మరుమాముల వారి ఐదవ అవధాన శిక్షణ సప్తాహం >>>>> అవధాన విద్యా వికాస పరిషత్ పద్య శిక్షణ శిబిరం : వనం జ్వాలా నరసింహారావు

 మరుమాముల వారి ఐదవ అవధాన శిక్షణ సప్తాహం

ఆధ్వర్యం, దార్శనికం, నిర్వహణ దత్తాత్రేయ శర్మగారి

అవధాన విద్యా వికాస పరిషత్ పద్య శిక్షణ శిబిరం

వనం జ్వాలా నరసింహారావు (మే నెల 19, 2026)

         తెలుగు సాహిత్యపు ఆస్వాదనా సుగంధం, అవధాన విద్య వైభవం, గురుశిష్య పరంపరలోని పవిత్రత: ఈ మూడింటినీ ఒకే వేదికపై ప్రత్యక్షంగా ఆస్వాదించే అరుదైన సందర్భాలు జీవితంలో చాలావరకు రావు. అలాంటి అనుభూతినే ‘మరుమాముల దత్తాత్రేయ గారి ఐదవ అవధాన శిక్షణ సప్తాహం’ నాకు కలిగించింది. మరుమాముల సోదరులు దత్తాత్రేయ శర్మగారు, వెంకటరమణ (దర్శనమ్) శర్మగార్ల నిరంతర తపన, అవధాన విద్య పట్ల వారి అంకితభావం, నవతరానికి తెలుగు పద్యసంపదను అందించాలనే వారి సంకల్పం అంతర్లీనంగా ప్రస్ఫుటమయ్యే విధంగా తెలియచేయాలన్న భావనే ఈ వ్యాసం. నేను ఆ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్న ఒక సాధారణ సాహిత్యాభిమాని మాత్రమే అయినప్పటికీ, అక్కడ కనిపించిన సాహిత్యానురాగం, యువతలోని ప్రతిభ, గురువుల ఆదరణ: ఇవన్నీ హృదయాన్ని తాకిన అనుభూతులుగా మిగిలిపోయాయి. ఆ అనుభవాన్నే పాఠకులతో పంచుకోవాలనే ఆత్మీయ భావంతో ఈ రచన సాగుతుంది.

ధార్మిక, ఆధ్యాత్మిక, తెలుగు భాషా సంబంధిత ప్రత్యేక కార్యక్రమాలను నిర్వహించడానికి, అదికూడా తెలుగు రాష్ట్రాలలో చేయడానికి, పరిపూర్ణ భగవదనుగ్రహం, పూర్వజన్మ సుకృతం, తల్లితండ్రుల అనిర్వచనీయ ఆశీర్వాద బలం, వీటన్నిటికీ తోడు క్రమశిక్షణతో కూడిన పట్టుదల, ధైర్యం అవశ్యం. ఇవన్నీ వున్న అతి కొద్దిమందిలో, అగ్రభాగాన, వర్తమాన సమాజంలో పదుగురికి తెలిసినవారు మరుమాముల బ్రదర్స్: మరుమాముల సోదరులైన దత్తాత్రేయ, వెంకటరమణ శర్మ ద్వయం. నా అదృష్టం కొద్దీ ఈ ఇరువురి పరిచయ భాగ్యం ఎప్పుడో కలగడం, నాకొక ఊహించని గుర్తింపుగా, వారిద్దరూ నిర్వహించే అన్ని కార్యక్రమాలకు నేనేమీ సహాయం చేయలేకపోయినా, ఒక ప్రత్యేక అతిథిగా నన్ను పిలవడం, బహుశా నా పూర్వపుణ్యం కావచ్చునేమో! ఆ ఇరువురు సోదరులకు (పెద్దవాడిగా) ఆశీ:పూర్వక నమస్కారాలు.

         కొద్ది రోజుల క్రితం దత్తాత్రేయ శర్మగారు ప్రత్యేకంగా మా ఇంటికి వచ్చి గతంలో నిర్వహించినట్లుగానే మరోమారు (ఐదవ) అవధాన శిక్షాణ సప్తాహం నిర్వహిస్తున్నామని, నేను ఏదో ఒకరోజున తప్పక రావాలని పిలిచినప్పుడు ‘అవధాన విద్యా వికాస పరిషత్ వారి ఆధ్వర్యంలో జరిగే మరో విశిష్ట కార్యక్రమానికి హాజరయ్యే అవకాశం కలుగుతున్నందుకు సంతోషం వేసింది. అందులో భాగంగానే నిన్నటి నుండి (మే నెల 18, 2026) ఏడురోజులపాటు, మేనెల 24 వరకు జరుగుతున్న పద్య శిక్షణ శిబిరానికి వెళ్లి సుమారు రెండుగంటల పాటు ఒక అత్యద్భుతమైన అవధాన ప్రక్రియలో భాగమైన ‘దత్తపది, వర్ణన, ధారణ’ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నాను. అవకాశం కలిగినప్పుడు కాసేపు ప్రసంగించడం, అవధానం మీద నా భావాలను క్లుప్తంగా వెల్లడి చేయడం  కూడా నా అదృష్టమే.

         ఇక ఈ నాటి ‘దత్తపది, వర్ణన, ధారణ’ నిర్వహించిన యువ అవధాని ‘నల్లాన్ చక్రవర్తుల సాహిత్’ గురించి ఆసక్తికరమైన విషయాలను కొన్నైనా చెప్పాలి. హైదరాబాద్ నగరానికి చెందిన సాహిత్, ప్రస్తుతం ఖరగపుర్‌ ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ (ఐఐటీ) లో ఎలక్ట్రిక్ ఇంజినీరింగ్ ఫైనల్ ఇయర్ చదువుతున్నాడు. సాహిత్ తల్లిదండ్రులు: రంగాచార్యులు, అనురాధ. చిన్నప్పటి నుంచి చదువులో, అభ్యాసంలో చురుగ్గా ఉండే సాహిత్ ఆరేళ్ల వయస్సులోనే పాట రాసే స్థాయికి చేరుకున్నారు. ఆ వయస్సులోనే పాట రాశాడు. ఆడుకునే వయసులోనే సాహితీ ప్రయాణాన్ని మెుదలు పెట్టాడు. పదేళ్లకే శతకం రాశాడు.

పదహారేళ్లకే నల్లాన్ చక్రవర్తుల సాహిత్ అవధానం చేసే స్థాయికి ఎదిగాడు. 20 ఏళ్లలోపే 19 అష్టావధానాలు చేసాడు. కష్టపడి తన ప్రతిభతో ఐఐటీలో చేరి అటు సాంకేతిక విద్యలోనూ అత్యద్భుతంగా రాటు తేలుతూ,  ఇటు అవధానవిద్య, ఆర్షధర్మ సాహిత్యాన్ని అధ్యయనం చేస్తూ అవధానిగా, ధార్మికవేత్తగా,  సాహితీవేత్తగా విశేష ప్రతిభ కనబరుస్తున్నాడు. సాహిత్ విజయగాథ ఎందరికో స్ఫూర్తిదాయకం. మరెందరికో ఆదర్శం. ఐఐటీ విద్యార్ధి అత్యుత్తమ అవధాని ఎలా అయ్యారో అని శోధిస్తే, ప్రాధమికంగా, దేవుడు ప్రసాదించిన ప్రత్యేక జ్ఞానంతో సాహిత్యం, అవధానంలో అంచలంచెలుగా ఎదిగాడు.

అన్నిటికన్నా మించి, మూడేళ్ల క్రితం.. మరుమాముల దత్తాత్రేయ శర్మ స్థాపించిన అవధాన విద్యా వికాస పరిషత్ వేదికగా ప్రథమ అష్టావధానం చేశాడు. ఇప్పటి వరకు పలు వేదికలుగా 19 అవధానాలు పూర్తి చేశాడు. ఆన్‌లైన్‌లోనూ అవధానాలు చేశాడు. ఈనాటి సాహిత్ అవధాన ధారణా కార్యక్రమానికి అధ్యక్షత వహించిన మల్లాప్రగడ శ్రీమన్నారాయణ మూర్తి అడుగడుగునా బాల అవధానికి ఇచ్చిన ప్రోత్సాహం మన తెలుగు అవధాన ప్రక్రియకే తలమానికం.

ఈ నాటి నల్లాన్ చక్రవర్తుల సాహిత్ అవధానంలోని విశేష ప్రక్రియలలోని కొన్నిటిని కార్యక్రమానికి హాజరుకానివారికోసం ఇక్కడ పొందు పరచడం ఔచిత్యమైన ఆలోచనగా భావించాలి. ఉదాహరణలుగా కొన్ని:

సమస్యలు:

భావనజేయ సృష్టికి శుభమ్ములు గూర్చెడివేళ నాపయినన్

జీవుల కర్మదీక్ష తుది చేసెడి వేళ భావజాంబవై

గ్రావజమై రహించెడి పరాత్పరి నీవను నిశ్చయమ్ముతో

శ్రీవని గౌరివనుచు చేసెద ప్రస్తుతి భారతీసతీ!!

****

శూరులు పాండవువ్ విధిని జొచ్చి వసింపగ మత్స్య భూమిలో

దూరగ  కృష్ణ కీచకుడు తోటి విచేష్టల నన్నదమ్ములున్

జేరి యసహ్యతన్ గలిగి జీవన పౌరుప మాయుధమ్ములున్

గారెకు  చిల్లు పెట్టవలె గాండివమిమ్మనె  భీమసేనుడే!

****

శీర్ణ శరీరుడౌచు కడు చింత వెసన్ విరహాగ్ని దగ్ధుడై

కర్ణములందునన్  దయిత కంఠమె  కన్నులయందు మేల్

వర్ణమె గల్గు వానికి హలాహల సోదరుడుండు నట్టి యా

పూర్ణిమనాడు  చీకటులు గ్రమ్ముట  వింతకాదుగా!

****

దౌహిత్రునకున్ దెలుపుచు

తాహితమున్  తాతపలికె ధార్మిక

సాహిత్య హారి గాంచు, కు

సాహిత్యము చదువువాడు చవటగ మారున్!

****

దత్తపదులు:

అంశం (1) --శివకేశవ అభేదం .... నంది--గరుడ -ఎలుక- చిలుక

ఆ నందిం చి పరస్పరమ్ము సతమున్ ధ్యానించి చిత్తమ్ములన్

నానారీతులలోన ప్రేమ చిలుకన్ తత్త్వంబులందేకమౌ తన్

స్థానంబందుచునుండు కంజెలుకన్  కట్టంగ నెవ్వారికౌ

ప్రాణంబట్లుగ నెంచుచున్ గరుడ వాన్ స్వామిన్ హరున్ గొల్చుడీ!!

****

అంశం (2)... ప్రస్తుతి.... మల్లి -నాథ -సూరి-వర

కాళిదాసుకైన మెలైన మల్లి య

యందురసమ నాధ యగుచునుండ

మహిమతెలుప వ్యాఖ్య మన సూరి  వ్రాసెను

మల్లినాధు డదియ మనకు వరము!!

****

అంశం (3) .... భారతి నగవు వర్ణన .... నగ-నగ-నగ-నగ

నగ ధరు కోడలి నగవులు

నిగమార్ధములన్  వచించు నిగనిగల నగన్

సగమున గనబడు శశివలె

నగజాతమ్ములను కోరు హాయిని గొల్తున్!!

****

అంశం (4) – శ్రీరామపట్టాభిషేకం .... ముద్ర-ముద్ర-ముద్ర-ముద్ర

పొందుగ నిల్వ చెంతను స ముద్ర ధరా తనూజయై

పొందగ లోకులన్ నయన ముద్ర మణీయసుధాశ్రుధారలన్

పొందగ డెందముల్ విమల ముద్ర స సారము రామచంద్రుడే

నందెను పట్టమున్ నేడయోధ్యను భాస్కర రాజముద్రతో

****

వర్ణన: సాహిత్యం బది పూర్వజన్మముల సంస్కారంబుతో నబ్బు భా

షాహీనత్వము  సద్గురోత్తముల విద్యాబోధనన్ గల్గు, నే

నీహర్మ్యాన నిమిత్త మాత్రుఁడను వాగీశానుసంకల్పమే

యూహింపన్ గలవాడనే కలుగు నుద్యోగంబు నీ దీక్షలో.

****

ఈ సందర్భంగా ‘భాగ్యనగరం భాగ్యమైన అవధాన విద్యా వికాస పరిషత్’ గురించి కొన్ని విషయాలు తెలుసుకోవాలి. అవి పరిషత్ అధ్యక్షుడు మరుమాముల మాటల్లో చెప్పుకోవడమే బహుశా సమంజసమేమో. ‘దైవదత్తమైన ప్రతిభకు వ్యుత్పన్నత తోడైతే, లభించిన పాండిత్యాన్ని నిరంతర అభ్యాసంతో మెరుగు పరుచుకుంటే, శిలలాంటి వాడైనా శిల్పంగా మారుతాడు’ అన్న ధ్యేయంతో ఆవిర్భవించినదే అవధాన విద్యా వికాస పరిషత్’ అని దత్తాత్రేయ శర్మగారు అంటారు. ప్రపంచ భాషలలో మరేదానికీ లేనివిధంగా, కేవలం తెలుగుభాషకు (సంస్కృతం కూడా) మాత్రమే పరిమితమైన ఈ అమోఘమైన విద్యను భావితరాలవారికి అందించాలనే సదుద్దేశంతో జూన్ నెల 6, 2021 (ఐదేళ్ల క్రితం) రూపుదిద్దుకున్నదీ ‘అవధాన విద్యా వికాస పరిషత్.’

గరికిపాటి నరసింహారావు గారి చేతులమీదగా జరిగిన ఆరంభ కార్యక్రమానికి బహుశా నేను కూడా హాజరయ్యానని అనుకుంటాను. అంచెలంచలుగా పురోగామిగా ప్రస్తానం చేస్తున్న పరిషత్, ప్రతి ఏటా మే లేదా జూన్ నెలలలో ఉచిత వసతి, భోజన సదుపాయాలతో వారంరోజులపాటు నిరాటంకంగా నిర్వహిస్తున్న శిక్షణ నవతరం అవధానులకు ఆలంబనగా నిలుస్తున్నది. ఈ ఐదేళ్లలో, బహుశా ఎవరూ ఊహించని రీతిలో, అవధాన శిక్షణ, పద్యరచానాభ్యాస శిక్షణ పొందిన అనేకమందిలో అద్భుతమైన ప్రావీణ్యంతో పదిమంది అవధానులు కావడం మామూలు విషయం కాదు. అవధాన శిక్షణా శిబిరాలలో పాల్గొంటున్న ఛాత్రావధానులకు సురవరం ప్రతాపరెడ్డి తెలుగు విశ్వ విద్యాలయం ఆమోదించిన ధృవీకరణ పత్రాలను ఇవ్వడం ఒక విశేషం.

గతంలో జరిగిన శిక్షణా శిబిరాలు: జూన్ 6, 2022 నుండి జూన్ 12, 2022 (మొదటిది), మే 8, 2023 నుండి మే 14, 2022 (రెండవది), మే 20, 2024 నుండి మే 26, 2024 (మూడవది), మే 9, 2025 నుండి మే 15, 2025 (నాలగవది) వరకు. ఉద్దండ అవధాన పండితులైన గరికిపాటి, కడిమెళ్ళ, మేడసాని మోహన్, మాడుగుల, వద్దిపర్తి గార్లతో పాటు జీఎం రామశర్మ, శ్యామలానంద ప్రసాద్, అయాచితం లాంటి ఎందరో కవిపండితులు పాల్గొని ఆచార్య్లుగా పాఠాలు చెప్పారు. భరత్ శర్మ, శ్రీహర్ష, సందీప్ శర్మ, పార్వతీశ్వర శర్మ, బాలసుబ్రహ్మణ్యం, చంద్రశేఖర రావు, సాయికుమార్, నల్లాన్ చక్రవర్తుల సాహిత్ అవధాన ప్రదర్శనలను అత్యద్భుతంగా ఇచ్చారు.  

గతంలో అవధాన విద్యా వికాస పరిషత్ నిర్వహించిన నాలుగు శిబిరాలలో అవధానులుగా: బోరెల్లి హర్ష, యర్రంశెట్టి ఉమామహేశ్వరరావు, సుసర్ల సుధన్వ, కౌతా రామకృష్ణ, వింజమూరి సంకీర్త్య శర్మ, గట్టెడి విశ్వంత్, విష్ణుభొట్ల కార్తీక్, నేతి శ్రీకర్, ఉప్పల ధడియం అనన్య, కొనిమ్తి రమేష్, గోవింద్ గోవర్ధన్, తదితరులున్నారు.

శిక్షణా శిబిరంలో బోధించే అంశాలను వివరించారు దత్తాత్రేయ శర్మగారు. అవి: దార-ధారణ, సమస్యాపూరణం, దత్తపది, వారగణనము, క్లిష్టప్రాసలు, పద్యరచన, సంస్కృత భారతి, భాషా వ్యాకరణ అంశాలు, అష్టావధాన సంవిధానం, నిషిద్ధాక్షరి, అవధానం-సాంకేతిక పరిజ్ఞానం, వ్యస్తాక్షరి, న్యస్తాక్షరి, ఆశువు, వర్ణనలు, కవిసమయములు, విశేష యతులు, ప్రాస భేదాలు, విశేష వృత్తాలు, జంట వృత్తాలు, అప్రస్తుత ప్రసంగం, నిఘంటు పరిజ్ఞానం, పురాణ పద్యపఠనం, పద్యరచన, ఎత్తుగడ, ముగింపు మెళకువలు, బంధ యమక చిత్రకవిత్వం, అవధానం-వ్యక్తిత్వ వికాసం, అవధానం-ఐతిహాసిక దృక్ఫదం, తదితర అంశాలు.

ఈ మంగళవారం ఉదయం ఒక సాహిత్య సదస్సులో పాల్గొనే అవకాశం కలిగినందుకు కలిగించినందుకు మరుమాముల దత్తాత్రేయ శర్మగారికి, వారి సోదరుడు మరుమాముల వెంకట రమణ (దర్శనమ్) శర్మగారికి ధన్యవాదాలు. అవధానం అనేది కేవలం జ్ఞాపకశక్తి ప్రదర్శన కాదు; అది భాషా వైభవం, ధారణా శక్తి, సంస్కార సంపద, గురుకృప, నిరంతర సాధనల సమ్మిళిత రూపం. అలాంటి మహోన్నత విద్యను సమకాలీన తరానికి చేరువ చేస్తూ, యువతలో సాహిత్యాసక్తిని రగిలిస్తూ ‘అవధాన విద్యా వికాస పరిషత్’ చేస్తున్న సేవ నిజంగా అభినందనీయం. ఈ ఐదవ అవధాన శిక్షణ సప్తాహం ద్వారా నాకు కలిగిన ఆనందం, ఆశ్చర్యం, గర్వం మాటల్లో పూర్తిగా వ్యక్తం కావు. భవిష్యత్తులోనూ ఇలాంటి కార్యక్రమాలు మరింత విస్తరించి, తెలుగు సాహిత్య గగనంలో కొత్త అవధాన తారలు వెలుగొందాలని మనసారా ఆకాంక్షిస్తూ, ఈ సాహిత్య యజ్ఞానికి హృదయపూర్వక నమస్సులతో నా మాటలను ముగిస్తున్నాను. 

Vishvamitra’s Supreme Fulfilment through Penance >>>>> From Royal Power to Brahmarshi through Trial and Triumph >>>>> Simplified and faithful rendering of the Adi Kavya-23 : Vanam Jwala Narasimha Rao

 Vishvamitra’s Supreme Fulfilment through Penance

From Royal Power to Brahmarshi through Trial and Triumph

Simplified and faithful rendering of the Adi Kavya-23

Vanam Jwala Narasimha Rao (May 19, 2026)

In the earlier portions of this series, we witnessed Vishvamitra’s extraordinary transition from a mighty king to an uncompromising ascetic. His journey was marked not merely by renunciation but by repeated self-examination, inner conflict, and renewed resolve. The episode that follows completes that journey, revealing how sustained discipline, humility, and ethical transformation ultimately lead to spiritual fulfillment. For modern readers, especially those engaging with the Ramayana in English, this narrative affirms that true achievement is not instant but ripens through endurance and self-conquest.

Ensuring that the ‘Trishanku Heaven’ created by him remained permanently in the sky, along with its stars and galaxies, Vishvamitra gave farewell to the sages who had come at his invitation for the Trishanku ritual and who then returned to their respective abodes. Shatananda continued his narration of the legend of Vishvamitra to Rama, beginning with the sage’s decision to move in another direction to continue his ascetic practices. Vishvamitra preferred the vast western region, known for its sacred lakes. Upon reaching the lakeside, he undertook an unhindered and rigorous penance, subsisting only on fruits and roots. This phase underscores how true seekers often choose solitude and nature over comfort, a choice that resonates even today for those pursuing inner clarity amid constant distractions.

Meanwhile, King Ambarisha of Ayodhya resolved to perform a great Vedic ritual. However, Indra confiscated the principal sacrificial animal, causing it to mysteriously vanish. The chief priest declared that this loss occurred due to negligence and warned the king that unguarded ritual elements could turn into destructive blemishes. To compensate, the priest advised that a human substitute could be offered, without which the ritual could not proceed.
The episode subtly highlights how responsibility and vigilance are integral to sacred duties, as well as values equally applicable in modern personal and professional commitments.

The king searched extensively for a human substitute, offering thousands of cows in exchange. Traveling through provinces, forests, villages, towns, and hermitages, he eventually reached Sage Richika, husband of Vishvamitra’s sister, who lived peacefully on Mount Bhrigu Tunga with his family. When Ambarisha requested for one of Richika’s three sons, the sage declined to give his eldest or youngest son, offering instead the middle son, Shunashepa. Ambarisha accepted and, during the return journey to his kingdom, halted near a sacred lake to rest. This moment reflects the complex ethical tensions of the era, prompting today’s readers to reflect on duty, sacrifice, and moral responsibility.

While the king rested, Shunashepa, filled with fear and anxiety, slipped away to the lakeside, and found his maternal uncle Vishvamitra immersed in penance. Falling at his feet, he pleaded for protection, as a son would seek refuge in his father. He prayed that Ambarisha’s ritual succeed and that he himself be granted longevity and access to heavenly realms through rigorous asceticism. The scene poignantly mirrors the universal human instinct to seek guidance from trusted elders during moments of crisis.

Moved by Shunashepa’s plight, Vishvamitra instructed his sons to volunteer as substitutes for the ritual. He assured them that such an act would please the gods. However, all his sons arrogantly refused, branding their father’s proposal as disgraceful and likening it to consuming dog’s flesh. Here, the narrative exposes generational conflict and moral rigidity, that, issues still prevalent in contemporary society.

Enraged by their defiance and disrespect, Vishvamitra cursed his sons to wander the earth for a thousand years, reborn among communities surviving on dog meat like the sons of sage Vasishta. He then compassionately comforted Shunashepa and taught him purifying Vedic hymns, including ‘IMAMME VARUNA’ instructing him to invoke the Fire God during the ritual and when he was fastened to the sacrificial post of Vishnu. Vishvamitra assured him of long life and spiritual fulfillment. This episode reveals how knowledge and compassion, when imparted selflessly, can transform even the gravest situations. 

Shunashepa went to Ambarisha and told him to proceed with performing his ritual, and that he would be his sacrificial animal. Delighted, Ambarisha told his Ritwiks to continue with the ritual. On their advice, the king had Shunashepa prepared as a ritual animal, cladding him in red robes and securely fastening him to the sacrificial post of Vishnu.
The willingness of Shunashepa reflects an early understanding that surrender, when guided by sacred knowledge, need not lead to destruction.

When this was done, Shunashepa was not only unperturbed but also promptly pleased Indra and Upendra by reciting the two hymns taught by Vishvamitra. Indra became delighted and bestowed longevity upon Shunashepa. Ambarisha, too, obtained the fruits of the Vedic ritual manifold through Indra’s grace. Thus, wisdom and faith together transformed what appeared to be a fatal ordeal into an act of divine favor.

Vishvamitra continued his penance at the same place for another thousand years. While he was deeply engrossed in austerities, an apsara named Menaka arrived near the sacred lake and began to bathe and swimming there. Vishvamitra noticed her incomparable beauty and approached her, inviting her to his hermitage and assuring her safety. Even the most disciplined minds, the text reminds, are tested repeatedly rather than once.

Accepting Vishvamitra’s offer, Menaka stayed with him, and they lived together like husband and wife. This association caused a severe interruption in his penance, which Vishvamitra realized only after ten years had passed. He repented deeply, lamenting the loss of precious time, and felt profound anguish. Recognition of one’s lapse is portrayed as the first step toward renewed spiritual vigilance.

Vishvamitra understood that the gods had deliberately attempted to divert him from his penance. Seeing him in deep contemplation, Menaka feared she would be cursed, but Vishvamitra calmly absolved her, stating that the fault was not hers alone. Thereafter, he proceeded to the northern Himalayan region to undertake still more rigorous austerities.
The episode subtly teaches accountability without vindictiveness.

Lord Brahma appeared before Vishvamitra along with the Devatas and conferred upon him the title of ‘Maharshi.’ When Vishvamitra pleaded for Brahmarshihood, Brahma replied that his senses were not yet fully conquered. Disappointed but undeterred, Vishvamitra resolved to intensify his penance further. Spiritual recognition here is shown to be conditional upon inner mastery, not mere endurance.

Vishvamitra undertook extreme austerities, standing with raised arms, subsisting on air alone. In summer he became a five-fire ascetic, in the rainy season the open sky was his shelter, and in winter water was his bed by day and night. Thus, he performed severe penance for another thousand years. Such imagery conveys the symbolic burning away of residual ego and desire.

Indra then instructed Rambha, the celestial dancer of heaven, to disrupt Vishvamitra’s penance. Though hesitant, Rambha approached Vishvamitra by assuming highly twinkling appearance, and sang melodiously. Vishvamitra though delighted, suspected Indra’s mischief behind this, and angered by the intrusion, cursed Rambha to become a rock for ten thousand years. The incident reveals that even advanced ascetics must still guard against anger.

Vishvamitra told her that, when he was engaged in conquering the vicious, lust and senses to become a self-conquered individual, she tried to seduce him and disrupt his penance with malicious intention. Realizing that anger had nullified the merit he had earned, Vishvamitra felt deep remorse. Determined henceforth never to yield to wrath, he resolved to continue his penance without food and with restrained breath until he attained Brahmarshihood. Here, the text emphasizes inner discipline over outward austerity.

Vishvamitra then moved to the eastern region and continued his penance for a thousand years that was exceptional and supreme. One day, as he prepared to eat, Indra appeared disguised as a Brahmin and begged for food. Without hesitation, Vishvamitra gave away his meal and remained silent, adhering strictly to his vow. Selfless giving without resentment marks a decisive shift in his spiritual maturity.

Vishvamitra continued his breath-controlled penance for another thousand years. Flames emerged from his head, alarming the three worlds. The Devatas, Gandharvas, Asuras, Pannagas and Sages approached Lord Brahma and urged him to grant Vishvamitra his long-sought Brahmarshihood. Brahma appeared and addressed him as ‘Brahmarshi Vishvamitra’ and requested him to withdraw his penance. The universe itself acknowledges the completion of his transformation.

Vishvamitra then expressed his desire clearly: that Brahminhood, the epitome of OUM, professor hood, mastery of the Vedas, the power of sacred inquiry be conferred upon him, and that Sage Vasishta, the outstanding among the scholars of Vedas of both Brahmins and Kshatriyas, personally acknowledge him as a Brahmarshi. Until such recognition, he said, he would not believe the title to be complete. This insistence underscores the ethical dimension of spiritual legitimacy. 

The Devatas approached Vasishta, who came and embraced Vishvamitra as a Brahmarshi and equal. The long-standing rivalry ended in friendship, and Vasishta affirmed that Vishvamitra possessed all the qualities of a Brahmin Sage. The gods then departed.
Harmony replaces competition when ego dissolves.

Shatananda concluded the narration of Vishvamitra’s life and attainment of Brahmarshihood. He told Rama that none equaled Vishvamitra, who had become his teacher. King Janaka expressed gratitude for Vishvamitra’s presence in Mithila and took leave for the day. Vishvamitra, along with Rama and Lakshmana, returned to their assigned guesthouse.
Thus, the narrative seamlessly returns to the central Ramayana storyline.

Vishvamitra’s life, as narrated here, is not the story of an unfinished quest but of a quest fulfilled through perseverance, self-correction, and humility. His journey illustrates that spiritual greatness is neither inherited nor immediate, but it is earned through repeated trials and conscious restraint of ego, desire, and anger. For contemporary readers, especially those encountering the Ramayana in English, this episode reassures that lapses do not negate progress, and that sincere effort, sustained over time, ultimately leads to fulfillment and recognition.

From Vishvamitra’s penance, it becomes clear that true success in austerity is attained only by one who has conquered destructive anger. To achieve Brahmarshihood or Brahminhood, the conquest of desire and anger is essential. Desire and anger both arise from ‘Rajo Guna’ and no amount of indulgence can ever satisfy them. They are great sins and formidable inner enemies. Mastery over the senses (Jitendriyatva) is indispensable for the fulfilment of penance. One who remains unaffected, neither elated nor disturbed by what is eaten, touched, seen, or heard, alone deserves to be called a master of the senses.

A doubt may arise: if Vishvamitra had conquered desire and anger, why did he later display anger toward Dasharatha? Had he been the earlier Vishvamitra, he might indeed have resorted to a curse. But he did not. That anger was not a passion residing permanently in his mind as before. It was anger consciously employed for the accomplishment of a righteous purpose.

Vishvamitra was initially a king, a householder. Accompanied by his wife, he withdrew into the forest, practiced austerities as a Vanaprastha, and became a Rajarshi. Sustaining himself only on forest fruits, he continued his penance and rose to the state of a Rishi. Until that stage, his wife and children remained with him. Later, living alone and deepening his austerities, he attained the status of a Maharshi. Yet not all Maharshis are masters of the senses.

Therefore, in order to achieve complete self-mastery, Vishvamitra stood amidst the five fires, renounced food altogether, and sustained himself solely on air through penance. Even after this, though he conquered desire, anger still eluded complete control. To subdue that too, he undertook years of silent austerity and breath-retention (Kumbhakam). Only then did he conquer everything and become a Brahmarshi.

Brahminhood acquired by birth does not arise from action alone. That Vishvamitra attained it indicates the presence of a profound and exceptional cause. For anyone, no matter how great the effort, desire and anger are inevitable. Only one who brings them fully under his command deserves to be called the noblest of Brahmins. That is why Brahminhood is never easy to attain.

Acknowledgement and Attribution

The foregoing philosophical commentary and interpretative insights are drawn from the monumental vision of Andhra Valmiki, Vavilikolanu Subbarau, revered also as Vasudasa Swamy, the first and one and only poet to accomplish the extraordinary feat of translating all the Kandas of Valmiki’s Sanskrit Ramayana into Telugu, meticulously preserving the canonical total of 24000 shlokas into equal number of poems.

This vast corpus, rendered into Telugu literary poetry first, composed across a rich spectrum of Classical Chandassu, later also in to prose giving meaning for each and every word in the poems, and in combination with poems, stands as a unique and unparalleled achievement in world literature, without precedent before him and without equal after him. Far beyond a translation, it is nothing short of an encyclopedia of spiritual, philosophical, ethical, linguistic, and cultural knowledge, revealing at every stage an extraordinary and comprehensive erudition. His Poetry-Prose Combination is popular as Mandaram.

For any discerning reader endowed with an instinct for deep inquiry, this work is not merely a text for study but a boundless source of original insight, capable of sustaining not one but innumerable doctoral inquiries, across disciplines and across the world. It is for this reason that Vavilikolanu Subbarau justly bears the title ‘Andhra Valmiki.’ This commentary seeks only to reflect, in a modest measure, the depth and radiance of that unparalleled Telugu Ramayana Tradition.

{{From my Published Book ‘Simplified and Faithful Rendering of the Adi Kavya’

Valmiki Ramayana: The Greatest Epic (Bala and Ayodhya Kandas)}}

(This Book is free of cost for all those who are interested to read the English Version of Valmiki Ramayana, provided they collect it from me in person preferably. Mobile: 8008137012)

>>> Photographs courtesy Rama Bhakta Vijaya Raghava Dasu

వైకుంఠనిలయానికి చేరిన శ్రీకృష్ణ బలరాములు >>>>> శ్రీ మహాభాగవత కథ-86 : వనం జ్వాలా నరసింహారావు

 వైకుంఠనిలయానికి చేరిన శ్రీకృష్ణ బలరాములు

శ్రీ మహాభాగవత కథ-86

వనం జ్వాలా నరసింహారావు

సూర్యదినపత్రిక (మే నెల 18, 2026)

కంII              చదివెడిది భాగవతమిది,

చదివించును కృష్ణు, డమృతఝరి పోతనయున్

                               చదివినను ముక్తి కలుగును,

చదివెద నిర్విఘ్నరీతి ‘జ్వాలా’ మతినై

ఒకప్పుడు అమృతాన్ని తాగే అమరులు, గరుడులు, ఖేచరులు, విద్యాధరులు, శివుడు, విరించి, మహా మునులు, పుండరీకాక్షుడి దర్శనం కోసం ద్వారకానగరానికి వచ్చినారు. శ్రీకృష్ణమూర్తిని చూసి ఆయన్ను అర్చించుకున్నారు. ఆయన భూభారాన్ని తొలగించడం కోసం నేలకు దిగివచ్చి 125 సంవత్సరాలు కావస్తున్నదని, ఆయన ఇక వైకుంఠనిలయానికి రావాల్సిన తరుణం ఆసన్నమైందని ప్రార్థించారు. సమాధానంగా శ్రీకృష్ణుడు, యాదవులందరికీ పరస్పర వైరానుబంధాలను కల్పించి, వారందరినీ అంతం చేసి, భూభారాన్ని తగ్గించి, వైకుంఠనిలయానికి వస్తాను, వెళ్లమని చెప్పాడు. ఆ తరువాత ద్వారకానగరంలో అనేకరకాల దుర్నిమిత్తాలు కనబడినాయి. అలాంటప్పుడు యాదవులు ఇక అక్కడ వుండడం క్షేమం కాదని, వారందరినీ, ప్రభాస తీర్థానికి బయల్దేరమని ఆజ్ఞాపించాడు కృష్ణుడు.

యాదవులంతా బంధుమిత్రులతో సహా కృష్ణుడు చెప్పినట్లే ద్వారక నుండి బయల్దేరారు. జరుగుతున్న విపరీత పరిణామాలను జ్ఞానదృష్టితో గ్రహించిన ఉద్ధవుడు శ్రీకృష్ణుడిని వేనోళ్ల సన్నుతించాడు. యదువంశాన్ని తుదముట్టించి కృష్ణుడు వెళ్లిపోతే తమకు దిక్కెవరని అడిగాడు ఆయన్ను. జవాబుగా కృష్ణుడు, బ్రహ్మాది దేవతలు వచ్చి చేసిన విన్నపాన్ని పురస్కరించుకుని తాను భూభారాన్ని తొలగించాల్సి వచ్చిందని, ఆ రోజు నుండి ఏడవ దినాన ద్వారకానగరాన్ని సముద్రుడు ముంచుతాడని, దానితో యదువంశ నాశనం పూర్తవుతుందని, అ ఆతరువాత అధర్మానికి ఆలవాలమైన కలియుగం ఆరంభం అవుతుందని, నాస్తికత్వం ప్రబలుతుందని చెప్పాడు. యుగాంతం సమీపిస్తున్నది కాబట్టి అన్ని బంధాలను తెంచుకోమని ఉద్ధవుడికి సలహా ఇచ్చాడు. ఆయన జ్ఞానవిజ్ఞాన యుక్తుడు కావాలని, ఆ ఆత్మానుభవంతో సంతృప్తి చెందితే ఆయనకు విశ్వమంతా వున్నది పరమేశ్వరుడే అన్న తత్త్వవిజ్ఞానం కలుగుతుందని అన్నాడు.

అప్పుడు ఉద్ధవుడు భక్తితో, సంసారంలో పడ్డ సామాన్యులు సంసార సాగరం నుండి ఈది, నది ఒడ్డుకు ఎప్పుడు, ఎలా చేరుతారని, ఏవిధంగా మోక్షం సిద్ధిస్తుందని అడిగాడు. కృష్ణుడి సేవకుడైన తనకు ముక్తి మార్గాన్ని చూపమని ప్రార్థించాడు. సన్మార్గం అవలంభించి, స్వధర్మాచరణతో తన నివాసానికి వెళ్లమని, తన రూపాన్ని మనస్సులో నిలుపుకోమని అంటూ, కృష్ణుడు ‘అవధూత యదు సంవాదం’ అనే ఒక ఇతిహాసాన్ని చెప్పాడు.

ఒకప్పుడు ఒక అవధూత యదు మహారాజు దగ్గరికి వచ్చి, 24 మంది గురువుల సాంగత్యంతో తాను విజ్ఞానినయ్యాను అని చెప్పగానే, జనార్దనుడిని  చేరుకునేది ఎలా అని ప్రశ్నించాడు రాజు. జవాబుగా అవధూత, పంకజనాభుడి పాదారవిందాలను భజిస్తూ, దానివల్ల అజ్ఞానం తొలగిపోగా, భగవదనుగ్రహం వల్ల కర్మదోషాలు నశించి కర్మల నుండి విముక్తి కలుగుతుందని చెప్పాడు.

నిత్య శుచిత్వాన్ని, నిర్మలత్వాన్ని, నిర్వికారతను, లోకోపకార గుణాన్ని, సంసారంపట్ల అనాసక్తిని, కర్మత్యాగాన్ని, ఇంద్రియ జయాన్ని, మొహాన్ని విసర్జించడాన్ని, ఇంద్రియ వశత్వాన్ని, వైరాగ్యాన్ని, మమత్వ పరిత్యాగాన్ని, విచార శూన్యతను, సంగత్యాగాన్ని, తదేక నిష్టను, భగవత్ తత్త్వాన్ని, సంసార పరిత్యాగాన్ని, కామ-క్రోధ-లోభ-మోహ-మద-మాత్సర్యాలను జయించడాన్ని, నిత్య కర్మలను ఆచరించడం లాంటి వాటిని గ్రహించి పరమాత్మను గురించి తప్ప వేరొక చింతన చేయకూడదని అన్నాడు కృష్ణుడు ఉద్ధవుడితో. చివరకు సర్వసంగ పరిత్యాగాన్ని చేసి ఆత్మనిష్టతో పవిత్రమైన యోగి పరమాత్మలో ఐక్యాన్ని పొందుతాడని చెప్పాడు.

దేహం నిత్యమైన ఆత్మకాదని గ్రహించి, మోహబంధాలన్నిటినీ తెంచేసి, సద్వర్తనను పాటించి, ఇల్లు విడిచిన నరుడు పరమాత్మ జ్ఞానాన్ని ఆర్జించి, అఖండమైన మోక్ష లక్ష్మిని చూరగొంటాడని అన్నాడు కృష్ణుడు ఉద్ధవుడితో. భగవంతుడి రూపాన్ని ఏవిధంగా చూడవచ్చని అడిగాడు ఉద్ధవుడు. భక్తిభావనతో తన కథలను, తన అవతారాలను, తన లీలలను వింటూ, తనకు సేవకులైన భాగవతులను సందర్శించిన వారు భగవంతుడిని చూడవచ్చని జవాబిచ్చాడు కృష్ణుడు. ఇదే భక్తియోగ విధానం అన్నాడు.

ఆ తరువాత ఉద్ధవుడు, సనక సనందనాది యోగీంద్రులకు శ్రీకృష్ణుడు చెప్పిన యోగామార్గాన్ని గురించి అడిగాడు. అప్పుడు తాను వారికి చెప్పిన, బ్రహ్మాది దేవతలు గ్రహించిన సాంఖ్య యోగం గురించి చెప్పాడు. పిమ్మట ఉద్ధవుడి కోరిక మేరకు ధ్యాన యోగాన్ని గురించి చెప్పాడు. దానిలో భాగంగా అర్జునుడు రణరంగంలో విషాదమగ్నుడైనప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు ఆయనకు బోధించిన తత్త్వాన్ని వివరించాడు ఉద్ధవుడికి. తానే చరాచరాత్మకమైన జగత్తుకు పరమాత్మనని, సృష్టిస్థితిసంహారకర్తనని, ఈశ్వరుడినని, మహత్తని, బ్రహ్మనని, అగ్నినని, విష్ణువునని, భృగువునని, నారదుడినని, కామధేదేనువునని, కపిలమహర్షినని, ప్రహ్లాదుడినని, చంద్రుడినని, ఐరావతాన్నని, ఉచ్చైశ్స్ర వాన్నని, వాసుకినని, సింహాన్నని, ఓంకారాన్నని, గంగనని, క్షీరసాగరాన్నని, మేరువునని, బ్రహ్మ యజ్ఞాన్నని, ఆత్మయోగాన్నని, ఋతువులనని, వాసుదేవుడినని, కుబేరుడినని, ఆంజనేయుడినని....ఇలా అన్నీ తానేనని కృష్ణుడు ఉద్ధవుడికి చెప్పాడు.

ఆ తరువాత ఉద్ధవుడి కోరిక ప్రకారం, కృష్ణుడు, బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్ర వర్ణాల పుట్టుక గురించి, ఆశ్రమ ధర్మాల గురించి, నాలుగు వేదాలలో చెప్పబడిన ధర్మాల గురించి, ప్రవృత్తి-నివృత్తి మార్గాల గురించి, వైరాగ్యం గురించి, విజ్ఞానం గురించి వివరించాడు. తన మీద చిత్తాన్ని నిల్పి, విద్యుక్త కర్మలను అనుష్టించి, కర్మఫలాన్ని ఆశించిన కర్మయోగులు ముక్తిపదాన్ని పొందారని చెప్పాడు. ఉద్ధవుడిని కూడా వారిలాగే చేయమని చెప్పాడు కృష్ణుడు. పరమాత్మను పూజించే విధానం చెప్పమని అడిగాడు ఉద్ధవుడు.

అప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు అన్ని వర్ణాలవారికి యోగ్యమైన పూజా విధానం గురించి చెప్పాడు. రాతితో కాని, మట్టితో కాని, చెక్కతో కాని, కంచు లాంటి లోహంతో కాని, బంగారంతో కాని, వెండితో కాని తన ప్రతిమను నామరూపానుసారం ఏర్పరుచుకుని, ప్రతిమ రూపంలో తానే కొలువైనట్లుగా భావించి కొలిచేవారికి తాను ప్రసన్నుడిని అవుతానన్నాడు. ఇలా నిత్యం తనను ధ్యానించిన వారు కర్మానంతరం తనను కలుసుకుంటారని చెప్పాడు. ఇలా చెప్పి, ఉద్ధవుడిని బదరికాశ్రమానికి వెళ్లమని, తాను చెప్పినట్లు ఏకాగ్ర నిష్ఠతో యోగదీక్ష వహించి, తాను బోధించిన సాంఖ్యయోగాన్ని అంతరంగంలో నిలుపుకొమ్మని అన్నాడు శ్రీకృష్ణుడు. ఉద్ధవుడు కృష్ణుడి ఆనతి ప్రకారం బదరికాశ్రమానికి బయల్దేరాడు.

ఇదిలా వుండగా, శ్రీకృష్ణుడి దుష్ట శిక్షణ, శిష్ట రక్షణ కార్యక్రమం పూర్తైన తరువాత అన్న బలరాముడితో కలిసి బయల్దేరాడు. మద్యపాన ప్రభావంతో యాదవులు కలహించి కనబడ్డవారితో కయ్యానికి కాలుదువ్వారు. మునిశాపం కారణాన, వారిలో వారే కలహించుకుంటూ, కొట్టుకున్నారు. శరీరాలు తెగిపోయాయి. ఇక ఆ యుద్ధంలో ఎవ్వరూ  బతికిబట్ట కట్టరని కృష్ణుడు చిరునవ్వు నవ్వుకుని, బలరాముడితో కలిసి బయల్దేరాడు. బలరాముడొకచోట యోగసమాధిలోకి పోయి తన మూలరూపమైన ఆదిశేషుడిని కలుసుకోగా పరమేశ్వరుడైన శ్రీకృష్ణుడు వేరొక మార్గాన వెళ్లాడు.

కృష్ణుడు, ఒకచోట ఒక పొదరిండ్లను చూసి, అక్కడ విశ్రమించి, ఒక చరణాన్ని వేరొక చరణం మీద లీలగా ఆనించి, ఆత్మానందుడై వున్నాడు. అలా వుండగా, ఒక బోయవాడు వేటాడుతూ అక్కడికి వచ్చి, చెట్టుచాటున వున్న పరమపురుషుడి చరణకమలం జింక చెవి అనుకున్నాడు. దాన్ని చూసి బాణాన్ని ఎక్కుబెట్టి విడిచేసరికి అది ఆకస్మికంగా వచ్చి తగిలిన శరాఘాతానికి శ్రీకృష్ణుడు హాహాకారం చేశాడు. అప్పుడాబోయవాడు పరమేశ్వరుడి సన్నిధానానికి వచ్చి, ఆయన్ను సాక్షాత్తు జగన్నాథుడని గుర్తించి, ఘోరాపరాధం చేశానని, మహాపాపం మూటగట్టుకున్నానని, పరిపరి విధాల దీనాలాపాలు పలికాడు. దుఃఖిస్తున్న బోయవాడిని చూసి శ్రీకృష్ణుడు, ఆయనేం తప్పు చేయలేదని, పూర్వ జన్మలో చేసుకున్న పాపపుణ్యాల ఫలితం ఎవరైనా అనుభవించాల్సిందే అని, కర్మఫలం వూరికే పోదని అన్నాడు. బోయవాడు కేవలం నిమిత్తమాత్రుడే అని అన్నాడు. తాను చేసిన పాపానికి ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకోవాలని భావించిన బోయవాడు సర్వసంగ పరిత్యాగం చేసి, ఉపవాస దీక్ష చేసి, కర్మశేషం తీరగానే ప్రాణాలను విడిచి పరమపదమైన వైకుంఠలోకానికి చేరుకున్నాడు.

         ఆ సమయంలో అక్కడే వున్న కృష్ణుడి రథసారధి దారుకుడు ఇంకా ఏంజరగబోతున్నదో అని వీక్షించసాగాడు. కడగంటి చూపుతో కృష్ణుడు తనమీద దయారసాన్ని ప్రసరింప చేసి, తరింప చేయమని ప్రార్థించాడు. ఇలా అంటుండగానే దివ్యాయుధాలైన పాంచజన్య, సుదర్శన, కొమోదకీ నందకాలతోనూ, గరుడలాంఛనంతోనూ, శైబ్య సుగ్రీవ మేఘపుష్ప, బలాహక, హయాలు పూన్చిన దివ్యరథం ఆకాశానికి ఎగిరి అంతర్థానం అయిపోయింది. అప్పుడు నారాయణుడు దారుకుడిని చూసి, అక్రూర, విదురలకు జరిగిన వృత్తాంతమంతా చెప్పమని, ఆర్జునుడిని కలిసి అతడితో స్త్రీబాలవృద్ధులను, పెద్దలను హస్తినాపురానికి తీసుకెళ్లమని ఆదేశించాడు. దారుకుడు అలాగే చేశాడు.

శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ దివ్యతేజోమయదేహుడై తరలి, నారదాది మునిగణం, బ్రహ్మరుద్రాది దేవతలు జయజయ ధ్వానాలతో కడలి వస్తుంటే వైకుంఠమందిరానికి చేరుకున్నాడు. శ్రీకృష్ణుడు నిర్గమించిన చోట ఆయన విగ్రహం సముద్ర తీరాన జగన్నాథస్వరూపమై వెలసింది. ఈ కథను విన్నా, ఆలకించినా, వ్రాసినా, నిండైన ఐశ్వర్యం, మంచి కీర్తి, భోగభాగ్యాలు కలుగుతాయి. ఆరోగ్యంతో పాటు దీర్ఘాయువు పొంది, లోకుల మెప్పు పొందుతూ, మనిషి కలకాలం వుంటాడు.

          (బమ్మెర పోతన శ్రీమహాభాగవతం, రామకృష్ణ మఠం ప్రచురణ ఆధారంగా)

An Unparalleled Brilliant Practical Academician : CEC Director KS Gopal IS NO MORE

 An Unparalleled Brilliant Practical Academician

 CEC Director KS Gopal IS NO MORE

Vanam Jwala Narasimha Rao (May 17, 2026)

            During the 1990s, while serving as a faculty member at the Dr. MCR HRD Institute, I was tasked with planning a training program on the ‘Role of NGOs in Rural Development.’ The singular, exceptional expert who immediately came to my mind, and whom numerous professional colleagues strongly recommended, was KS Gopal. By then, he was already steering the Hyderabad-based Centre for Environment Concerns (CEC). Established in 1984 by a visionary group of academics and activists, the CEC was dedicated to pioneering innovations, fresh ideas, and ‘Next’ practices in the development sector. The broad areas of operations they contemplated encompassed poverty alleviation, rural development, environmental sustainability, and inclusive markets to enhance livelihoods.

Through these pillars, they aimed to regenerate natural resources in rain-fed, agriculturally backward dryland areas. The process they envisaged was driven by multi-disciplinary action research, field-level pilots, and a strategic mix of policy and practice advocacy. It was against this dynamic backdrop that Gopal joined the CEC as its Director in 1993. Since joining, he spearheaded initiatives in participatory forest development, foreign funding research in Andhra Pradesh, and local cereal-based community grain banks. His vast portfolio included environmental hotspots, civil society advocacy, soil enrichment, organic agriculture, and chemical-free forestry pest management. Additionally, he worked extensively on the optimum utilization of River Godavari waters.

Gopal was exceptionally energetic when he first visited MCR HRD. Though he was 74 at the time of his passing, that vibrant energy remained undiminished until about six months ago. His initial visit marked the beginning of our active, lifelong friendship. He was always the life of small gatherings with like-minded friends. He thoroughly enjoyed a social drink and a cigarette, generously sharing those joyful, unreserved moments with his closest companions. KS Gopal left an indelible mark on everyone he touched, and his profound influence will stay with his friends and me forever.

Upon hearing the news of his passing from a mutual friend, I visited his residence to offer condolences to Mrs Gopal, a family friend, before paying my final respects at the Amberpet Crematorium. Our bond was deeply academic. We shared ideas. I provided assistance whenever needed to help sustain his lasting impetus. Whenever we met, whether at Dr Utla Balaji’s house, my flat, Dr AP Ranga Rao’s residence (later Dr Bharat’s), or Sashi’s home, our discussions were invariably intense yet stimulating. They ranged broadly from politics to development, driven by his passion.

We shared an intellectual ‘Common Ground,’ where Gopal was the undisputed leader. However, the ‘Actual Physical Ground’ he chose for his groundbreaking ‘System of Water for Agriculture Rejuvenation (SWAR)’ irrigation experiment was my son's 1000-square-yard mini-farm near the Chilkoor Balaji Temple, about 30 kilometres from Hyderabad. Gopal’s primary focus was always irrigation water efficiency, which he firmly believed was structurally linked to soil and plant root health.

The core concept was delivering water directly to the root zone with minimal waste. As a first-of-its-kind system, SWAR provided measured moisture to the roots, cutting water use by 50% compared to standard drip irrigation for horticulture and agro-forestry crops. He advocated for precise moisture delivery tailored to different soils and crop cycles. When he casually mentioned this seven years ago, I offered my son’s farm. Gopal self-funded the entire project, covering all installation and fertilizer expenses.

While working with Telangana's first Chief Minister, K Chandrashekhar Rao, Gopal met me in July 2019 to discuss a CEC study on the effective use of water for the state's booming agriculture. This coincided with KCR's massive re-engineering of irrigation projects to ensure state-wide water supply. Gopal's insights directly complemented the government's plans to establish specialized crop colonies for efficient, high-quality agricultural service delivery.

 In that context, Gopal presented a distinctive proposal: the Kharif season should focus on pulses, coarse cereals, millets, and fodder, boosting productivity through quality seeds, protective irrigation, and sustainable farming practices. Conversely, during Rabi, canal-fed flood irrigation could support crops like paddy, wheat, and cotton. Additionally, he strongly advocated for agro-forestry to simultaneously enhance farmer incomes and restore local ecology.

In June 2020, aligning with CM KCR’s initiatives, Gopal proposed the framework of ‘Right Interventions for Regulatory Farming.’ This concept emerged against the backdrop of 24/7 quality power supply, unprecedented paddy harvests, and landmark agricultural welfare schemes like Rythu Bandhu and Rythu Bima. During this period, Chief Minister KCR also suggested strategically converging MGNREGS with core farming operations to directly support landowners while simultaneously securing employment for agricultural labour.

Gopal, who contributed significantly to the evolution of MGNREGS, analysed that the Indian agricultural ecosystem was undergoing deep, structural shifts. These changes spanned procurement models, crop diversification, urban dietary demands, mechanization, and modern supply chains. In this rapidly evolving landscape, he focused on how to social-engineer and unleash human creativity toward building a more equitable rural economy. For him, the pathways and opportunities were always plenty.

Gopal also shared an insightful perspective regarding the Research and Innovation Circle Hyderabad (RICH). He envisioned RICH, designed to take lab research from Telangana’s top scientific institutions to the market, as a potent force multiplier. For him, this ecosystem could empower a vast number of young people to secure meaningful livelihoods while remaining deeply connected, with their feet and hearts, to the soil.

The strategic suggestions made by Gopal, which we so deeply debated, did not remain confined to our private conversations. Beyond bringing his visionary ideas directly to the notice of Chief Minister KCR, who sincerely responded with a highly positive, considerate, and accommodating approach, I also documented them from time to time, extensively in detailed articles published across mainstream platforms to ensure they reached a wider audience.

When major agricultural reforms, including the ‘One Nation, One Market’ framework, amendments to the Essential Commodities Act, contract farming, and public-private partnerships for storage infrastructure were proposed in July 2020 under the Atmanirbhar Bharat initiative, Gopal observed that the sector was on the cusp of a structural shift. In our conversations, he noted that traditional peasantry farming was rapidly giving way to corporate agri-business.

He opined that farmers could no longer rely indefinitely on the Minimum Support Price (MSP) or assured government procurement. Instead, the sector would transition into an era of customized production, dynamic price discovery, and nationally integrated markets dominated by large corporations, food chains, and exporters. Generic commodities would transform into branded ‘Farm-to-Fork’ products, with urban middle-class demand dictating supply chains, crop choices, and pricing.

Gopal warned that this transformation would be aggressively driven by big players with deep pockets, smart Information and Communications Technology systems, and remote management tools. He remarked that whoever commands the marketplace will ultimately dictate the future of our rural economy. Drawing from global patterns, he cautioned that a handful of mega-corporations often end up controlling the entire value chain, squeezing farmers, intermediaries, and consumers alike. ‘Markets are brutal, fierce battlegrounds,’ Gopal often said. ‘Their architecture decides who thrives, who benefits, and who is ultimately subjugated or decimated.’ To illustrate this grim reality, he shared a striking real-life story he had personally encountered.

In the academic and corporate realms, Gopal was a highly qualified management specialist, holding an MBA and a Diploma in International Trade. He shared his vast practical knowledge as a faculty member at ASCI and a ‘Scholar-in-Residence’ at TISS, eventually delivering guest lectures at world-renowned institutions like Oxford and York. Gopal served on the EPTRI Governing Council and NIRD Research Council. He founded the IDL Rural Development Trust, co-founded the Deccan Development Society (DDS), and promoted communal harmony in Hyderabad. His pioneering SWAR irrigation framework won international accolades, including from UNESCO, leading to his frequent participation in high-level forums convened by the World Bank, UN, UNEP, and FAO.

Gopal’s loss leaves a deep void. His revolutionary practical ideas nurture our soil.

May His Soul Rest in Peace.

ప్ర‌ధాని తొమ్మిది సూత్రాల వెనుక ప‌టిష్ట వ్యూహం : వనం జ్వాలా నరసింహారావు

 ప్ర‌ధాని తొమ్మిది సూత్రాల వెనుక ప‌టిష్ట వ్యూహం

వనం జ్వాలా నరసింహారావు

ప్రజాతంత్ర దినపత్రిక (మే నెల 17, 2026)

‘వర్క్ ఫ్రమ్ హోమ్, డిజిటల్ లావాదేవీలు, ఇంధన పొదుపుపై దృష్టి పెట్టడం అనేది ప్రత్యేకంగా హైదరాబాద్ మరియు సైబరాబాద్‌లోని సాంకేతిక పరిజ్ఞానం గల పట్టణ వోటర్లను లక్ష్యంగా చేసుకున్న‌ద‌న‌డంలో ఎంత‌మాత్రం సందేహం లేదు.  భవిష్యత్తులో జరగబోయే స్థానిక సంస్థలు,అసెంబ్లీ ఎన్నికలకు ముందు పట్టణ వోటు బ్యాంకును పటిష్టం చేసుకోవడానికి ఇది ఒక వ్యూహాత్మక మలుపు.’ -సంపాదకుడి క్లుప్త వ్యాఖ్య

2026, మే 10న, ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ హైదరాబాద్‌లోని పరేడ్ గ్రౌండ్స్‌లో భారీ జనసమూహాన్ని ఉద్దేశించి ప్రసంగించారు. పార్టీ ఏర్పాటు చేసిన భారీ బ‌హిరంగ‌స‌భ‌లో ఆయ‌న రాజ‌కీయంగా విప‌క్షాలపై విమ‌ర్శ‌నాస్త్రాల‌ను సంధించ‌డానికి భిన్నంగా ఆర్థిక దేశ‌భ‌క్తిని బోధించ‌డం విశేషం. ముఖ్యంగా ప్రపంచ సంక్షోభం మధ్య జాతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థను పరిరక్షించేందుకు ఉద్దేశించిన ‘తొమ్మిది నిర్దిష్ట సూత్రాల’ ద్వారా ఆర్థిక దేశభక్తికి పిలుపునివ్వడం  అంద‌రినీ ఆశ్చ‌ర్య‌ప‌ర‌చింది. దేశభక్తి అంటే కేవలం సరిహద్దులో ప్రాణాలను త్యాగం చేయడానికి సిద్ధపడటం మాత్రమే కాదు, మన దైనందిన జీవితంలో బాధ్యతాయుతంగా జీవిస్తూ, దేశం పట్ల మన విధులను నెరవేర్చడం’ అని ప్రధాని పేర్కొన్నారు.

ప్రస్తుత సంక్షోభం కేవలం ప్రభుత్వ సవాలు మాత్రమే కాదని, ఇది జాతీయ స్వభావానికి ఒక పరీక్ష అని అన్నారు. తన ప్రసంగంలో, ఆయన తెలంగాణ ముఖ్యమంత్రి రేవంత్ రెడ్డితో అంతకుముందు జరిగిన స్నేహపూర్వక అధికారిక కార్యక్రమానికి, ఆ తర్వాత జరిగిన రాజకీయ ఉద్రిక్త ర్యాలీకి మధ్య వారధిగా నిలిచారు. అంతకుముందు జరిగిన కార్యక్రమంలో, మోదీ రేవంత్ రెడ్డితో ‘ఆప్ మేరే సే హి జూడో’ అంటూ, తనతో చేరడమే మంచిదని పేర్కొన‌డం చ‌మ‌త్కార‌మా, రాజ‌కీయమా? అన్న అంశంపై మీడియాలో పెద్ద ఎత్తున చ‌ర్చ‌లు జ‌రిగాయి. ఇది ‘సహకార సమాఖ్యవాదం’ అనే స్ఫూర్తిని ర‌గిలించే వ్యాఖ్య‌గా కూడా ప‌రిగ‌ణించ‌వ‌చ్చు. ‘ఆర్థిక దేశభక్తి’  ద్వారా  ప్రపంచ ఆర్థిక సవాళ్లను పరిష్కరించవ‌చ్చ‌నే అర్థం కూడా ఇందులో ఉండవ‌చ్చు.

విదేశీ మారక నిల్వల నిర్వహ‌ణ‌లో, దిగుమ‌తుల‌పై ఆధార‌ప‌డ‌టం త‌గ్గించ‌డానికి ఆయ‌న పౌరుల‌కు తొమ్మిది సూత్రాల‌ను ప్ర‌తిపాదించారు.   మోదీ వివరించిన ఈ సూత్రాలు భారతదేశ సంక్షోభ నిర్వహణలో ఇప్ప‌టివ‌ర‌కు అనుస‌రిస్తూ వ‌స్తున్న సంప్ర‌దాయిక విధానంలో ఒక‌ ముఖ్యమైన మార్పును సూచిస్తున్నాయి. గత ప్రధానమంత్రులు సాధారణంగా ప్రభుత్వ కేంద్రీకృత పొదుపు చర్యలు లేదా అత్యవసర సమీకరణ ద్వారా సంక్షోభాలను నిర్వహించగా, హైదరాబాద్ ప్రసంగం ‘ఆర్థిక రక్షణ’ను ప్రపంచ సంక్షోభాన్ని నివారించడానికి భారతీయులు అనుస‌రించే ‘పౌర సత్యాగ్రహం’గా పేర్కొంది.

ఈ తొమ్మిది సూత్రాలలో ప్రతిదానికి దాని స్వంత ఆవశ్యకత, అంతర్లీన అంతరార్థం ఉన్నాయి. ‘ఇంధన పొదుపు’లో భాగంగా వ్యక్తిగత వాహనాల వాడకాన్ని తగ్గించడానికి ప్రజా రవాణా, కార్‌పూలింగ్, మెట్రోలను ఉపయోగించడం, తద్వారా భారీ చమురు దిగుమతి బిల్లును తగ్గించడం వంటివి ఉన్నాయి. ఈ చర్య కరెంట్ ఖాతా లోటును, ద్రవ్యోల్బణాన్ని తగ్గించ‌డానికి దోహ‌దం చేస్తుంది. ఏడాది పాటు  ‘బంగారం కొనుగోళ్లను తగ్గించడం’ అనేది అనవసరమైన బంగారం కొనుగోళ్లను నివారించడాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. నిజానికి బంగారం కొనుగోళ్లు విదేశీ మారక ద్రవ్యంపై భారీ భారాన్ని మోపుతాయి. దీనికి తోడు ప్రపంచ అస్థిరత నేప‌థ్యంలో  రూపాయిని స్థిరీకరించడం ఇందులో దాగివున్న అంత‌రార్థం.
‘విదేశీ పర్యటనలను వాయిదా వేయండి’ అంటే విదేశీ విహారయాత్రలను, డెస్టినేషన్ వెడ్డింగ్‌లను ఒక సంవత్సరం పాటు వాయిదా వేయడం. దీని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం మూలధనాన్ని దేశీయ ఆర్థిక వ్యవస్థలోనే ఉంచడం. త‌ద్వారా స్థానిక పర్యాటక, ఆతిథ్య రంగాలను ప్రోత్సహించడం.

‘వర్క్ ఫ్రమ్ హోమ్’ అనే విధానం, ఇంధనాన్ని, శక్తిని ఆదా చేయడానికి కోవిడ్ కాలం నాటి వర్చువల్ సమావేశాల పద్ధతిని మ‌ళ్లీ అమ‌ల్లోకి తెస్తోంది.  దీని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం త‌క్ష‌ణం ఇంధ‌న‌ వినియోగాన్ని తక్షణమే తగ్గించడం. ఫ‌లితంగా  శిలాజ ఇంధ‌న వినియోగం త‌గ్గుద‌ల‌తో పాటు, పట్టణ ట్రాఫిక్ కు ఉప‌శ‌మ‌నం క‌ల‌గ‌డం క‌లిగే మ‌రో ప్ర‌యోజ‌నం. తరువాతది ‘స్థానిక ఉత్పత్తులకు ప్రాధాన్యత’ ఇవ్వడం, అంటే ‘మేడ్ ఇన్ ఇండియా’ నిత్యావసర వస్తువులకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం. దీని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం ఎంఎస్ఎంఈలను, బలోపేతం చేయడం. దీని పర్యవసానం ఉద్యోగ కల్పన, తయారీ రంగ వృద్ధి. ‘వంట నూనె వాడకాన్ని తగ్గించడం’ అంటే గృహ స్థాయిలో వంట నూనె వినియోగాన్ని తగ్గించడం. దీని ముఖ్య ఉద్దేశం పామాయిల్, పొద్దుతిరుగుడు నూనెలపై అధిక దిగుమతి ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడం. దీని పర్యవసానం ప్రజారోగ్యాన్ని మెరుగుపరచడం, దిగుమతి ఖర్చులను తగ్గించడం.

రైతులను కూడా ‘రసాయన ఎరువుల వాడకాన్ని సగానికి తగ్గించి’, సహజ వ్యవసాయానికి మారాలని పిలుపునిచ్చారు. దీనివల్ల నేల ఆరోగ్యం మెరుగుపడుతుంది, ఎరువుల సబ్సిడీలు తగ్గుతాయి, సుస్థిర వ్యవసాయం సాధ్యమవ‌డంతోపాటు, గణనీయమైన ఆర్థిక పొదుపు జరుగుతుంది. ఎనిమిదవ నియమం ‘సౌర విద్యుత్ స‌హాయంతో నీటిపారుదల’. డీజిల్ మీద ఆధారపడిన పంపులకు బదులుగా సౌరశక్తితో నడిచే పంపులను ఉపయోగించడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశం. వ్యవసాయంలో కార్బన్ ఉద్గారాలను తగ్గించడం, డీజిల్ ఖర్చులను తగ్గించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం. ఫ‌లితంగా గ్రామీణ ప్రాంతాలకు ఇంధన స్వాతంత్య్రం ల‌భిస్తుంది. చివరగా, పారదర్శకతను నిర్ధారించడానికి నగదు రహిత ఆర్థిక వ్యవస్థ దిశగా ‘డిజిటల్ లావాదేవీలు’ దోహ‌దం చేస్తాయి. ఆర్థిక వ్యవస్థను అధికారికం చేయడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం. సమర్థవంతమైన పన్ను వసూలు మరియు ఆర్థిక సమ్మిళితం సాధ్యం కాగ‌ల‌దు.

ఈ నియమాలను క్షేత్రస్థాయి ప్రచారంగా ఉపయోగించుకోవాలని బీజేపీ లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ప్రతి ఇంటినీ భాగస్వామిగా చేయడం ద్వారా, ఉమ్మడి బాధ్యత అనే భావనను నిర్మించాలని బీజేపీ ప్రయత్నిస్తోంది. దీనిని ప్రతిపక్ష పార్టీలు విమ‌ర్శించ‌కుండా ఉండలేవు. ఇది స‌హ‌జం కూడా. కేవలం వోట్లు అడగకుండా సహకారం కోరడం ద్వారా, ప్రధాని తన సూత్రాల‌ను ‘రాజకీయ ఆదేశం’గా కాకుండా ‘జాతీయ కర్తవ్యం’గా పేర్కొన‌డం గ‌మ‌నార్హం. ఆవిధంగా ప్ర‌ధాని ఒకప్పుడు బీఆర్ఎస్, ఇప్పుడు కాంగ్రెస్ పాలించిన ప్రజలతో ఉన్న అంతరాన్ని తగ్గించడానికి ప్రయత్నించారు.

     ‘పశ్చిమ ఆసియా సంఘర్షణ, ప్రపంచ సరఫరా శృంఖ‌లాలకు అంతరాయాలు కొన‌సాగుతున్న‌ నేపథ్యంలో ప్ర‌ధాని ప్రసంగం కొన‌సాగింది. ఈ అంత‌రాయాలు ప్రధాని భారతదేశ ఆర్థిక స్థిరత్వానికి ప్రత్యక్ష ముప్పుగా ఆయ‌న పేర్కొన్నారు. బీజేపీయేతర తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని కీలక కేంద్రమైన హైదరాబాద్‌ను వ్యూహాత్మకంగా ఎంచుకోవడం, ‘’పార్టీ నాయకుడి’’ కన్నా ‘’జాతీయ నాయకుడి’’ ఇమేజ్‌ను ప్రదర్శించడానికి ఉద్దేశపూర్వకంగా చేసిందేన‌ని స్పష్టమవుతోంది. పశ్చిమ బెంగాల్ తర్వాత తెలంగాణను తమ తదుపరి ప్రధాన వృద్ధి కేంద్రంగా బీజేపీ భావిస్తోందన‌డానికి ఇది సంకేతం..”  

పశ్చిమ ఆసియా సంఘర్షణ, ప్రపంచ సరఫరా శృంఖ‌లాలకు అంతరాయాలు కొన‌సాగుతున్న‌ నేపథ్యంలో ప్ర‌ధాని ప్రసంగం కొన‌సాగింది. ఈ అంత‌రాయాలు ప్రధాని భారతదేశ ఆర్థిక స్థిరత్వానికి ప్రత్యక్ష ముప్పుగా ఆయ‌న పేర్కొన్నారు. బీజేపీయేతర తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని కీలక కేంద్రమైన హైదరాబాద్‌ను వ్యూహాత్మకంగా ఎంచుకోవడం, ‘పార్టీ నాయకుడి’ కన్నా ‘జాతీయ నాయకుడి’ ఇమేజ్‌ను ప్రదర్శించడానికి ఉద్దేశపూర్వకంగా చేసిందేన‌ని స్పష్టమవుతోంది. పశ్చిమ బెంగాల్ తర్వాత తెలంగాణను తమ తదుపరి ప్రధాన వృద్ధి కేంద్రంగా బీజేపీ భావిస్తోందన‌డానికి ఇది సంకేతం.

ఈ సూత్రాల‌ను అనుస‌రించ‌డం ఆధునిక దేశభక్తిగా ప్రధాని  అభివర్ణించారు. సరిహద్దులో ప్రాణాలు అర్పించమని అడగడానికి బదులుగా, బాధ్యతాయుతంగా జీవించాలని ఆయన కోరారు. వ్యక్తిగత అలవాట్లను దేశ బ‌లోపేతానికి నేరుగా ముడిపెట్టి ప్రజల ఆమోదం పొందేలా ఈ విధానాన్ని రూపొందించ‌డం గ‌మ‌నార్హం. ఇదే పర్యటనలో ప్రారంభించిన ముఖ్యమైన ప్రాజెక్టులతో సహా, ప్రభుత్వం చేపట్టిన మౌలిక సదుపాయాల కల్పన కార్యక్రమాలకు ప్రధాని ఈ వ్యక్తిగత సూచ‌న‌ల‌ను వ్యూహాత్మకంగా అనుసంధానించారు.

ప్రకటించిన తొమ్మిది సూత్రాలకు హైదరాబాద్‌ను ఎంచుకోవడం, మరో కార్యక్రమంలో ముఖ్యమంత్రి రేవంత్ రెడ్డి వేదికపై ఉండటం వంటివి ప్రసంగానికి ‘పోటీ సమాఖ్యవాదం’ అనే కోణాన్ని జోడించాయి. కాంగ్రెస్ ముఖ్యమంత్రితో మర్యాదపూర్వకంగా పలకరించుకోవడం ద్వారా, ప్రధానమంత్రి ‘జాతీయ ప్రయోజనాలే ప్రథమం’ అనే వాతావరణాన్ని నెలకొల్పారు. దీనివల్ల, పార్టీ సమావేశంలో ఆయన చేసిన ‘తొమ్మిది సూత్రాలు’ అనే పిలుపు కేవలం ఒక పార్టీ నాయకుడి వాక్చాతుర్యంలా కాకుండా, దేశానికి ఒక రాజనీతిజ్ఞుడి సలహాగా కనిపించింది.

బీజేపీయేతర రాష్ట్రంలో ఈ సందేశాన్ని ఇవ్వడం ఆయన నాయకత్వ శైలిని ప్రజాస్వామ్యీకరించడానికి ఉపయోగపడుతుంది. ప్రతిపక్ష ప్రాబల్యం ఉన్న ప్రాంతంలో కూడా ఆయన భారీ అనుచరగణాన్ని సమీకరించగలరని, జాతీయ అజెండాను నిర్దేశించగలరని ఇది నిరూపిస్తున్న‌ది. ఈ తొమ్మిది సూత్రాలను ఒక సామాజిక ఉద్యమంగా మార్చడమే బీజేపీ వ్యూహంలో ప్రధానంగా ఇమిడి ఉంది. ఈ సూత్రాల పురోగతిని పర్యవేక్షించడానికి ప్రధానమంత్రి  ‘మైగవ్‘ వంటి వేదికలను ఉపయోగించుకోవచ్చు. ‘వోకల్ ఫర్ లోకల్’ సూత్రం పరిసర ప్రాంతాలలో తక్షణ ఉద్యోగ కల్పనకు దారితీయవచ్చు.

వంట నూనె వాడకం తగ్గించడం వంటి ఆరోగ్య ప్రయోజనాలు, ఇంటి నుంచే పని చేయడం వంటి సౌకర్యాలపై దృష్టి సారించడం ద్వారా, ప్రధానమంత్రి క్రమశిక్షణను ఒక విధించిన భారంలా కాకుండా వ్యక్తిగత లాభంగా చిత్రీకరించారు. అంతిమంగా, గత ప్రధానమంత్రులు సంక్షోభాన్ని తట్టుకుని నిలబడమని దేశాన్ని కోరగా, హైదరాబాద్ ప్రసంగం మాత్రం భారత వినియోగ విధానాన్ని మౌలికంగా మార్చడం ద్వారా, సంక్షోభం నుంచి నూతన ఆవిష్కరణలతో బయటపడాలని దేశాన్ని కోరుతోంది.

ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ హైదరాబాద్ ప్రసంగం వెనుక ఉన్న రాజకీయ వ్యూహం ‘సహకార ఘర్షణ’కు ఒక చక్కటి ఉదాహరణ. బీజేపీయేతర కంచుకోటలో, జాతీయ క్రమశిక్షణ కోసం ఒక రాజనీతిజ్ఞుడిలాంటి విజ్ఞప్తిని, పదునైన రాజకీయ సందేశంతో మేళవించడం ద్వారా, తక్షణ, దీర్ఘకాలిక ప్రయోజనాలు చేకూరేలా దీనిని రూపొందించారు. ‘తెలంగాణలో సంభావ్య రాజకీయ లాభాలను’ కొట్టిపారేయలేం. బలమైన మూడవ శక్తిగా ఉన్న బీజేపీ ఈ స్థాయి నుంచి కాంగ్రెస్‌కు ప్రధాన ప్రత్యర్థిగా మారాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంద‌న‌డంలో ఎంత‌మాత్రం సందేహం లేదు.

హైదరాబాద్‌లో తొమ్మిది సూత్రాల‌ను ప్రవేశపెట్టడం ద్వారా, బీజేపీ తనను తాను కేవలం ఒక రాజకీయ పార్టీగా మాత్రమే కాకుండా, ఒక జీవనశైలి పాలనా ప్రత్యామ్నాయంగా నిలబెట్టుకుంటోంది. జాతీయ స్థిరత్వానికి వ్యతిరేకంగా ఉన్నట్లు కనిపించకుండా స్థానిక నాయకులు సులభంగా తిరస్కరించలేని ఒక జాతీయ అజెండాను నిర్దేశించడం ద్వారా ఇది కాంగ్రెస్ నేతృత్వంలోని రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి సవాలు విసురుతోంది. ఉదాహరణకు, ముఖ్యమంత్రి రేవంత్ రెడ్డితో ప్రధానమంత్రి జరిపిన చమత్కార సంభాషణలో, గుజరాత్ తరహా ప్రతిపాదన అనేది, రాజకీయ పొత్తు ఉంటే తెలంగాణకు మద్దతు ఇవ్వడానికి కేంద్రం సిద్ధంగా ఉందని చూపించడానికి వేసిన ఒక వ్యూహాత్మక ఎత్తుగడ. ఇది బీఆర్ఎస్, కాంగ్రెస్ పార్టీలు తరచుగా ఉపయోగించే ప్రాంతీయ అహంభావ వాదనను బలహీనపరుస్తుంది.

వర్క్ ఫ్రమ్ హోమ్, డిజిటల్ లావాదేవీలు, ఇంధన పొదుపుపై దృష్టి పెట్టడం అనేది ప్రత్యేకంగా హైదరాబాద్, సైబరాబాద్‌లలోని సాంకేతిక పరిజ్ఞానం గల పట్టణ వోటర్లను లక్ష్యంగా చేసుకున్న‌ద‌న‌డంలో ఎంత‌మాత్రం సందేహం లేదు.  భవిష్యత్తులో జరగబోయే స్థానిక సంస్థలు,అసెంబ్లీ ఎన్నికలకు ముందు పట్టణ వోటు బ్యాంకును పటిష్టం చేసుకోవడానికి ఇది ఒక వ్యూహాత్మక మలుపు. ‘దేశభక్తికి ఒక కొత్త నిర్వచనం’ స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. సరిహద్దు సైన్యాన్ని వంటగదికి, ఆర్థిక వ్యవస్థకు దగ్గరగా తీసుకురావడం ద్వారా బీజేపీ జాతీయవాద నిర్వచనాన్ని విజయవంతంగా అనుసంధానిస్తోంది. ఇది ప్రత్యక్ష భద్రతా ముప్పు లేనప్పటికీ, పార్టీ తన మద్దతుదారులను ఉత్తేజపరుస్తూ, దేశభక్తి నినాదాన్ని గట్టిగా వినిపించడానికి వీలు కల్పిస్తుంది.

ఇప్పుడు స్వచ్ఛంద సంయమనాన్ని కోరడం ద్వారా, ప్రభుత్వం ఒక రాజకీయ భద్రతా వలయాన్ని నిర్మిస్తున్న‌ది. పశ్చిమ ఆసియా సంక్షోభం వంటి ప్రపంచ సంఘర్షణలు భవిష్యత్తులో ద్రవ్యోల్బణానికి దారితీస్తే, విధాన వైఫల్యాన్ని నిందించే బదులు, దేశాన్నిముందుగానే  హెచ్చ‌రించామ‌ని బీజేపీ వాదించగలదు. రాజకీయ పండితులు ఈ తొమ్మిది సూత్రాలను ‘భవిష్యత్ పౌర ప్రణాళిక’గా భావిస్తున్నారు. ఇది భారతదేశ ప్రపంచ ఆర్థిక స్థానం కోసం దీర్ఘకాలిక దృష్టి ఉన్న ఏకైక పార్టీగా బీజేపీపై ముద్ర వేస్తుంది.

జాతీయ రక్షణకు వంటగది కొత్త సరిహద్దు.