వీగిన అనవసర, అవాంఛనీయ డిలిమిటేషన్ బిల్లు >>>>> సహకార సమాఖ్య స్ఫూర్తికి తృటిలో తప్పిన ప్రమాదం : వనం జ్వాలా నరసింహరావు

 వీగిన అనవసర, అవాంఛనీయ డిలిమిటేషన్ బిల్లు

సహకార సమాఖ్య స్ఫూర్తికి తృటిలో తప్పిన ప్రమాదం

వనం జ్వాలా నరసింహరావు

(ఏప్రిల్ 18, 2026)  

ఏప్రిల్ 16, 2026 గురువారం నాడు లోక్‌సభలో కేంద్ర న్యాయశాఖ మంత్రి అర్జున్ రామ్ మేఘ్వాల్ రాజ్యాంగ (131వ సవరణ) బిల్లును, డిలిమిటేషన్ బిల్లును; కేంద్ర హోం మంత్రి అమిత్ షా కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల చట్టాల (సవరణ) బిల్లును ప్రవేశపెట్టారు. పరస్పర సంబంధం కలిగిన ఈ చారిత్రాత్మక బిల్లులు, దశాబ్దాలుగా నియోజకవర్గాల సీట్ల సర్దుబాటు లేదా పెంపుపై ఉన్న స్తంభనను తొలగించడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి. లోక్‌సభ సభ్యుల సంఖ్యను 850కి పెంచడమే కాకుండా, 2029 నాటికి 33 శాతం మహిళా రిజర్వేషన్ల అమలును సాధ్యం చేయడానికి ఉద్దేశించినవివి. గత రాజ్యాంగ నిబంధనల ప్రకారం 2026 తర్వాత జరిగే తొలి జనగణన ఆధారంగానే డిలిమిటేషన్ జరగాల్సి ఉండగా, ఆ నిబంధనను పక్కనపెట్టి, తక్షణ అవసరాల కోసం 2011 జనగణన గణాంకాలను ప్రాతిపదికగా తీసుకోవాలని ప్రతిపాదించడం ఇక్కడ గమనించదగ్గ విషయం.

సాంప్రదాయ జనగణన కాలచక్రాలకు అతీతంగా, అందుబాటులో ఉన్న గణాంకాల ఆధారంగా నియోజకవర్గాల సరిహద్దులను పునర్నిర్వచించే డిలిమిటేషన్ ప్రక్రియను ఈ చట్టం ప్రతిపాదిస్తోంది. ప్రారంభ తీర్మానం లోక్‌సభలో 207 మంది సభ్యుల మద్దతుతో ఆమోదం పొందగా, 157 మంది వ్యతిరేకించారు. ఇంతటి కీలకమైన అంశంపై చర్చ జరుగుతున్న సమయంలోనూ 104 మంది సభ్యులు గైర్హాజరు కావడం గమనార్హం. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యంగా భారతావని ఏడు దశాబ్దాలకు పైగా సాధించిన స్థిరమైన పరిణామ క్రమాన్ని, 78 సంవత్సరాల వయసున్న నేను ప్రత్యక్షంగా చూసిన అనుభవంతోనూ, ఉన్నత స్థాయి నిర్ణయాధికారులతో సన్నిహితంగా పనిచేసిన బాధ్యతతోనూ, ఉత్తమ పరిపాలన కేంద్రాలతో అనుబంధం రీత్యాను, ఒక సమతుల్య దృక్కోణాన్ని ఈ అంశం మీద వినయపూర్వకంగా సమర్పించాలని భావిస్తున్నాను.

డిలిమిటేషన్ ఒక అనివార్యమైన పరిణామంగానో లేదా అనవసరమైన అనర్థంగానో భావించబడే దిశగా సాగుతోంది. అలాంటి సంకేతాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. భారత పార్లమెంటరీ వ్యవస్థలో ఒక కీలకమైన (నిర్మాణాత్మక?) పునర్వ్యవస్థీకరణ, మారుతున్న రాజకీయ పరిణామాలు వేదికవుతున్నాయి. 'ఉత్తర-దక్షిణ' విభజన చర్చను తెరపైకి తెస్తున్నాయి. జనాభా నియంత్రణను సమర్థవంతంగా అమలు చేసిన దక్షిణ రాష్ట్రాలు, తత్ఫలితంగా పార్లమెంటులో తమ ప్రాతినిధ్యాన్ని కోల్పోవాల్సి వస్తుందనే ఆందోళన వ్యక్తమవుతోంది. నష్ట నివారణ ప్రయత్నంలో భాగంగా, డిలిమిటేషన్ తర్వాత అన్ని రాష్ట్రాల లోక్‌సభ సీట్ల సంఖ్య (దాదాపు) రెట్టింపు అవుతుందని, ఏ రాష్ట్రం కూడా తన ప్రస్తుత ప్రాతినిధ్య బలాన్ని కోల్పోదని ఎన్డీయే ప్రభుత్వం సంకేతాలిచ్చింది. అయినప్పటికీ, విమర్శకులు ఈ ప్రతిపాదనలోని హేతుబద్ధతను తీవ్రంగా, సాక్ష్యాధారాలతో వ్యతిరేకిస్తున్నారు.

జనాభా ప్రాతిపదికన జరిగే పునర్వ్యవస్థీకరణ వల్ల ఉత్తరప్రదేశ్ (80 నుంచి సుమారు 120–125 స్థానాలకు), బీహార్ (40 నుంచి సుమారు 60–62 స్థానాలకు), మహారాష్ట్ర (48 నుంచి 72–75 స్థానాలకు) అత్యధికంగా లబ్ధి పొందే రాష్ట్రాలుగా కనిపిస్తున్నాయి. ఈ లెక్కన ఐదు ప్రధాన రాష్ట్రాల ఉమ్మడి వాటా ప్రస్తుతం ఉన్న 37 శాతం నుండి ఏకంగా 43 శాతానికి పెరుగుతుంది. తద్వారా లోక్‌సభలో ఉత్తరాది రాష్ట్రాల ప్రాబల్యం గణనీయంగా పెరగడమే కాకుండా, ఆ ప్రాంత సీట్ల సంఖ్య సుమారు 367కు చేరే అవకాశం ఉంది.

కేరళ, తమిళనాడు వంటి రాష్ట్రాలు పార్లమెంటరీ ప్రాముఖ్యత విషయంలో  సాపేక్షంగా నష్టపోయే ప్రమాదముందని విశ్లేషణలు వినిపిస్తున్నాయి. తెలంగాణలో లోక్‌సభ స్థానాల సంఖ్య ప్రస్తుతం ఉన్న 17 నుంచి సుమారు 26కు పెరగవచ్చని అంచనా. అయితే, ఐదు దక్షిణ రాష్ట్రాల ఉమ్మడి స్థానాల సంఖ్య 129 నుంచి 195కు పెరిగే అవకాశం ఉన్నప్పటికీ, సభలోని మొత్తం స్థానాల పెంపు దృష్ట్యా వాటి సమిష్టి వాటా సుమారు 24 శాతంగా కొనసాగుతుందని ప్రభుత్వ లెక్కలు చెప్తున్నాయి. జనాభా నియంత్రణలో మెరుగైన ప్రదర్శన కనబరిచిన రాష్ట్రాలను శిక్షించి, జనాభా పెరుగుదలను ప్రోత్సహించే విధంగా ఈ నమూనా ఉందంటూ ఇప్పటికే తెలంగాణ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి ఎ రేవంత్ రెడ్డి తన తీవ్ర ఆందోళనను, అభ్యంతరాన్ని వ్యక్తం చేశారు.

దశాబ్దాల తరబడి అనేక పరీక్షలను, మార్పులను, ఒడుదుడుకులను అధిగమిస్తూ విజయవంతంగా ప్రజాస్వామ్య పరిణితి, పరిణామం చెందిన ‘మహా భారతదేశం’ లో, డిలిమిటేషన్ ప్రక్రియ తీవ్ర వివాదాస్పదంగా మారుతున్నది. ఎన్డీయేతర పార్టీల పాలనలోని దక్షిణాది రాష్ట్రాలు, జాతీయ రాజకీయాల్లో తమ ప్రాముఖ్యత క్రమంగా తగ్గిపోతుందనే నిజాయితీగల ఆందోళనను వ్యక్తం చేస్తున్నాయి. ఈ పరిణామం జాతీయ సమైక్యత, సహకార సమాఖ్య స్ఫూర్తిపై ప్రతికూల ప్రభావం చూపే సూచనలు కనిపిస్తున్నాయి. డిలిమిటేషన్ ప్రక్రియ విచిత్రమైన గణాంకాల సర్దుబాటు కాకూడదు. ప్రాంతీయ విభజన రేఖలను ప్రస్ఫుటం చేసేదిగా ఉండకూడదు.

ఈ దృక్కోణం, రాజకీయ పక్షపాతమో లేదా ఆవేశపూరిత స్పందనో కాదు. ప్రజాస్వామ్య ప్రక్రియలో ఆరితేరిన అనుభవజ్ఞులు, దార్శనికత కలిగిన నాయకులు ప్రతిపాదించిన సమగ్ర ఆలోచనా సరళికి అనుగుణంగా, దగ్గరిగా ఉన్నదే. కాంగ్రెస్ నాయకులు రాహుల్ గాంధీ వంటి వారు ఈ అంశంపై సమతుల్యమైన, ప్రగతిశీల దృక్పథాన్ని ప్రదర్శించారు. తెలంగాణ ముఖ్యమంత్రి ఎ రేవంత్ రెడ్డితో పాటు బీఆర్ఎస్ నాయకత్త్వం కూడా డిలిమిటేషన్ మీద తీవ్ర ఆందోళన వ్యక్తం చేశాయి. 'సహకార సమాఖ్య వ్యవస్థను' (Cooperative Federalism) బలంగా కాంక్షించే నాలాంటి పలువురు ఈ ఆందోళనలతో బహిరంగంగా ఏకీభవిస్తున్నారు.

సమాన ప్రాతినిధ్యం, ప్రజాస్వామ్యానికి పునాదికి ప్రాథమిక సూత్రం. దానిని అమలు చేసే విధానం కూడా సమకాలీన వాస్తవాలను ప్రతిబింబించాలి. అభివృద్ధిని కాంక్షిస్తూ, జనాభా నియంత్రణలో క్రమశిక్షణను పాటిస్తూ, జాతీయ పురోగతికి అంకితమైన రాష్ట్రాలను ఈ ప్రక్రియ శిక్షించేలా ఉండకూడదు. నా తెలంగాణ వంటి దక్షిణాది రాష్ట్రాలు సామాజిక, ఆర్థిక రంగాల్లోని అనేక ప్రమాణాల్లో అద్భుతమైన పనితీరును, గత దశాబ్ద కాలానికి పైగా కనబరిచాయి. ఇటువంటి పరిస్థితుల్లో, కేవలం పాతబడిన, కాలం చెల్లిన గణాంకాలను ప్రాతిపదికగా తీసుకోవడం తెలంగాణ లాంటి రాష్ట్రాలను తీవ్ర అన్యాయానికి, అననుకూల స్థితికి గురిచేయడమే!

మారుతున్న సామాజిక, ఆర్థిక పరిణామాల నేపథ్యంలో, డిలిమిటేషన్ 15 సంవత్సరాలనాటి 2011 జనగణాంకాలపై ఆధారపడటం సమంజసంకాదు. గత దశాబ్ద కాలంలో దేశవ్యాప్తంగా జనాభా విన్యాసాల్లోనూ, ఆర్థికాభివృద్ధి రంగాల్లోనూ భారీ మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. నూతనంగా ఏర్పాటైన తెలంగాణ అత్యంత వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతూ, దేశ స్థూల జాతీయోత్పత్తికి (GSDP) గణనీయమైన తోడ్పాటును అందిస్తోంది. సమాచార సాంకేతికత, మౌలిక సదుపాయాలు, సామాజిక సంక్షేమం వంటి విభాగాల్లో వినూత్న ప్రమాణాలను నెలకొల్పడమే కాకుండా, జనాభా నియంత్రణలోనూ అద్భుతమైన పురోగతిని సాధించింది. ఇటువంటి ప్రగతిశీల రాష్ట్ర ప్రయోజనాలను అశాస్త్రీయ గణాంకాలతో ముడిపెట్టడం హేతుబద్ధం కాదు.

జాతీయ అభివృద్ధిలో కీలక పాత్ర పోషిస్తున్న రాష్ట్రాలకు కేవలం సమాన ప్రాతినిధ్యం కల్పించడమే కాకుండా, అవి సాధించిన ప్రగతికి సరైన గుర్తింపునివ్వడం అత్యంత సమంజసం. ఈ నేపథ్యంలో, తెలంగాణ ముఖ్యమంత్రి ఎ రేవంత్ రెడ్డి ప్రతిపాదించిన ‘హైబ్రిడ్ మోడల్’ అద్భుతమైన ప్రత్యామ్నాయంగా భావించడం సమంజసం. జనాభా ప్రాతిపదికన మాత్రమే కాకుండా, రాష్ట్రాల పనితీరు (Performance-based criteria) ఆధారంగా నియోజకవర్గాల కేటాయింపులో సమతుల్యతను పాటించాలనే ‘హైబ్రిడ్ మోడల్’ విధానం అటు సహకార సమాఖ్య స్ఫూర్తిని, ఇటు బాధ్యతాయుత పాలన ఆవశ్యకతను అద్దం పడుతోంది.

ఇది ప్రజాస్వామ్య ప్రాతినిధ్య సూత్రాన్ని దెబ్బతీయకుండా, సమాంతరంగా ప్రగతిశీల విధానాలను అనుసరించే రాష్ట్రాలను నిరుత్సాహపరచకుండా ముందుకు సాగే ఒక ప్రయోజనకర నమూనా మార్గాన్ని సూచిస్తున్నది. మొత్తం డిలిమిటేషన్ ప్రక్రియను అత్యంత సునిశితంగా, జాగ్రత్తగా నిర్వహించాల్సిన అవసరం ఉంది. తద్వారా 'ఉత్తర-దక్షిణ' విభజన అనే భావన బలపడకుండా చూడవచ్చు. వైవిధ్యంలో ఐక్యతే భారతదేశ వాస్తవ బలం. ఏ విధానమైనా, అది ఎంతటి ఉన్నత ఆశయంతో రూపొందించినదైనా, ప్రాంతీయ అసమానతలకు తావు లేకుండా, జాతీయ ఐక్యతను మరింత బలోపేతం చేసే విధంగా ఉండాలి. ప్రజాస్వామ్య స్ఫూర్తిని కాపాడుతూ, అందరినీ కలుపుకునిపోయేలా  వివిధ ప్రక్రియల రూపకల్పన జరగాలి.

దీనిమీద చర్చ పరస్పర గౌరవం, ఉమ్మడి ఆకాంక్షలు, దేశ పురోగతి అనే బృహత్తర లక్ష్యాల ప్రాతిపదికన సాగాలి. డిలిమిటేషన్ అంటే, చట్టసభల స్థానాలకు సంబంధించి భౌగోళిక సరిహద్దులను పునర్నిర్వచించే ప్రక్రియ. ప్రజాస్వామ్య మూల సూత్రాలకు అనుగుణంగా, ప్రతి పౌరుడి ఓటుకు సమాన ప్రాముఖ్యత లభించేలా చూడటమే దీని ప్రధాన ఉద్దేశం. ‘ఒక వ్యక్తి, ఒక ఓటు, ఒకే విలువ’ అనే రాజ్యాంగ స్ఫూర్తికి లోబడి, పారదర్శకంగా, రాగద్వేషాలకు అతీతంగా, శాస్త్రీయంగా జరగాల్సిన అవసరమున్నది.  

విస్తృత ఆమోదం పొందిన ప్రజాస్వామ్య పద్ధతుల ద్వారా, జనాభా మార్పులకు అనుగుణంగా నియోజకవర్గాల సరిహద్దులను కాలానుగుణంగా పునర్వ్యవస్థీకరించడం ద్వారా ఈ లక్ష్యాన్ని సాధించవచ్చు. కాకపోతే, జనాభా నియంత్రణ ప్రమాణాలకు తగిన ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం కూడా అత్యంత ఆవశ్యకం. ప్రస్తుత ఎన్డీయే ప్రభుత్వం సహా, భవిష్యత్తులో ఏ ప్రభుత్వం డిలిమిటేషన్ చేపట్టినా, వివిధ ప్రాంతాల మధ్య ఉన్న రాజకీయ, సామాజిక అసమానతలను తొలగించడమే ప్రధాన ధ్యేయంగా ఉండాలి. సమతుల్యమైన అభివృద్ధి, సమాన ప్రాతినిధ్యం కలగలిసినప్పుడే దేశ ప్రజాస్వామ్యం మరింత బలోపేతమవుతుంది.

ఇలా చేయడానికి బదులుగా, డిలిమిటేషన్ ప్రక్రియ సరికొత్త అసమతుల్యతలకు దారితీస్తే, ప్రాధమిక ఉద్దేశమే దెబ్బతినడం కాకుండా ఎన్నికల ప్రక్రియ ప్రాథమిక స్ఫూర్తిని కూడా బలహీనపరుస్తుంది. రాజకీయ పక్షపాతాలకు లేదా స్వల్పకాలిక ప్రయోజనాలకు తావులేకుండా ఈ ప్రక్రియ సాగాలి. వాస్తవానికి, స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన అనంతరం, ప్రారంభంలో, లోక్‌సభ స్థానాల కేటాయింపు జనాభా ప్రాతిపదికన సమాన ప్రాతినిధ్యాన్ని కల్పించాలనే లక్ష్యంతోనే మొదలైంది. కానీ ఈ విధానం ఆచరణలో అనేక సవాళ్లను ఎదుర్కొంది. 1951 జనగణాంకాల ఆధారంగానే తొలి సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాయి. ఆ సమయంలో, అంటే 1952 నుంచి 1957 వరకు కొనసాగిన తొలి లోక్‌సభలో ఎన్నికైన సభ్యుల సంఖ్య 489 కాగా, గరిష్ట సభ్యుల సంఖ్య 499గా ఉండేది.

ఆ సంఖ్య తదుపరి పునర్వ్యవస్థీకరణ జరిగిన 1963 వరకు మార్పు లేకుండానే కొనసాగింది. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ అనంతరం 1963లో మొత్తం స్థానాల సంఖ్య 522కు పెరగ్గా, 1973 నాటికి అది 543కు చేరింది. అప్పట్లో 1971 జనగణనను ప్రాతిపదికగా తీసుకుని, లోక్‌సభ సభ్యుల సంఖ్యను 543 వద్ద స్థిరపరిచారు. దేశంలో మొదటి డిలిమిటేషన్ కమిషన్ 1952లో ఏర్పడగా, ఆ తర్వాత 1963, 1973 మరియు 2002 సంవత్సరాల్లో కమిషన్లు ఏర్పాటయ్యాయి. రాష్ట్రాలను భౌగోళిక నియోజకవర్గాలుగా విభజించే కీలక బాధ్యతను ఈ డిలిమిటేషన్ కమిషన్‌కే అప్పగించారు. అయితే, జనాభాతో నిమిత్తం లేకుండా చిన్న రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు కనీసం ఒక లోక్‌సభ స్థానం ఉండేలా రాజ్యాంగబద్ధమైన హామీ ఇవ్వడం విశేషం.

లోక్‌సభ స్థానాలను రాష్ట్రాలకు కేటాయించే ప్రక్రియ, ప్రతి రాష్ట్ర జనాభాకు, అక్కడి స్థానాల సంఖ్యకు మధ్య గల నిష్పత్తి దేశవ్యాప్తంగా సాధ్యమైనంత సమానంగా ఉండాలనే రాజ్యాంగ నిబంధనపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అయితే, వ్యవస్థలోని ప్రాథమిక రూపకల్పనలో తలెత్తిన సవాళ్లు త్వరలోనే సవరణల అవసరాన్ని నొక్కిచెప్పాయి. ఈ క్రమంలోనే 1952లో చేపట్టిన రెండవ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా, అప్పటివరకు నియోజకవర్గ జనాభాపై ఉన్న గరిష్ఠ పరిమితిని తొలగించారు. ఈ మార్పు పెరుగుతున్న జనాభాకు అనుగుణంగా నియోజకవర్గాల పునర్వ్యవస్థీకరణలో మరింత వెసులుబాటును, సౌలభ్యాన్ని కల్పించింది.

1976లో చేపట్టిన 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా, జనాభా పెరుగుదల అధికంగా ఉన్న రాష్ట్రాలు కుటుంబ నియంత్రణను పాటించేలా ప్రోత్సహించేందుకు, లోక్‌సభ స్థానాల సంఖ్యను 1971 జనగణన ప్రాతిపదికన స్తంభింపజేశారు. వాస్తవానికి రాజ్యాంగ సూత్రాల ప్రకారం ప్రతి జనగణన తర్వాత నియోజకవర్గాల పునర్విభజన జరగాల్సి ఉన్నప్పటికీ, రాష్ట్రాల వారీగా సీట్ల కేటాయింపును 1971 స్థాయిలోనే ఉంచుతూ, స్తంభింపజేసిన  గడువును 2026 వరకు పొడిగించారు. అంటే, డిలిమిటేషన్ మీద సమీక్ష 2026 తర్వాత జరిగే తొలి జనగణన అనంతరం మాత్రమే చేపట్టాలని అప్పట్లో స్పష్టంగా నిర్ణయించారు. ఈ నేపథ్యంలో, నిర్ణీత గడువు కంటే ముందే ఈ ప్రక్రియను ఇప్పుడే అత్యవసరంగా తెరపైకి తీసుకురావడం, సందేహాలకు తావిస్తోంది. ఇది కేవలం పక్షపాత రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసమేనా అనే ప్రశ్నలు వెల్లువెత్తడంలో తప్పులేదు.

మొత్తం పరిస్థితిని సమగ్ర కోణంలో పరిశీలిస్తే, డిలిమిటేషన్ అనేది కేవలం భౌగోళిక సరిహద్దుల సవరణ మాత్రమే కాదు, అది ప్రజాస్వామ్య సమానత్వానికి అతిపెద్ద గీటురాయి అనాలి. అయితే, ఈ ప్రక్రియను అమలు చేసే క్రమంలో సమకాలీన వాస్తవాలను విస్మరిస్తే సహకార సమాఖ్య వ్యవస్థకే ముప్పు వాటిల్లే ప్రమాదం ఉంది. జనాభా గణాంకాలను మాత్రమే ప్రాతిపదికగా తీసుకుంటే, అభివృద్ధిని శిరసావహించి దేశ పురోగతిలో కీలక పాత్ర పోషిస్తున్న దక్షిణాది రాష్ట్రాలు రాజకీయంగా అప్రాధాన్యతకు గురయ్యే ఆస్కారం ఉంది. ఈ నేపథ్యంలో, కేవలం జనాభానే కాకుండా అభివృద్ధి, సామాజిక బాధ్యత, వివిధ అభివృద్ధి రంగాలలో పనితీరు వంటి అంశాలను సమన్వయం చేసే ఒక 'సమగ్ర జాతీయ దృక్కోణం' నేడు అనివార్యం.

దేశ ఐక్యత అనేది ఒక సున్నితమైన తాడు వంటిది. ఉత్తర-దక్షిణ ప్రాంతాల మధ్య ఏమాత్రం విభేదాలు పొడసూపినా అది జాతీయ సమైక్యతకు, సమగ్రతకు భంగం కలిగిస్తుంది. ప్రాంతీయ సమతుల్యతను దెబ్బతీసే ఏ ప్రయత్నమైనా భావి భవిష్యత్ తరానికి అశాంతిని మిగిల్చే హెచ్చరికగా మారే ప్రమాదమున్నది. అందుకే, ఈ డిలిమిటేషన్ ప్రక్రియ కేవలం అంకెల గారడీగా మిగిలిపోకుండా, పారదర్శకంగా, నిష్పాక్షికంగా, విశాల జాతీయ ప్రయోజనాలను దృష్టిలో ఉంచుకుని సాగాలి. భిన్నత్వంలో ఏకత్వాన్ని చాటే భారతదేశం, ఈ ప్రక్రియ ద్వారా మరింత బలోపేతం కావాలే తప్ప, ప్రాంతీయ అసమానతల మధ్య చిక్కుకోకూడదని ఆశిద్దాం. ప్రజాస్వామ్య ప్రాతినిధ్యాన్ని, రాష్ట్రాల ప్రగతిని సమానంగా గౌరవించాలి. అప్పుడే ఇది సహకార సమాఖ్య స్ఫూర్తికి పరీక్షగా మిగిలిపోకుండా, దేశ సమగ్రతను కాపాడే కీలక ముందడుగుగా చరిత్రలో నిలుస్తుంది.

ప్రాంతీయ అసమానతలపై ఆందోళనలు, సమాఖ్య స్ఫూర్తిపై సందేహాల నేపథ్యంలో, తీవ్ర చర్చలు, రాజకీయ సమీకరణాల మధ్య ఈ శుక్రవారం (ఏప్రిల్ 17, 2026) జరిగిన ఓటింగ్‌లో రాజ్యాంగ (131వ సవరణ) డీలిమిటేషన్ బిల్లు వీగిపోయింది. ఏప్రిల్ 16న జరిగిన ప్రాథమిక డివిజన్ ఓటింగ్‌లో మద్దతు లభించినప్పటికీ, తుది ఓటింగ్‌లో 298 మంది అనుకూలంగా, 230 మంది వ్యతిరేకంగా ఓటు వేశారు. దీంతో రాజ్యాంగ సవరణకు అవసరమైన మూడింట రెండు వంతుల (2/3) మెజారిటీ లభించకపోవడంతో బిల్లు ఆగిపోయింది. ఇది భారత ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలో నియోజకవర్గాల పునర్వ్యవస్థీకరణ ప్రక్రియను ఒక మలుపు తిప్పడమే కాకుండా, భవిష్యత్ రాజకీయ దిశను ప్రభావితం చేసే పరిణామంగా మారనుంది. సహకార సమాఖ్య వ్యవస్థ భవితవ్యంపై మరిన్ని చర్చలకు వేదిక కాబోతున్నది.

Delimitation: Necessary Evil or Unnecessary Evil >>>>> Vanam Jwala Narasimha Rao

 Delimitation 

Necessary Evil or Unnecessary Evil

Vanam Jwala Narasimha Rao

(April 16, 2026)

Today, on April 16, 2026, Union Law Minister Arjun Ram Meghwal introduced the Constitution (131^st Amendment) Bill and the Delimitation Bill, while Home Minister Amit Shah tabled the Union Territories Laws (Amendment) Bill: three landmark bills in the Lok Sabha. These interconnected bills seek to lift the decades-long freeze on seat adjustments, expanding the Lok Sabha's capacity to 850 seats and enabling the implementation of 33% women’s reservation by 2029. This bypassed the need for a post 2026 Census, by relying on the 2011 Census data for immediate delimitation.

Moving away from traditional census cycles, the legislation proposes a new delimitation exercise based on the latest available data to redefine constituency boundaries. The initial motion for introduction cleared the Lok Sabha with 207 MPs in favour and 157 opposed. Having witnessed over six decades of the steady evolution of the ‘Largest Parliamentary Democracy’ in the world, and having worked closely with individuals at the highest levels while associating with centres of excellence in governance, with a sense of responsibility, and humility, let me present a balanced view on this.

Delimitation is evolving into what may be seen as a necessary or an unnecessary evil. The present situation represents a significant structural reset of India’s parliamentary framework. The emerging political scenario, unequivocally ignited the North South Divide. Southern states that have effectively controlled population growth would see a relative decline in parliamentary influence. As part of damage management, the NDA government discreetly revealed that all states will have their number of Lok Sabha Seats increase by half after delimitation and no state will lose its existing proportional strength in the House. However, critics argue against this too.  

The largest gainer is Uttar Pradesh (Expected increase from 80 to about 120 to 125 seats), Bihar (from 40 to around 60 to 62), and Maharashtra (from 48 to 72 to 75) seats. Thus, the northern region will be benefited with five major states with a projected combined share of the House rising from about 37% to 43% (Increase roughly by 367).

Kerala and Tamil Nadu are seen as losers in terms of parliamentary influence due to population-based restructuring. Telangana’s tally is estimated to increase from 17 to around 20-22 seats. Despite the number of seats in the five southern states rises to approximately 160-190, their collective share in the House may decline from the current 24 percent to around 20 percent. The Bill introduced in the Lok Sabha subtly and directly addressed these figures through its proposed structure for parliamentary expansion. Earlier, Telangana CM A Revanth Reddy has expressed concerns, since the model penalises development and rewards demographic expansion.

Delimitation has become a contentious issue in India, a truly ‘Great Nation’ through decades of trials, transformations, and achievements. Southern states, governed by non-NDA parties, fear a loss of political influence to the North. This raises concerns about potential strains on national unity. The exercise therefore, shall not be a process that deepens divisions.

This view is neither partisan nor impulsive, but is aligned with an inclusive and forward-looking vision articulated by experienced political leaders who have lived through the democratic process. Even Young Leaders like Rahul Gandhi have reflected a measured and progressive approach on this issue. TGCM Revanth Reddy and also BRS, have expressed genuine concerns on delimitation. Supporters of cooperative federalism, including me, are in agreement with these concerns.

While the principle of equitable representation is fundamental to democracy, the methodology adopted must reflect present day realities and must not penalise states that have demonstrated progress, discipline, and commitment to national development. Southern states, particularly Telangana, have shown strong performance across several parameters. In this context, reliance on outdated or static criteria places such states at a disadvantage.

Reliance on the 2011 Census for delimitation appears increasingly untenable in today’s dynamic socio-economic context. Over the past decade, significant demographic, economic, and developmental changes have taken place. Telangana, as a young and emerging state, has evolved rapidly and has made strong contributions to the Nation’s Gross State Domestic Product, while setting benchmarks in sectors such as information technology, infrastructure, and social welfare, along with notable progress in population control.

It is reasonable that states contributing strongly to national growth are accorded not just equal representation but, where appropriate, some recognition of their contributions. In this context, the ‘Hybrid Model’ proposed by Telangana Chief Minister A Revanth Reddy seeks to balance population-based representation with performance-based considerations. It reflects the spirit of cooperative federalism and responsible governance.

It offers a pragmatic path forward that neither undermines the democratic principle of representation nor discourages states from pursuing progressive policies. The entire exercise must be handled with great care so that no perception of a North South divide is allowed to deepen. India’s strength lies in its unity amidst diversity. Any policy, however well intentioned, must be framed and communicated in a manner that strengthens national cohesion rather than widening regional disparities.

The discourse must remain anchored in mutual respect, shared aspirations, and the larger goal of national progress. Delimitation refers to the process of fixing the boundaries of territorial constituencies for the Lok Sabha. The spirit of democracy requires a clear and autonomous exercise that ensures each citizen’s vote carries roughly equal weight, in line with the constitutional principle of ‘One Person, One Vote, One Value.’

This can be achieved through a method of periodically adjusting constituency boundaries to reflect population changes, based on a broadly accepted democratic process and with due regard to norms of population control, which remain equally important. When any government, including the present NDA government, undertakes delimitation, the primary objective must be to reduce existing disparities on multiple counts.

If, instead, the exercise creates new imbalances, it would defeat its purpose and weaken the spirit of the electoral process. Any perception of partisan advantage must be set aside. The initial allocation of Lok Sabha seats was based on population, with the aim of ensuring uniform representation. However, this approach soon faced practical challenges due to rapid population growth and shifting boundaries. The first general elections were conducted using population estimates from the 1951 Census, and the first Lok Sabha from 1952 to 1957 had 489 elected seats, with a total strength of 499.

This number remained largely unchanged until the next major delimitation exercise in 1963. The total seats were increased to 522 in 1963 following the reorganisation of states, and later to 543 in 1973. The number was subsequently frozen at 543 based on the 1971 Census. The first Delimitation Commission was established in 1952, followed by commissions in 1963, 1973, and 2002. The Delimitation Commission was empowered to divide states into territorial constituencies. Smaller states and Union Territories were generally assured of at least one seat.

Thus, the allocation of Lok Sabha seats to states was rooted in the constitutional requirement that the ratio between the number of seats and a state’s population should, as far as practicable, remain uniform across the country. However, the initial framework soon required adjustment. The Second Constitutional Amendment in 1952 removed the upper limit on constituency population to allow greater flexibility as the population increased.

The number of seats was later frozen on the basis of the 1971 Census through the Forty Second Amendment in 1976, with the objective of encouraging population control in states with higher growth rates. In principle, readjustments were to take place after every Census. However, the state wise allocation of seats has remained frozen at the 1971 level since 1976, and this freeze has been extended until 2026. The existing distribution was expected to be reviewed only after the Census conducted post 2026. In this context, the question arises as to why such an exercise is being advanced at this stage. Is it for partisan gain?

From Khangi School to Center for Excellence-7>>>>My Fourth Job as PRO to CM Dr M Channa Reddy-Part 2 (Professions, Checkered Career, and Lessons):Vanam Jwala Narasimha Rao:

 My Fourth Job as PRO to CM Dr M Channa Reddy-Part 2

Professions, Checkered Career, and Lessons

From Khangi School to Center for Excellence-7

Vanam Jwala Narasimha Rao

(Wednesday, April 15, 2026)

(In continuation of previous chapter conclusion: I had to offer to step down as PRO to CM and as a protest I preferred to go to office on my scooter instead of Official Transport).

Due to the timely intervention of the Chief Minister’s Secretary and Advisor, a larger institutional crisis (I thought so) was averted. However, from that point onward, my continuation became largely nominal, lasting only until Dr Channa Reddy himself was replaced. Amidst these developments, there emerged a moment of cautious hope. As promised earlier by Dr Marri Channa Reddy, a concrete proposal was initiated to absorb me into Government service.

A file was moved recommending my appointment as Assistant Director in the Information and Public Relations Department, with advance increments to protect the emoluments I was then drawing. Unfortunately, opposition from certain quarters, including one senior and widely respected IAS officer, who was a confidante of several Chief Ministers irrespective of party affiliations, resulted in the file being stalled. The same IAS officer became a good friend of mine in later part of my profession.

Eventually, my file was kept aside by the Governor Krishna Kant, who had succeeded Kumud Ben Joshi and who later became Vice-President of India. In a gesture that revealed the depth of his personal conviction, Dr Marri Channa Reddy took me early one morning, just before leaving by helicopter for the Remote Area Development Program in Nizamabad District, to meet the Governor personally. He requested that the file be reconsidered in view of the assistance I had rendered to him.

The Governor did return the file for reconsideration and resubmission. Yet, despite this goodwill and intervention, subsequent developments ensured that the matter did not progress further. In retrospect, I had come to view this outcome with acceptance and even gratitude, believing that unseen grace often works in ways beyond immediate understanding. Against this background and context, a deeper and more intimate recollection of my association with Dr Marri Channa Reddy, placed here deliberately as a continuation, flows from the same stream of experience, but pauses to dwell longer on the man, his mind, his methods, and the enduring influence he had on my understanding of public life.

Dr Marri Channa Reddy was not merely a political leader occupying high office. He was a thinking politician in the truest sense of the term. His conversations, even informal ones, were rarely casual. They carried within them layers of historical awareness, administrative realism, and moral reasoning. He spoke with the ease of one who had reflected deeply on power and its consequences. When I first came to know him more closely, I realized that, he possessed an uncommon ability to connect immediate political situations with long-term social outcomes. This quality distinguished him sharply from many contemporaries who were content to respond only to the pressures of the moment.

My association with him gradually moved beyond functional interaction into a space of observation and learning. I watched closely how he listened, often more than he spoke, and how he allowed others to fully articulate their views before responding. Even when he disagreed, his disagreement was measured, never dismissive. He believed that authority should not silence alternative perspectives but absorb them, weigh them, and then decide firmly. This approach shaped not only his governance but also the expectations he had of those working around him, including me. I for myself immensely benefited by this.

As Public Relations Officer, my role demanded absolute clarity and restraint. Dr Channa Reddy did not believe in manufactured narratives or cosmetic communication. He expected that what was conveyed to the press and the public should reflect his genuine thinking, even when that thinking was complex or uncomfortable. He was unafraid of nuance. On several occasions, he would say that public communication loses credibility the moment it begins to hide behind slogans. This belief placed a significant responsibility on me, to listen carefully, understand precisely, and then translate thought into language without distortion.

What follows now is intended to flow seamlessly from the foregoing narrative, not as a repetition of events already described, but as an expansion of their inner meaning. This section draws entirely from the documented experiences, episodes, and public record relating to Dr Marri Channa Reddy, yet it is presented afresh, as a reflective suffix, to complete the picture of my fourth and most intense professional engagement as Public Relations Officer to the Chief Minister.

Dr Marri Channa Reddy’s style of governance was anchored in a rare synthesis of political conviction and administrative discipline. He did not view politics merely as a contest for power, but as a continuous moral negotiation between ideals and circumstances. Having traversed almost every conceivable level of public life, Legislator, Minister in the State, Union Cabinet Minister, Party Organizer, Governor, and twice Chief Minister, he brought to office an accumulated wisdom that allowed him to see patterns where others saw only isolated problems. This depth of experience was evident in every directive he issued and, in every interaction, he had with officials, colleagues, or members of the public.

One of the most distinctive aspects of his leadership was his extraordinary clarity of thought. Decisions, even complex ones, were articulated by him with remarkable precision. He disliked ambiguity, not because he was impatient, but because he believed that lack of clarity was often the root cause of administrative failure. Instructions from him were rarely verbose, yet they carried an unmistakable sense of direction. Those who worked closely with him quickly learnt that to truly understand him, one had to listen attentively and think deeply. He did not spoon-feed explanations, and instead, he expected intellectual engagement from those around him.

This clarity extended into his approach to public communication. Every message issued from the Chief Minister’s Office bore his unmistakable personal imprint. Unlike routine official correspondence that often relies on formulaic language, Dr Channa Reddy’s communications reflected thought, context, and sensitivity. Whether it was a letter of thanks to a well-wisher, a condolence message on the passing of a colleague, or a policy-related statement, he insisted that the content must convey sincerity and substance. He believed that language carried moral weight, and that careless words could erode public trust. That was a great learning point to me.

I witnessed this quality repeatedly during my tenure. On several occasions, when drafts were placed before him, he would glance through them swiftly, grasp their essence, and either approve them as they were or suggest changes that sharpened their meaning. These interventions were never cosmetic. They were aimed at aligning words with intent. He often reminded me, implicitly and explicitly, that a Public Relations Officer’s responsibility was not to embellish reality, but to present it honestly, intelligibly, and with dignity.

His approach to speeches was equally revealing. Dr Channa Reddy seldom relied on written texts. Even when protocol demanded a prepared speech, he treated it as a broad framework rather than a script. His extempore speeches, delivered in Telugu, English, or Urdu with equal ease, were structured yet spontaneous, grounded in policy yet enlivened by anecdote. Each speech served as an extension of governance, a platform to explain decisions, recall past experiences, and connect policy choices with lived realities. Nothing he said in public was casual. Every word was anchored in his understanding of the state and its people.

The period of him as Chief Minister from 1989 to 1990 was marked by significant political and administrative challenges. He inherited an administration that was strained, both structurally and financially. Yet, instead of lamenting constraints, he focused on rebuilding confidence, within the bureaucracy, within the political establishment, and among the people. His insistence on self-respect as a guiding principle of governance was not rhetorical. It found expression in policies that sought to balance welfare with self-reliance, relief with responsibility.

This philosophy was most vividly demonstrated during the devastating cyclone that struck the coastal belt in May 1990. At a time when personal health concerns demanded his attention, and when he was scheduled to travel abroad for medical consultation, Dr Channa Reddy chose to remain in the state. Even as his family proceeded to the airport, he stayed back to personally oversee relief and rehabilitation efforts. This decision was not made for public display, but it arose from an inner conviction that leadership, especially in moments of crisis, required physical presence and moral reassurance.

His handling of the cyclone aftermath revealed his capacity to think beyond immediate relief. Recognizing the scale of destruction, he articulated for the first time the idea that such calamities should be treated as national calamities, warranting extraordinary support from the Centre. This was not merely a semantic intervention, but it was a strategic reframing that sought to redefine the relationship between states and the Union in times of disaster. Under his direction, a comprehensive, multi-sectoral cyclone reconstruction project was prepared, as an exercise that combined administrative rigor with developmental vision. I had the privilege to associate with it.

The presentation of this project to the visiting World Bank team marked another significant dimension of his leadership. Dr Channa Reddy did not approach international institutions with diffidence. He engaged with them as an equal, armed with data, clarity, and conviction. The project, commended by the World Bank Leadership, eventually resulted in substantial assistance, secured in record time. Even during his brief hospitalization abroad, he remained deeply engaged with this process, demonstrating an extraordinary level of commitment to the state’s recovery.

Equally noteworthy was his relationship with the party organization. Having rebuilt the Andhra Pradesh Congress Committee at a critical juncture, he understood the importance of cadre morale and organizational discipline. Initiatives such as the mass mobilization programs and the one-crore-signatures campaign were not symbolic gestures, but they were strategic efforts to reconnect the party with the people and to restore confidence among workers. His leadership during this phase reaffirmed his reputation as a mass leader who could translate organizational strength into electoral success.

For me, working in such close proximity to this process was both a privilege and a profound learning experience. Beyond the visible functions of my role, I was able to observe the subtle interplay between politics, administration, and personality. I learnt that proximity to power can illuminate character as much as it tests it. I also learnt that integrity, while indispensable, often invites resistance in environments shaped by competing interests and insecurities.

The challenges I faced during this period, including resistance from certain quarters and the gradual erosion of my functional role, were not merely personal setbacks. They were lessons in the complex human dimensions of public life. Dr Channa Reddy, to his credit, remained consistent in his personal regard and goodwill towards me. His effort to secure my absorption into government service, including his unprecedented personal intervention with the Governor, stands as testimony to his sense of fairness and gratitude. That the effort did not ultimately succeed does not diminish its significance, rather, it underscores the limits even a Chief Minister faces within institutional frameworks.

Dr Marri Channa Reddy’s legacy, as I experienced it, lies not only in the offices he held or the movements he led, but in the values, he embodied, clarity of thought, courage of conviction, respect for institutions, and an unwavering commitment to the people. To have witnessed these qualities from close quarters remains one of the enduring privileges of my life. This suffix is therefore not merely an addition to the narrative, but a closing reflection, an attempt to place on record what it meant to work with, observe, and learn from a leader of rare depth and distinction.

It is no exaggeration to state that without Dr Marri Channa Reddy, the idea and eventual realization of Telangana would have lacked its earliest moral, political, and ideological foundation. As the foremost architect of the 1969 Telangana agitation, he carried the cause to its zenith, articulating regional self-respect within the constitutional framework of India. Even when compelled by political realities to withdraw the movement, he secured safeguards and ensured that Telangana remained a living political question, not a buried grievance. His vision, sacrifice, and foresight inspired later generations of leaders and movements. In that enduring sense, history must record with clarity and fairness that, there would have been no Telangana but for Dr Marri Channa Reddy.

When I look back today, my fourth job as Public Relations Officer to the Chief Minister stands as a profound lesson not merely as an appointment, but as an apprenticeship in public life. It exposed me to the highest standards of leadership as well as the harsh realities that often accompany it. It taught me to value substance over position, learning over recognition, and dignity over immediate gain. It taught me about proximity to power and the loneliness it can bring, about loyalty and vulnerability, about conviction and restraint, and about maintaining dignity when circumstances turn adverse.

I share these reflections with my near and dear, my kith and kin, and my close friends not as a record of position or proximity, but as a reminder that integrity, sincerity, and inner balance are enduring assets. Even when paths close unexpectedly, the learning they leave behind continues to guide and strengthen us, especially in moments when life demands quiet courage and renewed faith.

{{From my Forthcoming Book

PROFESSIONS, CHECKERED CAREER, AND LESSONS

(From Librarian to CPRO to CM KCR)

A Journey from Khangi School to Center for Excellence}}

Bhagiratha’s Quest for Bringing River Ganga to Earth >>>>> Simplified and faithful rendering of the Adi Kavya-18 : Vanam Jwala Narasimha Rao

 Bhagiratha’s Quest for Bringing River Ganga to Earth

Simplified and faithful rendering of the Adi Kavya-18

Vanam Jwala Narasimha Rao

(April 14, 2026)

The Valmiki Ramayana is a timeless narrative, but each generation benefits when its wisdom is presented in a way that resonates with the world they live in. For the children of modern Indian readers including Non-Indian-Residents, who primarily read English, such retellings help sustain an unbroken connection with India’s spiritual heritage. The story of King Sagara, his descendants, and the extraordinary efforts of Bhagiratha illustrates how perseverance, responsibility, and righteous intention can reshape destiny, as well as, values that remain deeply relevant even in today’s fast-paced global society.

On completing the account of Kumara Swamy’s birth, his triumph over demonic forces, his appointment as Commander of the Celestial Army, and the sacred origins of River Ganga, Brahmarshi Vishvamitra continued narrating to Rama and Lakshmana the ancient legend of King Sagara. He was the earliest renowned ruler of Ayodhya and forefather of Rama, was celebrated for bravery and virtue. His elder queen was Keshini, daughter of the King of Vidarbha, and his younger queen was Sumati, daughter of Arishtanemi and sister of Garuda, the divine eagle of Vishnu. Yet Sagara remained childless and longed deeply for an heir. The yearning for continuity, whether of values, family, or culture, is something many families even today can relate to, especially those living far from their ancestral roots.

Sagara, along with his two queens, undertook intense ascetic practices in the Himalayas for a hundred years. Pleased by their devotion, Sage Bhrigu granted two boons: one queen would bear a single son who would elevate the dynasty, and the other would bear sixty thousand sons. Keshini chose the single heir, while Sumati wished for the sixty thousand. In time, Keshini gave birth to Asamanja, and Sumati produced a single egg from which sixty thousand sons emerged. This moment underscores how destinies unfold differently for each individual, reminding modern readers that families too may flourish in diverse ways, each with its own purpose.

The sixty thousand sons grew into handsome young men, but Asamanja became wicked, throwing children into the Sarayu River for sadistic pleasure, an earliest example of cruelty and sadistic child abuse. Horrified, Sagara banished him to the forest. However, Asamanja’s son, Anshuman, proved noble and beloved by the people. The narrative reminds that one generation’s flaws need not define the next and character is shaped by choices, not merely lineage.

After many years, Sagara resolved to perform the grand Vedic Ritual of Ashvamedha. This intrigued Rama, who wished to hear the full story. Vishvamitra explained how the ritual site was meticulously prepared between the Himalayas and the Vindhyas, with Anshuman appointed to guard the sacred horse. Even today, rituals, be it religious or secular, require discipline, teamwork, and attention to detail, teaching the value of collective duty.

Midway through the rite, Indra, disguised as a demon, stole the sacrificial horse. The officiating priests warned that the ritual must continue without interruption. Hence, Sagara commanded his sixty thousand sons to retrieve the horse from anywhere in the three worlds. He assured them that the ritual, sanctified by sacred hymns, would pause until their return. This moment highlights how obstacles often arise even in righteous efforts, testing resolve and patience, much like the unexpected challenges modern families face in their personal and professional lives.

Sagara remained at the ritual site with Anshuman, while the sixty thousand sons began a massive search. They combed the earth meticulously. Initially, they exhaustively searched inch by inch on the surface of earth. Later they mapped the earth to a unit of one square Yojana (8 Miles), dividing it into regions and digging with great force. Their excavation caused immense suffering to Mother Earth, disturbing all beings beneath the surface, with painful screams emerging from serpents, snakes, monsters, and other beings. Eventually, the Earth became helter-skelter. This early reference to environmental distress resonates strongly today, reminding readers of the real-world consequences of reckless human actions on nature.

Disturbed by the devastation, the gods approached Lord Brahma and pleaded for intervention. Vishvamitra explained that Brahma pacified and reassured them, stating that Vasudeva or Lord Vishnu, in the form of Sage Kapila, would ultimately end the destructive acts of Sagara’s sons. Devatas happily returned to their respective abodes It mirrors how higher wisdom or guidance, be it spiritual, ethical, or scientific, is often required to correct human excesses.

Remembering Sagara’s instructions, the princes dug toward Rasatala, the netherworld. They encountered the great elephant Virupaksha, who supported the eastern quarter of the earth. They respectfully circumambulated him and continued deeper. The presence of cosmic guardians symbolizes the idea that the universe rests upon interconnected forces, much like how modern systems rely on unseen but essential foundations.

They next opened the southern direction, where they encountered the elephant Mahapadma, then the western direction with Sumanasa, and finally the northern direction where Bhadra, a snow-white elephant, stood. On touching it reverently and after reverently acknowledging each, they continued digging toward the northeast direction, tunneled the earth rancorously, and tearing indiscriminately. This methodical yet destructive search reflects how determination without wisdom can become dangerous, reinforcing the caution, relevant to technology-driven societies of today.

In one of the excavated regions, they found Sage Kapila seated with the ritual horse beside him, and all were delighted. Mistaking him for a thief, they accused him harshly. Enraged by their ignorance and disrespect, Kapila uttered a potent HUM, and reduced all sixty thousand princes to heaps of ashes with his unimaginable spiritual power. This teaches that arrogance coupled with impulsiveness can lead to destruction, whereas humility and discernment remain timeless virtues.

When the sixty thousand princes did not return, Sagara grew anxious and was perturbed because the Ashvamedha could not be completed. He sent his grandson Anshuman to find them and retrieve the Ritual Horse. Following their path, Anshuman encountered the divine elephants and respectfully circumambulated and sought guidance. The contrast between Anshuman's humility and his paternal uncles’ rashness serves as a message to modern youth about the power of respectful inquiry, even in difficult situations.

Guided by the elephants, Anshuman reached the site where his paternal uncles lay reduced to ashes. Heartbroken, he also found the horse grazing peacefully nearby. Unable to find water to perform their rites, he stood in despair until, to his astonishment, Garuda, his great-uncle, appeared before him. Pacifyingly Anshuman, Garuda told that, eradication of his paternal-uncles was worthwhile. Moments of deep helplessness often give rise to unexpected guidance, a truth that resonates across spiritual and everyday experiences.

Garuda consoled Anshuman, explaining that since Sage Kapila himself had destroyed the princes, it was unsuitable and inappropriate of him to offer the mundane obsequies with ordinary water. Only the sacred waters of the River Ganga could liberate their souls, and hence, if only the River Ganga water drenches the ash of his paternal uncles, they will be able to go to heaven. He urged Anshuman to return with the horse and complete the ritual. This emphasizes that certain goals, like healing, justice, or redemption, require higher intervention or deeper effort.

Anshuman returned and narrated everything to Sagara, who completed the ritual scripturally and procedurally. Later he pondered how to bring River Ganga to earth. He had no clue. After ruling for thirty thousand years, he departed for heaven. Anshuman became king, and later his son Dileep succeeded him. Both performed prolonged penance seeking Ganga’s descent but died without success. This long struggle shows that some missions span generations and require continuity of purpose, an idea familiar to families preserving culture abroad.

King Dileep who succeeded Anshuman was worried but was not able to accomplish the task. He could not find a way to bring Ganga to earth. He fathered Bhagiratha, performed many rituals, ruled wisely, and eventually passed the throne to his son. The narrative reminds readers that leadership sometimes includes accepting one’s limitations and preparing the way for successors.

Bhagiratha, childless himself, entrusted the kingdom to his ministers and undertook severe penance at Mount Gokarna for a thousand years to bring River Ganga down. Lord Brahma, pleased with his devotion, granted him two boons: the liberation of Sagara’s sons and the continuation of the Ikshvaku lineage. Bhagiratha's perseverance had become a symbol of purposeful effort, inspiring generations, including modern readers striving for goals in foreign lands.

However, Brahma warned that the force of River Ganga’s descent would be unbearable for earth, and only Lord Shiva could withstand it. He instructed Bhagiratha to seek Shiva’s aid. With this final direction, Brahma departed after agreeing for the alighting of River Ganga. This reinforces that even noble aspirations require the right guidance and collaboration, much like how today’s complex challenges demand collective wisdom rather than solitary effort.

The journey of Sagara’s lineage and Bhagiratha’s relentless pursuit is more than a myth. It is testament to human dedication, intergenerational responsibility, and the transformative power of righteous intention. In a world marked by rapid change, migration, and evolving identities, the story gently reminds modern readers, especially living abroad, that, heritage is not merely inherited but consciously sustained.

Bhagiratha’s example teaches that, even the most daunting tasks can be accomplished with perseverance, humility, and alignment with higher principles. Bhagiratha’s success in getting assurance from Lord Brahma for bringing the River Ganga to earth, symbolizes how steadfast devotion can cleanse, uplift, and renew entire generations.

 (Photographs courtesy Rama Bhakta Vijaya Raghava Dasu)

శ్రీకృష్ణుడి గ్రహణ స్నానం, నారదాది మహర్షుల రాక >>>>> శ్రీ మహాభాగవత కథ-81 : వనం జ్వాలా నరసింహారావు

 శ్రీకృష్ణుడి గ్రహణ స్నానం, నారదాది మహర్షుల రాక

శ్రీ మహాభాగవత కథ-81

వనం జ్వాలా నరసింహారావు

సూర్యదినపత్రిక (13-04-2026)

కంII              చదివెడిది భాగవతమిది,

చదివించును కృష్ణు, డమృతఝరి పోతనయున్

                               చదివినను ముక్తి కలుగును,

చదివెద నిర్విఘ్నరీతి ‘జ్వాలా’ మతినై

బలరాముడు, శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకానగరంలో సుఖంగా కాలం గడుపుతున్న సమయంలో, చూడశక్యం కాని ఒక సూర్య గ్రహణం రానున్నదని తెలుసుకున్న యాదవులంతా గ్రహణ స్నానానికి బయల్దేరారు. పరమ పవిత్ర ‘శ్యమంత పంచకం’ తీరానికి బలరామ కృష్ణులు కూడా గ్రహణ స్నానానికి బయల్దేరారు. స్నానానికి బయల్దేరుతూ ద్వారకానగర సంరక్షణ బాధ్యతను యాదవ వీరుల మీద వుంచారు. బంధుమిత్ర సమేతంగా అంతా కలిసి స్నానం చేసి ఉపవాసం కూడా చేశారు. జపధ్యానాలను చేశారు. గ్రహణానంతరం విడుపు స్నానాలు చేశారు. ఆ తరువాత పొన్న చెట్ల నీడలో ఉల్లాసంగా వినోదించారంతా.

శ్యమంత పంచక పుణ్య తీర్థాన్ని సేవించాలని ఎందరో రాజులు కూడా అక్కడికి వచ్చారు. గోపాలురు, గోపికా సమూహం, పాండవులు, కుంతీదేవి, గాంధారీ, ధృతరాష్ట్రుడు, భీష్ముడు, ద్రోణుడు మొదలైన వారంతా వచ్చారు. అంతా శ్రీకృష్ణుడిని దర్శించారు. బలరాముడు, శ్రీకృష్ణుడు రాజులందరినీ తగిన విధంగా పూజించారు, సత్కరించారు. అక్కడికి వచ్చినవారంతా యాదవులు చేసుకున్న పుణ్యాన్ని పొగిడారు. శ్రీకృష్ణుడితొ వుండే అదృష్టం వారికి కలిగిందని అన్నారు.

అప్పుడు అక్కడే వున్న కుంతీదేవి ధర్మరాజాదులు అడవుల్లో పడుతున్న కష్టాలను వసుదేవుడికి చెప్పుకుని దుఃఖించింది. వారి బాగోగులు చూడమని అడిగింది. విధిని ఎదిరించి నడవడం ఎవరికీ చేతకాదని వసుదేవుడు చెల్లెలు కుంతీదేవిని ఓదార్చాడు.

అదే సమయంలో నందుడు, యశోద గోపాలకులతో, గోపికలతో కలిసి కృష్ణుడిని చూడడానికి వచ్చారు. అలా వచ్చిన నందాదులను యాదవులు చూశారు. వసుదేవుడు వారందరికీ సకల సత్కారాలు చేశాడు. బలరాముడు, శ్రీకృష్ణుడు వినయంతో సాష్టాంగ నమస్కారం చేశారు. యశోదాదేవి కొడుకులిద్దరినీ గుండెలకు హత్తుకుంది. కౌగలించుకుంది. రోహిణీదేవి, యశోదాదేవి, దేవకీదేవి, ఒకరినొకరు ఆప్యాయంగా పలకరించుకున్నారు. ఇంతలో ఎప్పుడెప్పుడు కృష్ణుడిని చూద్దామా అని ఉత్కంఠతతో ఎదురు చూస్తున్న గోపికలంతా అక్కడికి వచ్చి చేరారు. శ్రీకృష్ణుడిని చూసి వారంతా కనురెప్పలు వాల్చలేకపోయారు. హృదయాలలోనే ఆయన్ను కౌగలించుకున్నారు.

గోపికలంతా కృష్ణుడిని దర్శించుకోగానే, భక్తి పారవశ్యంలోకి జారుకున్నారు. శ్రీకృష్ణుడు గోపికారమణుల అంతర్భావాన్ని గ్రహించాడు. వారందరినీ ఒక ఏకాంత ప్రదేశానికి రమ్మని, అక్కడ వారిని ప్రేమతో కౌగలించుకుని ఆనందపరవశులను చేశాడు. తాను వారిని కలవడం ఆలశ్యం అయినందున, తన మీద అలగవద్దని అన్నాడు. గోపికలకు పరమాత్మ తత్త్వాన్ని బోధించాడు శ్రీకృష్ణుడు. వారు దాంతో ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొంది, బంధాలను వదిలేశారు. ఆయన్ను స్తుతించారు. ఆయన పాదపద్మాలను తమ మనస్సులలో స్థిరంగా నిలిచే వరం ఇవ్వమని కృష్ణ పరమాత్మను ప్రార్థించారు. శ్రీకృష్ణుడు తనను భక్తితో కొలిచిన గోపికలను తరింప చేశాడు.

ఆ తరువాత శ్రీకృష్ణుడు, ధర్మరాజు ఉభయ కుశలోపరి గురించి మాట్లాడుకున్నారు. అలాంటి సమయంలో, శ్రీకృష్ణుడి భార్యలు ద్రౌపదీదేవి స్నేహంగా కలసి మెలిసి ఒక చోట కూర్చుని సంతోషంగా కబుర్లాడుకున్నారు. ద్రౌపదీదేవి కృష్ణ పత్నులను చూసి, వారిని శ్రీకృష్ణుడు ఏవిధంగా వివాహం చేసుకున్నాడో చెప్పమని అడిగింది. రుక్మిణీదేవి, ఇతర భార్యలు వారివారి పరిణయ వృత్తాంతాలను ద్రౌపదికి సవిస్తరంగా వినిపించారు. శ్రీకృష్ణుడి భార్య లక్షణ తనను వివాహం చేసుకోవడానికి పూర్వం శ్రీకృష్ణుడు, తన తండ్రి పెట్టిన నిబంధనకు అనుగుణంగా, ఎలా మత్స్య యంత్రాన్ని కొట్టిందీ, ఆ తరువాత తనను ఎలా వివాహమాడిందీ వివరించింది. తనను వివాహం చేసుకుని తీసుకుపోతుంటే ఆయన్ను అడ్డుకున్న శత్రు రాజులను సంహరించి తనను ద్వారకానగరం తీసుకువచ్చిన సంగతి కూడా చెప్పింది.

ఇదిలా వుండగా, ఒకనాడు, బలరామ శ్రీకృష్ణులను చూడడానికి, మహర్షి సత్తములైన దేవలుడు, ద్వితుడు, త్రితుడు, వ్యాసుడు, కణ్వుడు, నారదుడు, గౌతముడు, చ్యవనుడు, గార్గ్యుడు, వశిష్ఠుడు, కాలవుడు, అంగీరసుడు, కశ్యపుడు, అసితుడు, సుకీర్తి, మార్కండేయుడు, అగస్త్యుడు, అంగీరుడు, యాజ్ఞవల్క్యుడు, ఋష్యశృంగుడు మొదలైన వారంతా వచ్చారు. వచ్చినవారందరినీ పూజించి, సపర్యలు చేసి, వారు రావడం తన అదృష్టంగా భావిస్తున్నాని చెప్పి, వారిని పరిపరి విధాల పొగిడాడు శ్రీకృష్ణుడు. వారంతా కూడా శ్రీకృష్ణుడిని అనేక విధాలుగా స్తోత్రం చేసి, ఆయన లీలలను పొగిడి, ఆయన్ను చూడడం వల్ల తమ పుట్టుక, చదువు, తపస్సు అన్నీ సఫలమయ్యాయని అభినందించి, ఆయన అనుమతితో తమ నివాసాలకు వెళ్లడానికి సిద్ధపడ్డారు.

అప్పుడు వసుదేవుడు ఆ మునీశ్వరులకు నమస్కరించి, పాపకర్మలను పోగొట్టే సత్కర్మలేవో చెప్పమని అడిగాడు. విష్ణుదేవుడిని గూర్చి యజ్ఞాలు చేస్తే సమస్త పాపాలు నశిస్తాయన్నారు వారు. శ్రీకృష్ణుడే యజ్ఞాలన్నింటికీ అధీశ్వరుడు అనికూడా చెప్పారు. మంచి యజ్ఞం చేసి దేవఋణం తీర్చుకోమని సలహా ఇచ్చారు. ఆ మునులనే ఋత్విక్కులుగా వుండమని వసుదేవుడు కోరాడు.

శ్యమంత పంచక సమీపంలో వసుదేవుడు 18 మంది భార్యలతో యజ్ఞ దీక్షను స్వీకరించి, యజ్ఞాన్ని పూర్తి చేశాడు. మహర్షులు ఆ తరువాత వెళ్లిపోయారు. ఆ తరువాత కృష్ణుడు, బలరాముడు మరికొంత కాలం అక్కడే వున్న్నారు. మూడునెలలపాటు అంతా కలిసి గడిపారు. ఆ తరువాత నందాదులు యాదవుల దగ్గర వీడ్కోలు తీసుకుని, దృష్టి మొత్తం శ్రీకృష్ణుడి మీదే నిలిపి, వెళ్లిపోయారు. బలరామ కృష్ణులు ద్వారకానగారానికి వెళ్లారు. ద్వారకానగరంలో సుఖంగా వున్నారు.         

       (బమ్మెర పోతన శ్రీమహాభాగవతం, రామకృష్ణ మఠం ప్రచురణ ఆధారంగా)