులై వైభవోపేతంగా పరిపాలన చేశారు. మహా పల్లవ ప్రభువులుగా గుర్తింపు తెచ్చుకున్నారు. వీరు కలభ్ర, చోళ, మాళవ, సింహళ, కేరళ రాజ్యాధీశుల మీద దండెత్తి విజయం సాధించారు. చాళుక్య రాజులతో పోరాడవలసి వచ్చినందున, వారిని ఎదుర్కొని పల్లవ రాజ్య భాగాలను రక్షించుకున్నారు. వీరి కాలంలో సంస్కృత భాషకు ఆదరం లభించినది.

         ఈ వంశీయులు వేంగీ రాజ్య దక్షిణ భాగాలను, పల్లవ రాజ్యానికి ఉత్తరంలో వున్న ప్రాంతాలను పల్లవ రాజ్యంలో చేర్చుకున్నారు. దీంతో పల్లవ రాజ్య ప్రతిష్ట ఇనిమడించినది. కాని బాదామీ చాళుక్యులతో వైరం ముదిరినది. ఆ తరువాత తంజావూరు పట్టణంలో చోళ రాజ్యం స్థాపించ బడింది. దరిమిలా, పల్లవుల అధికారం పూర్తిగా అంతరించింది. భారత దేశంలోని రాజపుత్ర స్థానాన్ని పాలించిన రాజవంశాలలో ప్రతీహార వంశం ప్రముఖమైనది. ఇది తరువాత కాలంలో గొప్ప శక్తి సమన్వితమైన రాజ్యంగా రూపుదిద్దుకున్నది. ప్రతీహార వంశానికి చెందిన రాజులు ప్రాగ్దక్షిణ ప్రదేశాలలో చిన్న చిన్న రాజ్యాలను స్థాపించుకుని పాలించారు. ఘూర్జర రాజ్యాన్ని ప్రతీహార వంశానికి చెందిన ప్రధానమైన శాఖ వారు పాలించినట్లు కూడా ఆధారాలున్నాయి.

నాగభట్టు అనే ప్రతీహార ప్రభువు మ్లేచ్చరాజును ఎదిరించి ఓడించాడు. భారతావని మీద దండెత్తి వచ్చిన అరబ్బు రాజులను కూడా ఓడించాడు. సైన్యాన్ని సమీకరించుకొని, మాళవము, రాజపుత్ర స్థానం, ఘూర్జరము లోని కొన్ని ప్రాంతాలను జయించి శక్తి సమన్వితమైన ప్రతీహార రాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు. ఇతడు భారత జాతి గర్వించదగ్గ మహారాజు. విదేశీయుల దాడులను అరికట్టి గొప్ప జాతీయ నాయకుడిగా ప్రసిద్ధికెక్కాడు. ఈ వంశీయుడైన రణహస్తి, వత్సరాజుగా ప్రఖ్యాతుడు. మధ్య రాజపుత్ర స్థానాన్ని పాలించాడు. భోజుడు రాజ్యాధికారం వహించిన తరువాత అనేక రాజ్యాలను జయించి పూర్వ ప్రతీహార రాజ్యాన్ని పునరుద్ధరించాడు.

ప్రతీహార భోజుడు కడు సమర్థుడు. యుద్ధ విద్యా విశారదుడు. విశాల సామ్రాజ్యాన్ని తన వారసులకు అప్పచెప్పి మరణించాడు. భోజుడి తరువాత రాజ్యానికి వచ్చిన ప్రతీహార పాలకులు బలహీనులు, భోగాలాలసులు. వారి పాలనా కాలంలో మాళవము రాష్ట్రకూటుల స్వాధీనమైపోయింది. కాని, భోజుడి అనంతరం రాజ్యానికి వచ్చిన మహేంద్రపాలుడు పూర్వ ప్రతీహార సామ్రాజ్యంలో వున్న మాళవమును తిరిగి జయించగలిగాడు. తరువాత రెండవ భోజుడు ప్రతీహార సామ్రాజ్యాధినేత అయ్యాడు. అంతఃకలహాల్లో కూరుకుని బలహీనపడివున్న ప్రతీహార రాజ్యభాగాలను రాష్ట్రకూటులు ఆక్రమించుకున్నారు. మహీపాలుడు ప్రతీహార సామ్రాజ్యాన్ని పునరుద్ధరించినప్పటికీ, రాష్ట్రకూట, పాల వంశీయుల దండయాత్రల వల్ల క్షీణించ సాగింది. శతాబ్దికాలం మహావైభవంగా ఉత్తర భారత దేశంలో మహా సామ్రాజ్య స్థాపన చేసిన వంశంగా ప్రసిద్ధికెక్కింది. తరువాత పాల వంశం ఏర్పడినది. పాల వంశీయుల పాలన సుమారు 400 సంవత్సరాలు సాగింది.

డాక్టర్ బి ఎన్ శాస్త్రిగారు పరిశోధనాత్మకంగా ప్రతిపాదించిన ఈ 26 రాజవంశాల చరిత్ర, భారత చరిత్రలో బ్రాహ్మణుల పాత్ర, సంప్రదాయ పరిమితులకు అతీతంగా ఎంత విశాలమైందో స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. శుంగులు, కాణ్వులు, శాతవాహనులు, విష్ణుకుండినులు, గుప్తులు, కదంబులు, పల్లవులు తదితర రాజవంశాలు విజ్ఞానం, సమర్థ పరిపాలన, యుద్ధ నాయకత్వం, ధర్మరక్షణ, ఈ నాలుగూ ఒకే సమాజంలో సమన్వయంగా వికసించగలవని చారిత్రకంగా నిరూపించాయి. అంతిమంగా, ఈ చారిత్రక ఆధారాలు ఒక విలువైన సందేశాన్ని అందిస్తున్నాయి. చరిత్రను ఊహలతో కాదు, సాక్ష్యాధారాలతోనే అర్థం చేసుకోవాలి. కాలానుగుణంగా సమాజాలు తమ బాధ్యతలను నిర్వర్తిస్తూ రూపాంతరం చెందుతుంటాయి.

ఇలాంటి అనేక విశిష్ట అధ్యాయాలను వెలికితీసిన డాక్టర్ బి ఎన్ శాస్త్రిగారి పరిశోధన, గతాన్ని సమతుల్య దృష్టితో అధ్యయనం చేయాలని, భారత నాగరికత వైభవాన్ని సమగ్రంగా అర్థం చేసుకోవాలని ప్రేరణనిస్తుంది. చరిత్ర ఒక స్పష్టమైన హెచ్చరికను అందిస్తోంది: భారతదేశ బ్రాహ్మణ సమాజాన్ని ఎన్నడూ తక్కువ అంచనా వేయకూడదు. జ్ఞానం, క్రమశిక్షణ, దూరదృష్టి, పరిస్థితులకు అనుగుణంగా తమను తాము మలచుకునే సామర్థ్యం వారి చారిత్రక వైశిష్ట్యానికి పునాదులు. సంక్షోభాలను ఎదుర్కొవాల్సి వచ్చినప్పుడు, అవసరాన్ని బట్టి నాయకత్వం వహించడానికైనా, మార్గదర్శకత్వం అందించడానికైనా, నాటి రాజవంశాల నుండి నుండి నేటి ప్రజాస్వామ్య యుగంలో ఒక సర్వేపల్లి, ఒక వీవీ గిరి, ఒక పీవీ దాకా, అందరూ ముందుకు వచ్చి తమ బాధ్యతను నిర్వర్తించిన అనేక సందర్భాలకు భారత చరిత్ర పదేపదే సాక్ష్యంగా నిలిచింది. భవిష్యత్తులో కూడా నిలుస్తుంది.