కృష్ణ రాయబారం, సమరానికి ‘సై’ >>>>> (18 రోజుల కురుక్షేత్ర మహాభారత సంగ్రామ విశేషాలు-1) : వనం జ్వాలా నరసింహారావు

 కృష్ణ రాయబారం, సమరానికి ‘సై’

(18 రోజుల కురుక్షేత్ర మహాభారత సంగ్రామ విశేషాలు-1)

వనం జ్వాలా నరసింహారావు

(భక్తి పత్రిక, జూన్ నెల 2026)

{తింటే గారెలే తినాలి...వింటే భారతం వినాలి. తెలుగువారికి మహాభారతం అంటే తగని ప్రీతి. పద్దెనిమిది పర్వాల మహాభారతంలో కురుక్షేత్ర సంగ్రామ ఘట్టం ఆద్యంతమూ ఆసక్తికరమైనది. అచ్చంగా భారతంలో పర్వాల సంఖ్య వలెనె కురుక్షేత్ర సంగ్రామం కూడా పద్దేనిమిడ్ అక్షౌణిల సేనావాహిని మధ్య పద్దేనిమిడ్ రోజులపాటు జరగడం విశేషం. కురుక్షేత్ర సంగ్రామ విశేషాలను ఆంధ్రమహాభారతం ఆధారంగాపద్దెనిమిది భాగాలుగా భక్తి పత్రిక పాఠకులకు అందించబోతున్నాం. అందులో ఇది మొదటి భాగం.)-సంపాదకుడు, భక్తి పత్రిక  

కురుక్షేత్ర సంగ్రామం పూర్వరంగంలో రాజనీతికి శిఖరాయమాణమైన రాయబార ఘట్టంలో శ్రీకృష్ణుడు ఒక దివ్యాదివ్యవిభావం.  కౌరవుల దగ్గరికి రాయబారిగా వచ్చిన శ్రీకృష్ణుడు, ప్రముఖులందరూ కూర్చున్న తరువాతనే కూర్చున్నాడు. సభ అంతటా శ్రీకృష్ణాధీనమైన ఒక దివ్యానుభూతి వాతావరణం నెలకొన్నది. కొలువుకూటంలో వున్న వారందరూ శ్రీకృష్ణ సందర్శనంతో సంతోష పరవశులయ్యారు. శ్రీకృష్ణుడు ధృతరాష్ట్రుడిని ఉద్దేశించి, కౌరవపాండవులు పాలు, నీరులాగా కలసి మెలసి జీవించడం మంచి పనని, వారలా వుండే విధంగా నడిపించడం ధృతరాష్ట్రుడి బాధ్యత అని అన్నాడు. ఆ విధంగా ‘న్యాయం, హితం’ తెలియచేశాడు. భరతవంశ గౌరవ, సంప్రదాయ పరిరక్షణను సోదాహరణంగా వివరించాడు.

భరతవంశపు కీర్తి

         ‘భరతవంశం ధర్మం, న్యాయం, సత్యం, పొత్తు, పెంపు, కరుణ కలిగి నుతి కెక్కింది. దాయాది భాగాలకై తగవులాడుకొని కుత్తుకలను ఉత్తరించుకోవటానికి ఎప్పుడూ సిద్ధం కాలేదు. రాజ్యాన్ని త్యాగం చేయటమే గాని దానికై వంశ నాశనానికి పూనుకోవటం భరతవంశ సంప్రదాయం కాదు. ఆ వంశం యొక్క సుచరిత్ర క్రమాన్ని ఇప్పుడు తప్పటం దేనికి’ అని అంటూ, ధృతరాష్ట్రుడు కౌరవవంశ రాజులలో అగ్రగణ్యుడు కావాలంటే ఈ న్యాయం పాటించాలని శ్రీకృష్ణుడు అపష్టం చేశాడు. దుర్యోధనాదులు భరతవంశ సంప్రదాయాన్ని కలుషితం చేస్తున్నారని కూడా అన్నాడు. కౌరవపాండవుల మధ్య  యుద్ధమే జరుగుతే మహావిపత్తు కలుగుతుందని, తన మాటలమీద విశ్వాసం వుంచి సంధి జరిపించాలని కోరాడు. శ్రీకృష్ణుడు పాండవులు చెప్పమన్న మాటలు కూడా ధృతరాష్ట్రుడితో వివరంగా చెప్పాడు.

సందికార్యం ధృతరాష్ట్రుడి చేతిలోనే వుందని, ‘ధర్మం అధర్మం చేత, సత్యం అసత్యం చేత ఫలితాన్ని పొందలేని దుస్థితి కలిగినప్పుడు సమర్థులు ఉపేక్షించ కూడదు. అలా చేస్తే వారికే చేటు కలుగుతుంది. కౌరవుల వలన సత్యానికి ధర్మానికి హాని చేకూరింది. సత్యాన్ని, ధర్మాన్ని పాలించే పాండవులను దైవం తప్పక రక్షిస్తాడు’ అని చెప్పాడు. సభలో వున్న జామదగ్న్య మహాముని, కణ్వమహాముని, నారదుడు, శ్రీకృష్ణుడి మాటలు విని కురువంశాన్ని కాపాడమని దుర్యోధనుడికి చెప్పారు. తానేమీ చేయలేనని ధృతరాష్ట్రుడు తన అభిప్రాయాన్ని చెప్పాడు.

         విశ్వరూప ప్రదర్శన

దుర్యోధనుడు క్షత్రియ ధర్మం ప్రకారం తాను యుద్ధం చేస్తానన్నాడు. యుద్ధం చేస్తే విజయమో, వీరస్వర్గమో లభిస్తుందని, పాండవులకు సగ భాగం ఇవ్వడానికి తాను అంగీకరించనన్నాడు. తామూ, పాండవులు భూమిని పంచుకుని పరిపాలించడం జరగదని, ‘వాడి సూది మొన మోపినంత మాత్రమైనా భూమిని’ పంచి పాండవులకు తానివ్వనని, తమలో ఎవరో ఒకరు యుద్ధంలో విజయం సాధించి రాజ్యం చేయాలని తన నిర్ణయమని అన్నాడు దుర్యోధనుడు. దుర్యోధనుడు చెప్పినట్లే రణరంగంలో అతడు ఓడిపోతాడని, యుద్ధం రాబోతున్నదని శ్రీకృష్ణుడు స్పష్టం చేశాడు. గాంధారి హితవాక్యాలు కూడా దుర్యోధనుడికి నచ్చలేదు.

         తనను బంధించాలని ప్రయత్నం చేసిన దుర్యోధనుడిని చూసి, శ్రీకృష్ణుడు చిరునవ్వుతో విశ్వరూపం ప్రదర్శించాడు. నారదాది మహర్షులకు, భీష్మ, ద్రోణ, విదుర, సంజయులకు తన విశ్వరూపం చూడడానికి దివ్యదృష్టి ప్రసాదించాడు శ్రీకృష్ణుడు. తనకు కూడా ఆ భాగ్యాన్ని కలిగించమని వేడుకున్న ధృతరాష్ట్రుడికి కూడా దివ్యదృష్టిని ఇచ్చాడు శ్రీకృష్ణుడు. శ్రీకృష్ణుడు ధృతరాష్ట్రుడి కోరిన విధంగా మల్లీ గుడ్డివాడిని చేసి, విశ్వరూపాన్ని ఉపసంహరించాడు. శ్రీకృష్ణుడు సభ నుండి బయల్దేరి వెళ్లిపోయాడు. 

ఆ తరువాత శ్రీకృష్ణుడు కర్ణుడి దగ్గరికి వెళ్లాడు. కర్ణుడి జన్మ రహస్యం చెప్పాడు. కుంతీదేవి సూర్యుడివల్ల అతడికి జన్మనిచ్చిందని, అందువల్ల ఆయన పాండురాజు పెద్ద కుమారుడని, కర్ణుడు తమ అన్న అని ధర్మరాజుకు తెలిస్తే అతడికే రాజ్యభారం వహించడానికి పట్టం కడుతారని, కాబట్టి తనతో కలిసి పాండవుల దగ్గరికి కలిసి రమ్మని అన్నాడు. దేవేంద్ర వైభవంతో మహానీయుడివై మహీమండలాన్ని పరిపాలించమని పలికాడు. కుంతీదేవి తనను కనికరం లేకుండా గంగలో తోసిందనీ, సూతదంపతులు తనను దయతో పెంచారనీ, తనను వారు కన్నకుమారుడిలాగా చూశారనీ, ఇప్పుడు వారిని వదిలితే ధర్మం తప్పినవాడిని అవుతాననీ కర్ణుడు బదులు చెప్పాడు.

ధర్మజుని యుద్ధ సన్నాహాలు

శ్రీకృష్ణుడు హస్తినాపురం నుండి ఉపప్లావ్యానికి వచ్చి ధర్మరాజును కలిసి, కౌరవులు సంధికి అంగీకరించలేదని చెప్పాడు. దుర్యోధనుడు యుద్ధం చేస్తాడు కాని పాండవులకు రాజ్యం ఇవ్వడని స్పష్టం చేశాడు. అంతా విన్న ధర్మరాజు రణరంగానికి కదలమని తమ్ములను ఆదేశించాడు. పాండవుల పక్షాన వున్న ఏడక్షౌహిణుల సైన్యాన్ని నడిపించగలిగి, భీష్ముడిని ఎదుర్కునే శక్తి-సామర్థ్యాలు కల మేటి విలుకాడెవ్వరని ఆలోచనచేసి, ద్రోణాచార్యుడిని నిర్మూలించడానికే ఉద్భవించి, బాహుబలం, ప్రతాపం కలవాడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు సర్వసైన్యాధిపతిగా  వుండడానికి తగినవాడని నిర్ణయించారు.

ఆ తరువాత ఏడక్షౌహిణుల సైన్యానికి విడివిడిగా అధిపతులను శ్రీకృష్ణుడినే నిర్ణయించమని ధర్మరాజు కోరాడు. ద్రుపదుడిని, విరాటుడిని, సాత్యకిని, జరాసంధుడి కుమారుడు సహదేవుడిని, చేకితానుడిని, శిశుపాలుడి కొడుకు ధృష్టకేతువుని, శిఖండిని ఏడక్షౌహిణులకు అధిపతులుగా నియమించమని శ్రీకృష్ణుడు సలహా ఇచ్చాడు. ఇది జరిగిన మర్నాడు ధర్మరాజు నిండు కొలువులో శ్రీకృష్ణుడి ఆదేశానుసారం ద్రుపదుడు మొదలైనవారిని వేర్వేరుగా అక్షౌహిణులకు నాయకులను చేశాడు. ధృష్టద్యుమ్నుడికి ప్రత్యేకంగా అభిషేకం చేసి, సర్వసేనాధిపత్యానికి పట్టం కట్టాడు. ప్రయాణ భేరి మోగగానే యుద్ధయాత్రకు సమస్త సైన్యాలు సంసిద్ధమయ్యాయి. పాండవులు ద్రౌపదీదేవికి వెళ్లి వస్తామని చెప్పి వీడ్కోలు తీసుకున్నారు.

ధర్మరాజు రథాన్ని అధిరోహించాడు. ఆయనకు నమస్కరించిఅర్జునుడు శ్రీకృష్ణుడి సారథ్యంలోని రథం మీద ఎక్కి తన శంఖాన్ని పూరించాడు. ఆ రథం మీద హనుమద్ద్వజం రెపరెపలాడుతున్నది. భీముడు, నకులుడు, సహదేవుడు, అభిమన్యుడు, ఉపపాండవులు రథాలను అధిరోహించే ముందర ధర్మరాజుకు నమస్కరించారు. ధృష్టద్యుమ్నుడు ధర్మరాజుకు సాగిలపడి నమస్కరించి అశ్వాన్ని అధిరోహించాడు. సేనతో కలిసి ధర్మరాజు కురుక్షేత్రాన్ని సమీపించాడు. హిరణ్వతి అనే ఒక పవిత్ర నది ఒడ్డున ఆగాడు. శ్రీకృష్ణుడు యుద్దారంభానికి సిద్ధమనే సంకేతంగా పాంచజన్యాన్ని పూరించాడు. ధర్మరాజాదులు కూడా అలాగే తమ వీరశంఖాలను పూరించారు.

కౌరవుల పక్షాన ...

ఇదిలా వుండగా, తాము సైన్యంతో విడిది చేయాల్సిన స్థలం కురుక్షేత్రమని అంటూ, దుశ్శాసనుడిని అన్ని పనులు చూసుకోమని  చెప్పిన దుర్యోధనుడు మర్నాడు కొలువు కూటానికి వచ్చాడు. ద్రోణాచార్యుడిని, రాధేయుడిని, అశ్వత్థామను, బాహ్లికుడిని, శల్యుడిని, కృపాచార్యుడిని, భూరిశ్రవుడిని, శకునిని, కృతవర్మను, కాంభోజరాజును, సైంధవుడిని కౌరవుల పదకొండక్షౌహిణులకు సేనానాయకులుగా నియమించాలని నిశ్చయించిన దుర్యోధనుడు వారందరినీ సభకు పిలిపించాడు. వారిని సేనాపతిత్వానికి అభిషిక్తులు కమ్మని కోరి, వారందరినీ వైభవంగా అక్షౌహిణీపతులుగా అభిషిక్తులను చేశాడు దుర్యోధనుడు.

         భీష్ముడి దగ్గరికి వెళ్లి వారిని సేనానాయకులుగా పరిచయం చేశాడాయనకు. యావత్ యుద్ధానికి రణభారం వహించి సర్వసైన్యాధిపత్యం నిర్వహించడానికి అంగీకరించమని భీష్ముడిని ప్రార్థించాడు. తాను సర్వసేనాధిపత్యం వహిస్తానని, తనను ఎదుర్కోగల పురుషులెవ్వరూ భూమ్మీద లేరని, అయితే తాను ఆర్జునుడిని మాత్రం ఎదుర్కోలేనని అన్నాడు. పాండుకుమారులను సంహరించడానికి తనకు చేతులు రావని కూడా చెప్పాడు. ముందు తనను కాని, కర్ణుడిని కాని యుద్ధం చేయడానికి నియోగించమని అన్నాడు. అలా అయితేనే తాను సర్వసేనాధిపత్యం వహిస్తానని స్పష్టం చేశాడు. తానెలాగు భీష్ముడు రణరంగంలో నేలకూలేదాకా యుద్ధం చేయనన్నానుగా అన్నాడు కర్ణుడు. సరే అని భీష్ముడు కౌరవుల సర్వసేనాధిపతిగా పట్టం కట్టుకోవడానికి అంగీకరించాడు. దుర్యోధనుడు సర్వసేనాధిపత్యానికి భీష్ముడిని అభిషేకించి, ఆయన్ను ముందుంచుకొని కురుక్షేత్రానికి నడిచాడు. కురుక్షేత్రంలో కౌరవ-పాండవ సేనలు చేరి యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాయి. 

సంజయుని వ్యాఖ్యానం

పుణ్యక్షేత్రమైన కురుక్షేత్రంలో కౌరవపాండవులు యుద్ధానికి సంసిద్ధమై వున్న సమయంలో సంజయుడితో కూడి వున్న ధృతరాష్ట్రుడి దగ్గరకు వేదవ్యాస మహర్షి వచ్చాడు. యుద్ధాన్ని ఆయన ప్రత్యక్షంగా చూడాలనుకుంటే దివ్యదృష్టిని ఇస్తానని అన్నాడు. జవాబుగా ధృతరాష్ట్రుడు, అన్నదమ్ముల మధ్య జరిగే ఘోర యుద్ధాన్ని తాను చూడలేనని, కేవలం వినగలనని, ఆ ఏర్పాటు చేస్తే చాలని కోరాడు. వేదవ్యాసుడు కరుణించి, యుద్ధ విషయాలను ధృతరాష్ట్రుడికి జరిగినవి జరిగినట్లుగా చెప్పడానికి సంజయుడిని నియోగించాడు. సంజయుడికి కొన్ని అతిలోక శక్తులు ప్రసాదించాడు. దాని ప్రకారం, సంజయుడు యుద్ధభూమిలో ఇష్టం వచ్చినట్లు నిర్భయంగా తిరగవచ్చు. అతడిని ఏ ఆయుధాలు తాకలేవు. అందరి మాటలు వినగలదు. మనసులను పసిగట్టగలడు.

వేదవ్యాసుడు అంతర్థానమై పోయిన తరువాత, ‘రాజుకు భూమి కామధేనువై వర్తిల్లుతుంది. శక్తి, సామర్థ్యాలున్న రాజులు, ఉపాయంకల రాజులు, తమకు ఎంతో విశాలమైన రాజ్యం ఉన్నప్పటికీ, తృప్తి చెందక, తండ్రి-కొడుకు, అన్న-తమ్ముడు అనే విచక్షణ లేకుండా యుద్ధం చేసి భూమిని బలవంతంగా లాక్కుంటారు’ అని చెప్పాడు సంజయుడు. పూర్వకాలం నుండి రాజులు భూమికోసం పోరాడుతూనే వున్నారని, కౌరవపాండవులు కూడా భూమికోసం పోరాడడం వెనుకటి పరిపాటిమాత్రమే కాని కొత్త తప్పేమీ కాదని అన్నాడు. దైవం ఎవరిని అనుకూలిస్తే వారికి విజయం చేకూరుతుందని, ఏం జరగనున్నదో అని ధృతరాష్ట్రుడు దుఃఖించాల్సిన పని లేదని చెప్పాడు. వేదవ్యాసుడిని మనసులో ధ్యానం చేసుకుని, సంజయుడు, తాను చూసిన, తనకు తెలియవచ్చిన భారత యుద్ధ విశేషాలను యుద్ధం మొదలైనప్పటి నుండి ధృతరాష్ట్రుడికి వివరించసాగాడు.

సమరానికి ప్రారంభం      

మర్నాడు సూర్యోదయం కాగానే యుద్ధం ఆరంభం అయింది. సేనాపతైన భీష్ముడు ప్రత్యేక ఆకర్షణగా వెలుగొందాడు. ఆయన రథం, దానికి కట్టిన గుర్రాలు, ఆయన ధరించిన వస్త్రాలు, పట్టుకున్న ధనుస్సు, బంగారు తాడిచెట్టుతో రెపరెపలాడుతున్న జెండా, కాంతులీనే కవచం అన్నీ ప్రత్యేకంగా కనిపించాయి. ఇక మిగిలిన మహావీరుల రథాలు, జెండాలు కూడా ప్రత్యేకంగానే వున్నాయి.

పూర్వం మహావీరులు తమ రథాలకు అమర్చిన జెండా మీద వారిని స్ఫురింపజేసే ఒక చిహ్నం ఫలానా వీరుడని గుర్తు పట్టడానికి వీలుగా వుండేది. ద్రోణాచార్యుడి జెండా గుర్తు బంగారంతో నిర్మింపబడిన యజ్ఞవేదిక. కృపాచార్యులవారి జెండా బంగారం కాంతితో మెరసిపోయే ఆబోతు విలాస వైభవం.  ద్రోణాచార్యుడి కుమారుడు అశ్వత్థామ జెండా గుర్తు, వెలుగులు విరజిమ్మే మణి నిర్మితమైన సింహం తోక.  శల్యుడి జెండా గుర్తు, రత్నాల రాళ్లతో ధగ ధగా మెరిసిపోయే అరటిచెట్టు. వీరంతా తమ రథాలపై వారి జెండాలు రెపరెపలాడుతుండగా, ముచ్చట్లు చెప్పుకొంటూ, అమితోత్సాహంతో, చతురంగబలాలతో పరిహాస వచనాలు వెదజల్లుకుంటూ కదనరంగానికి కదలి వెళ్లారు.    

కృతవర్మ, జయద్రథుడు, విందుడు, అనువిందుడు, భగదత్తుడు, శకుని, బాహ్లికుడు, సోమదత్తుడు, భూరిశ్రవుడు, సుదక్షిణుడు, బృహద్బలుడు, నీలుడు, సుశర్మ, అలంబసుడు, హలాయుధుడు, సాల్వ, సౌవీర, శూరసేన, ఆభీర, యవన మొదలైన రాజులందరూ యుద్ధభూమికి తరలి వెళ్లారు కౌరవుల పక్షాన. వీరివెంట పది అక్షౌహిణుల సైన్యం తరలి వెళ్లగా, పదకొండో అక్షౌహిణి బలం వెంటరాగా సార్వభౌముడు దుర్యోధనుడు కదన రంగానికి కదిలి వెళ్లాడు. అతడి వెంట ఆయన తమ్ములు దుశ్శాసనుడు, దుర్మర్షణుడు, వివింశతి, వికర్ణుడు వెళ్లారు. (మహాభారత యుద్ధంలో కౌరవుల పక్షాన 11, పాండవుల పక్షాన 7 అక్షౌహిణిల సైన్యం పాల్గొంది. అక్షౌహిణి అనగా: 218170 రథాలు, 218170 గజాలు, 65610 గుర్రాలు, 109350 కాల్బలం)

వ్యూహ ప్రతివ్యూహాలు  

‘మహాభారత యుద్ధంలో నేటి భారత దేశం ఎల్లలు దాటిన కాంభోజ దేశం నుండి సేనలు, యవనులు, రాక్షసులు పాల్గొనడం ఒక విశేషం. ఒక విధంగా అది తొలి ప్రపంచ యుద్ధం’ అని ఒక మహాకవి వర్ణించారు. ఈ నేపధ్యంలో భీష్ముడు రాజులందరినీ ఒక చోట సమావేశపరచి, యుద్ధం స్వర్గంలో ప్రవేశించడానికి తెరువబడిన ద్వారం అని, రణరంగమే రాజులకు పంట చేనని, యుద్ధభూమిని దర్శించడం అంటే పెన్నిధిని చూసినట్లే అని అన్నాడు. రాజులలో ఉత్సాహం పొంగిపోయింది. కర్ణుడు, అతడి స్నేహితులు, కొడుకులు, మంత్రులు, బంధువులు యుద్ధంలో పాల్గొనకూడదని దుర్యోధనుడితో అన్నాడు భీష్ముడు. ఆ విధంగా భీష్ముడు కర్ణుడిని యుద్ధ రంగానికి రాకుండా నిషేధించాడు. ఇది దుర్యోధనుడికి బాధ కలిగించే అంశమైనా, భీష్ముడిని ప్రశంసించాడు.

భీష్ముడు మనుష్యాకారమైన ఒక గొప్ప ‘నరవ్యూహాన్ని’ అమర్చాడు. ఆ వ్యూహంలో భాగంగా యుద్ధం చేయడానికి తనతోపాటు ద్రోణుడిని, కృపాచార్యుడిని, అశ్వత్థామను, కృపవర్మను, శల్యుడిని, బాహ్లికుడిని, సోమదత్తుడిని, భూరిశ్రవుడిని నిలిపాడు. మధ్యలో దుర్యోధనుడు తన తమ్ములతో వుండేలా ఏర్పాటు చేశాడు ఆ వ్యూహాన్ని. ఆ వ్యూహంలో మరో విశేషం, ఆయా సైన్యాలను కాపాడడానికి రక్షగా ఏనుగులు అమర్చబడ్డాయి. వాటి ముందు రథాలు, రథాలకు రక్షగా అశ్విక బలాలు, అశ్విక బలాలకు రక్షగా విలుకాండ్రు, వారికి రక్షగా ఆయుధాలు ధరించిన సైనికులు నిలిచే ఏర్పాటు జరిగింది. ఇలాంటి దృఢమైన వ్యూహాన్ని కనీవినీ ఎరుగమని చూసిన వారంతా ఆశ్చర్యం చెందారు.

ఏడు అక్షౌహిణుల పాండవుల సేన సహితం యుద్ధ రంగానికి కదిలింది. ధర్మరాజు, ఆయన వెంట భీముడు వచ్చాడు. దేదీప్యమానంగా ప్రకాశించే ఆంజనేయుడి జెండా వున్న దివ్యమైన రథం మీద సారథిగా శ్రీకృష్ణుడు వుండగా, దేవదత్తం అనే శంఖం పూరిస్తూ అర్జునుడు యుద్ధ భూమికి బయల్దేరి వెళ్లాడు. నకుల సహదేవులు సల్లాపాలు ఆడుకుంటూ బయల్దేరి యుద్ధరంగానికి వచ్చారు. అభిమన్యుడు, ద్రౌపదీదేవి కొడుకులు ప్రతివింద్యుడు, శ్రుతసోముడు, శ్రుతకీర్తి, శతానీకుడు, శ్రుతసేనుడు రణరంగానికి కదలి వచ్చారు. ద్రుపదుడు, ఆయన కొడుకులు, తమ్ముళ్లు, విరాటుడు, సాత్యకి, చేకితానుడు, శిఖండి, మగధ దేశాధిపతి సహదేవుడు, ఆయన తమ్ముడు, ధృష్టకేతుడు, ఘటోత్కచుడు, పాండ్యరాజు; శిబిరాజు, కాశ కరూశాది రాజులు, పంచ కేకయులు కూడా యుద్ధానికి తరలి వచ్చారు. భీష్ముడి నరవ్యూహం కన్నా గొప్పదైన ‘అచల వ్యూహాన్ని’ దృష్టద్యుమ్నుడు పన్నాడు.

(తరువాయి వచ్చే సంచికలో)

Reflections on Democracy, Institutions and Contemporary Life >>>>> THE SIXTEENTH FRIDAY EVENING AT PRESS CLUB HYDERABAD : Vanam Jwala Narasimha Rao

 Reflections on Democracy, Institutions 

and Contemporary Life

THE SIXTEENTH FRIDAY EVENING 

AT PRESS CLUB HYDERABAD
Vanam Jwala Narasimha Rao (May 29, 2026)

The sixteenth consecutive Friday Evening gathering at the Press Club, Hyderabad, unfolded much like the preceding sessions, without a formal agenda, yet rich in substance, diversity of thought, and the collective pursuit of understanding. What has gradually evolved over the weeks is not merely a periodic meeting of friends and professionals, but a unique forum where contemporary developments, historical experiences, public policy, governance, economics, culture, and human endeavor are studied through the lens of informed discussion and mutual respect.

The sixteenth evening gathering informally welcomed few first-time participants, including senior journalist Gatika Vijay Kumar, journalist Srikanth, and Nitish Kumar and others who brought with them valuable administrative and professional experiences in journalism, public communication, and governance. They joined regular participants Mallepally Laxmaiah, Lalita Iyer, Attaluri Aruna, N Hanumanth Rao, Bhandaru Srinivasa Rao and me. Their presence added fresh dimensions to the conversation.

As has become customary in these gatherings, introductions quickly gave way to curiosity, and curiosity led naturally to discussion. The presence of individuals who were associated with significant responsibilities in the past generated interest among participants eager to understand the thinking behind large-scale public initiatives and governmental communication strategies.

Yet, as often happens in free-flowing intellectual exchanges, the discussion soon broadened beyond specific programmes and moved toward larger questions concerning public discourse, democratic institutions, and the evolving character of political engagement in contemporary India. One of the initial observations emerged from a seemingly simple incident. A participant referred to reactions received after sharing a social media post commemorating the death anniversary of India’s first Prime Minister, Pandit Jawaharlal Nehru.

The discussion was not about the individual concerned, nor about any particular political ideology. Rather, it became a reflection on the changing nature of public discourse in the digital age. Participants observed that expressions of appreciation for historical figures, cultural icons, or national leaders are increasingly interpreted through partisan lenses. The group reflected on the importance of preserving the ability to acknowledge contributions, debate ideas, and discuss history without immediately assigning political motives.

The conversation underscored a broader concern that public dialogue flourishes best when individuals retain the freedom to express views without fear of unwarranted labelling or personal criticism. From there, attention shifted naturally to recent political developments and electoral outcomes in different parts of the country. While participants held varied perspectives, there was broad agreement that the strength of democracy rests not merely on electoral results but also on public confidence in democratic processes.

Then the expression of views, taking cue from it moved inadvertently, to the recent elections to five states, and their results, especially in West Bengal. The discussion explored how allegations, controversies, and competing narratives surrounding elections, whether ultimately substantiated or not, can influence public perceptions of institutions.

Participants reflected upon the delicate balance between political competition and institutional trust, emphasizing that democratic systems derive their enduring legitimacy from the confidence citizens place in their fairness, transparency, and accountability. The group felt that, in the days to come these are likely to have far reaching effect on the democratic system in the country. Historical parallels soon entered the conversation.

Several participants recalled episodes from India’s political history where tensions between democratic mandates and political power generated intense debate. Reference was made to developments in West Bengal during the early 1970s and to the subsequent political corrections that emerged through the electoral process.  A striking parallel that occurred in 1972 in the state, when the then central leadership bypassed federal norms by appointing a trusted lieutenant into the Union Cabinet specifically as the ‘Cabinet Minister for West Bengal Affairs’ in an unprecedented way, and perhaps for the first and last time, to oversee the state from New Delhi, and to explore the possibilities of unseating a CPIM led Government there, was discussed.

This extreme centralization of state power, observed the group that, it culminated in the infamously rigged 1972 assembly election, marred by widespread booth capturing and political violence that aggressively voted out the CPIM and the Left opposition. However, the institutional overreach triggered a powerful democratic correction. Just five years later, in 1977, the electorate penalized this authoritarian maneuver, sweeping the CPIM back to power.

Rather than dwelling on partisan interpretations, the discussion focused on a recurring lesson from democratic history: institutions may face periods of strain, but democratic societies often possess remarkable capacities for self-correction. Participants noted that public opinion, when expressed through constitutional means, has repeatedly demonstrated its ability to reshape political realities and restore balance whenever citizens feel that institutional principles require reaffirmation.

The discussion then moved further back in time to Kerala’s historic experiment with democratic governance in the late 1950s. The formation of the world’s first democratically elected communist government and the events that followed became subjects of thoughtful reflection. Participants explored broader questions concerning federalism, centre-state relations, constitutional authority, and political legitimacy.

What emerged was not a judgment on specific historical actors but a recognition that decisions taken during formative moments often leave long shadows over political systems. The conversation highlighted the importance of respecting democratic mandates irrespective of ideological preferences and acknowledged that constitutional practices gain strength when applied consistently across political contexts.

These reflections naturally led participants into the realm of political theory. The writings of thinkers such as Harold Laski (Author of A Grammar of Politics0, TH Green (Positive Liberalism), and Robert Michels (Iron Law of Oligarchy) were recalled during the discussion. Their ideas concerning power, representation, institutions, and elite influence provided an intellectual framework through which contemporary developments could be examined. Participants observed that the questions confronting democratic societies today are not entirely new.

The group observed that, across generations and continents, scholars have grappled with the challenge of ensuring that political systems remain responsive to citizens while resisting tendencies toward excessive concentration of power. The enduring relevance of these debates served as a reminder that democracy is not a static achievement but an ongoing process requiring vigilance, participation, and informed engagement.

The conversation also explored political symbolism and public memory, specifically examining the recent unveiling of former AP Chief Minister NT Rama Rao’s statue in Hyderabad. Participants analysed the accompanying public discourse, contrasting the ‘NTR Era’ or ‘Shaka Purusha’ with the Indira Gandhi ‘Generation,’ to understand how contemporary leaders leverage historical legacies to shape modern political messages.

Rather than evaluating personalities, participants considered the broader phenomenon of political symbolism and its ability to bridge communities, evoke collective memories, and shape public narratives. Various interpretations were discussed, illustrating how political gestures frequently operate at multiple levels simultaneously: historical, cultural, emotional, and strategic. The richness of the discussion lay not in reaching definitive conclusions but in appreciating the complexity of democratic communication.

As the evening progressed, attention turned toward developments within the judicial sphere. Participants referred to significant legal interventions concerning the rights and dignity of vulnerable sections of society. Particular attention was paid to the continuing efforts of institutions, civil society organizations, and the judiciary in addressing issues related to human trafficking, exploitation, and social justice.

The group referred to the landmark ruling on Friday, where Supreme Court of India, has firmly established that sex workers are entitled to the same fundamental rights as any other citizen. The group pondered on the judiciary delineating the boundary between the exploitation of human trafficking and the legal protections afforded to individual agency. 

Participants observed that meaningful social change frequently results from sustained advocacy, institutional commitment, and persistent engagement over many years. The role of Public Interest Litigation (PIL), Social Organizations like Prajwala (Which fought for 22 years), and constitutional courts was discussed as an example of how democratic systems provide avenues for addressing complex human challenges through lawful and peaceful means. The discussion acknowledged the long and often difficult journeys through which legal reforms emerge.

The conversation then, entered into a thought-provoking discussion on the relationship between economic development and structural transformation. Participants examined and differed the proposition that societies tend to achieve higher levels of prosperity when labour gradually shifts from primary activities into manufacturing, services, technology, and other productive sectors moving away from agriculture. International examples were considered.

Group turned its attention to the experiences of countries that successfully diversified their economic foundations while maintaining food security and agricultural productivity. At the same time, alternative perspectives emphasized the continuing importance of agriculture as a strategic sector and as a source of livelihood, cultural continuity, and national resilience. The discussion also demonstrated how economic questions seldom provide simple answers.

From economics, the conversation moved effortlessly into the world of sport, illustrating once again the remarkable range that characterizes these Friday Gatherings. The performance of young cricketing sensation Vaibhav Suryavanshi in the IPL playoffs became the subject of lively discussion for couple of minutes. Participants reflected upon his innings, which combined restraint, adaptability, aggression, and composure under pressure.

While many were disappointed that another century narrowly eluded him, the group viewed the episode as an illustration of a larger principle. True excellence often lies not in personal milestones but in the willingness to subordinate individual achievement to collective objectives. The young cricketer’s approach was seen as evidence of maturity beyond his years, demonstrating that success is measured not by records but by performance when needed.

The discussions unfolded across history, politics, governance, economics, law, and sport, and a common thread gradually became visible. The Sixteenth Friday Evening too concluded not with unanimity but with something far more valuable, a deeper appreciation of complexity, a willingness to listen, and a renewed commitment to thoughtful dialogue. The evening served as a reminder that reflection remains indispensable, conversation remains relevant, and understanding remains a collective endeavour.

The Sixteenth Friday Evening gathering marked another milestone in an evolving series of informal yet intellectually engaging interactions that have, over the past several weeks, brought together individuals from diverse professional backgrounds. Free from organizational compulsions and formal agendas, these meetings have gradually developed into a forum for reflective discussion on public affairs, governance, history, economics, culture and contemporary developments, viewed through the prism of experience, reason and mutual respect. With cordial exchanges the gathering came to a close. The essence of these Friday Evening Gatherings continues to deepen with every passing week: Meet. Reflect. Share. Continue.

Differing Fault-Finding Mindset with ‘Grantha, Guru, and Sastra’ >>>>> Avadhana Prucchakas Display Masterclass Grace : By Vanam Jwala Narasimha Rao

 Differing Fault-Finding Mindset 

With ‘Grantha, Guru, and Sastra’

Avadhana Prucchakas Display Masterclass Grace

By Vanam Jwala Narasimha Rao

In a recent discourse on the third chapter of the Shrimad Bhagavad Gita, Brahmasri Kuppa Viswanatha Sharma referred to a profound spiritual principle: ‘Granthe Gurau Ca Shastre Ca Na Ca Karya Dosabuddhih Vipascita; Trtiyam Na Ca Kartavyaṁ.’  This timeless verse from traditional Indian pedagogical wisdom, serves as a sharp psychological mirror for modern fault-finders and doubting Thomases. The verse is a warning against the destructive nature of habitual scepticism, observing that, a wise person should never harbour fault-finding intellect toward holy texts, teacher, and scriptures. However, in contrast, Avadhana Prucchakas display Masterclass Grace by never humiliating, confronting, and exposing the Avadhani.

Breaking this down into its philosophical connection to modern psychology, the ancient text directly anticipates the contemporary understanding of cognitive distortions and confirmation bias. This traditional, ancient verse serves as a reminder for modern individuals, advising against approaching books, teachers, or sacred knowledge with a mindset that solely seeks out faults. A truly wise person is cautioned against making the mistake of constant, cynical judgment, as searching only for errors prevents one from gaining valuable insights or wisdom.

The shloka addresses the wise, intellectually mature individual. A true writer or reader traditionally approaches knowledge with humility. However, when everyone wants to speak and nobody wants to listen, things develop different. Of late authors suffer from jealousy (Asuya, the opposite of Anasuya or virtue), which means they cannot tolerate others’ excellence. To elevate their own work, they weaponize fault-finding marketing strategy. They review rival texts not to learn, but to systematically deconstruct and defame them.

This shloka advises that wise individuals should never adopt the fault-finding attitude toward texts, gurus, or scriptures. It emphasizes avoiding cynical perspective on these three, suggesting that such criticism is a significant mistake for the learned person, ensuring personal and academic growth. When a person approaches learning with deeply ingrained fault-finding mindset (Dosabuddhih), their brain actively filters out wisdom, growth, and nuance, focusing exclusively on perceived flaws to validate their pre-existing cynicism.

Modern psychology labels this as a hyper-critical defensive mechanism or a scarcity mindset. This psychology leads to hyper-fixating on errors and thus prevents the individual from absorbing actual value or building trustful, mentoring relationships. By advising the seeker, the verse encourages them to drop this cynical barrier when engaging with teachers (Guru) and foundational knowledge (Granthe). Psychologists today call it a growth mindset, or a state of psychological openness, intellectual humility, and radical receptivity that allows true cognitive restructuring, emotional maturity, and deep learning to take place.

The verse warns against committing the fatal third mistake (Trtiyam) of extending cynical evaluation to sacred systems of knowledge, an error which closes the door to intellectual growth before the journey even begins. When one approaches knowledge, teachers, or institutions merely to validate his or her own scepticism, their intellect filters out wisdom and retains only trivia. Objective commentary reveals that Dosabuddhih is not rigorous critical thinking, but rather an ego-driven defense mechanism that mistakes habitual cynicism for intelligence.

True maturity lies in discerning the core essence (Tattva) of a teaching without getting derailed by superficial, human imperfections. For those trapped in perpetual doubt, this shloka demands a shift from arrogant fault-finding to receptive inquiry, proving that a closed mind hurts nobody but the seeker. In our current world, many mistake perpetual scepticism for intelligence, but this teaching reveals that such a critical mindset actually acts as a barrier to personal growth and understanding. True wisdom involves looking beyond superficial flaws to appreciate the deeper value within people and teachings.

Ultimately, this advice urges to replace harsh, arrogant criticism with an open and receptive mind, which is essential for learning and personal development. This modern shift perfectly mirrors the exact crisis of the intellect that the ancient shloka warns against. When the ratio of writers to readers flips, literature ceases to be a pursuit of truth and instead becomes a marketplace for egos.

In an age dominated by instant call-outs, digital takedowns, and an eagerness to find flaws in the work of others, a profound lesson in intellectual maturity comes from a centuries-old literary sport, an extraordinarily unique, superhuman game of multiple concentration, poetic improvisation, and mental mathematics, known as Avadhana. While its roots trace back to Sanskrit antiquity, Avadhana thrives today as an exclusive, living crown jewel of the Telugu and Sanskrit literary traditions.

At its core, Avadhana is an intense exercise in Dharana, or the extraordinary power of undivided retention. During a performance, a single scholar, the Avadhani, sits facing a panel of sharp, equally highly learned questioners known as Prucchakas. Depending on the scale, the performer might tackle eight questioners (Ashtavadhana), one hundred (Shatavadhana), or even a staggering one thousand tasks simultaneously (Sahasravadhana).

The Prucchakas bombard the Avadhani with complex challenges. The Avadhani cannot write anything down, and instead should rely entirely on the pristine architecture of their mind to craft flawless verses, line by single line, using an atypical jugglery of placement of words in the verses across multiple rounds. Though there was a time when masters of this tradition were numerous, Avadhana faced a moderate decline not in quality but in numbers of Avadhanis.

Enthusiastic revivalists, led by Marumamula Dathathreya Sharma have been actively rejuvenating Avadhana Vidya (Education) by training, mentoring, and encouraging new generation of young prodigies. This has breathed fresh life into the tradition, witnessing breathtaking performances from brilliant children as young as seven to seasoned masters over seventy years old. The true magic and real beauty of Avadhana, however, lies not just in the performer's cognitive brilliance, but by and large in the profound behavioural code practiced by the expert Prucchakas.

While every Avadhani almost always delivers a flawless performance, human nature dictates that a minor slip or an inadvertent yet negligible error might occasionally occur in these massive marathons of memory. When this happens, the Prucchakas display a standard of grace that serves as a masterclass for modern critics. They never, come what may, openly humiliate, confront, or aggressively expose the Avadhani. Instead, they choose a path of radical positive reinforcement, celebrating the massive cognitive triumph unfolding before them.

If a mistake must be addressed, it is subtly nudged forward as a constructive suggestion for improvement, safeguarding the dignity of both the artist and the art form. This masterclass mindset, as well as the beautiful, protective approach that bridges Avadhana with the ancient wisdom of Anasuya, undoubtedly is the perfect physical manifestation of the classical dictum: ‘Granthe Gurau Ca Shastre Ca Na Ca Karya Dosabuddhih Vipascita; Trtiyam Na Ca Kartavyaṁ.’ 

This ancient maxim warns that a truly wise person must never approach a book, teacher, or a science with an ego-driven mind that hunts strictly for faults. The Prucchakas embody this perfectly. They do not sit around the Avadhani to satisfy a cynical urge to catch a master tripping. they sit there to co-create a monument of human capability. When we read a book, evaluate a piece of literature, or interact with a peer's creation, we are faced with a choice.  We can either act like toxic internet trolls, hunting for a minor typo or an imperfect phrasing to invalidate an entire body of work, or we can choose the noble path of the Prucchaka.

True critical reading is not about tearing down an author to make oneself feel superior. It is about Guna-Buddhi, which means actively seeking the virtues, the wisdom, and the core truth (Tattva) hidden within the text, while offering a gentle, supportive space for minor human imperfections. By shifting the perspective from cynical fault-finding to appreciative learning, one doesn't just become better reader, but preserve the sacred, encouraging environment required for wisdom to flourish. Anasuya, the Right Attitude, not High Knowledge, that is important.

బ్రహ్మశ్రీ చాగంటి కోటేశ్వరరావు గారి అనుగ్రహభాషణం: ‘గోమాత వైభవం’ >>>>> పద్మభూషణ్ డాక్టర్ వరప్రసాద్ రెడ్డిగారి ఔదార్యంతో వినే భాగ్యం: వనం జ్వాలా నరసింహారావు

 బ్రహ్మశ్రీ చాగంటి కోటేశ్వరరావు గారి 

అనుగ్రహభాషణం: ‘గోమాత వైభవం’

పద్మభూషణ్ డాక్టర్ వరప్రసాద్ రెడ్డిగారి 

ఔదార్యంతో వినే భాగ్యం    

శాంతావసంతం, గ్రీన్ వాక్ వేస్, రాజేంద్రనగర్, 

మంగళవారం (మే 26, 2026)

వనం జ్వాలా నరసింహారావు

మంగళవారం (26-05-2026) సాయింత్రం ఆరు గంటల ప్రాంతంలో, హైదరాబాద్ నగరానికి సుదూరంలో, రాజేంద్రనగర్ పరిసరాలలో, పలురకాల వృక్షాల మధ్యన వున్న, ప్రఖ్యాత భారతీయ పారిశ్రామికవేత్త, వ్యాక్సిన్ తయారీ సంస్థ శాంత బయోటెక్నిక్స్ వ్యవస్థాపకుడు, డాక్టర్ కెఐ వరప్రసాద్ రెడ్డి (కోడూరు ఈశ్వర వరప్రసాద్ రెడ్డి) గారి గృహ ప్రాంగణం మధ్యలో, ప్రశాంత గ్రామీణ వాతావరణాన్ని పోలిన విశాలమైన ఆవరణలో, ‘గోమాత వైభవం’ గురించి బ్రహ్మశ్రీ చాగంటి కోటేశ్వరరావు గారి అనుగ్రహభాషణం వినే మహద్భాగ్యం కలిగింది నాకు. వాస్తవానికి నేను వరప్రసాద్ రెడ్డి గారి దగ్గరకు వెళ్లాలని అనుకున్నది, ఇటీవల పుస్తక రూపంలో నేను రాసిన ‘Simplified and Faithful Rendering of the Adi Kavya’, Valmiki Ramayana: The Greatest Epic (Bala and Ayodhya Kandas)’ ప్రతిని వారికి అందచేయడానికే!

అయితే నా అదృష్టంకొద్దీ అదే సాయంత్రం, వారి ఇంటి ఆవరణలో, ఆహ్లాదకరమైన ఆరుబయట, గోమాత వైభవం’ అనే అంశం మీద బ్రహ్మశ్రీ చాగంటి కోటేశ్వరరావుగారి అనుగ్రహ భాషణం వినే అవకాశం వరప్రసాద్ రెడ్డి గారు కలిగించడమే కాకుండా, వారికీ, నాకూ పరిచయమున్న కొందరు పాతమిత్రులను కలుసుకునే వీలైంది. సుమారు రెండున్నర గంటలకు పైగా వారి ఇంట్లో గడిపిన సందర్భంలో డాక్టర్ కెఐ వరప్రసాద్ రెడ్డిగారికే కాకుండా, బ్రహ్మశ్రీ చాగంటి కోటేశ్వరరావుగారికి కూడా నా ఆంగ్ల (రామాయణం) పుస్తకంతోపాటు, ‘సజీవ వాహిని సనాతన ధర్మం’ తెలుగు పుస్తకాన్ని ఇచ్చే అవకాశం వరప్రసాద్ రెడ్డిగారి ద్వారా కలిగింది. నేను పుస్తకాలను ఇవ్వగానే కొన్ని నిమిషాలపాటు ఆసక్తికరంగా వాటిని పరిశీలించడం చాగంటివారి మంచిదనానికి నిదర్శనం.

చాగంటివారు తమ అనుగ్రహభాషణాన్ని అత్యంత హృద్యంగా, ఆధ్యాత్మిక గాంభీర్యంతో, వినోదరసాన్ని కలిపి వివరించిన అంశాలు శ్రోతలను ఆలోచింపజేసేలా, భక్తి భావాన్ని పెంపొందించేలా నిలిచాయి. లోకంలో తల్లి స్థానం పొందిన వారు నలుగురని: జననమాత, భూమాత, లోకమాత, గోమాతని పేర్కొంటూ, గోవును మించిన దైవం లేదని ఆహుతుల హర్షధ్వానాల మధ్య ఆయన స్పష్టం చేశారు. పంచామృతాలలో పాలు, పెరుగు, నేయి వంటి మూడు అమూల్య పదార్థాలు గోమాత నుంచే లభిస్తాయని గుర్తుచేశారు. ఆవుపాలు అద్భుతమైన జ్ఞాపకశక్తిని ప్రసాదిస్తాయని చెబుతూ, వందలాది ఆవుల మధ్య విడిచిన దూడ తన తల్లి దగ్గరకే చేరడం ఆ పాలను త్రాగిన మహిమేనని ఉదాహరణగా వివరించారు. గోమూత్రం, ఆవుపేడ వంటి ప్రతి అంశమూ మానవ జీవితానికి ఉపయోగకరమని, గోవు చుట్టూ ఒక్కసారి ప్రదక్షిణ చేసినా పుణ్యలోకాల ప్రాప్తి కలుగుతుందని చెప్పారు.

వాస్తవానికి నేను చాగంటివారు అక్కడికి రావాల్సిన సమయంకంటే వరప్రసాద్ రెడ్డిగారి ఇంటికి ఒక గంట ముందుగానే వెళ్లినప్పటికీ, వారు ఆరోజు నిర్వహణాకార్యక్రమంలో నిమగ్నమై వున్నప్పటికీ, ఒక అతిథికి చేయాల్సిన మర్యాదలకు ఎలాంటి భంగం కలగకుండా వ్యక్తిగతంగా శ్రద్ధ తీసుకోవడం వారి సంస్కారానికి ఒక మచ్చుతునక మాత్రమే. అంతేకాకుండా, నన్ను అనుగ్రహభాషణం నిర్వహించాల్సిన ఆవరణకు వెళ్లమనకుండా, ఇంటిలోపల ఎలాంటి అసౌకర్యం కలగకుండా కూచోబెట్టి, చల్లటి మజ్జిగ తెప్పించి ఇచ్చి, చాగంటివారు రావడంతోనే నేనున్న చోటుకే వారు వచ్చే విధంగా వారిని అంగీకరింపచేసి, కార్యక్రమం ప్రారంభం కాకముందే నా పుస్తకాలను ఎలాంటి ఇబ్బంది కలగకుండా ఇచ్చే ఏర్పాటు చేసిన వరప్రసాద్ రెడ్డిగారికి ధన్యవాదాలు చెప్పడమే నేను చేయగలిగేది.

అనుకున్న సమయానికి కొంచెం అటుఇటుగా అనుగ్రహభాషణం ఆరంభమైంది. దానికంటే ముందు, డాక్టర్ భువనగిరి ఫణి పవన్ శాస్త్రి తన జీవితాన్ని అత్యంత ప్రభావితం చేసిన మహోన్నత గ్రంథం భవద్గీతను విద్యార్థుల సంపూర్ణ వ్యక్తిత్త్వ వికాసానికి మార్గదర్శకంగా వుండే రీతిలో రచించిన ‘చిన్ని భగవద్గీత’ను చాగంటివారు ఆవిష్కరించారు. అలాగే గోమాత కీర్తనల ఆడియోను కూడా వారు ఆవిష్కరించారు.

చాగంటివారు తమ అనుగ్రహభాషణకు ముందు, చివర, గత పది-పదిహేను సంవత్సరాలుగా మాతాపితలను వారి వర్ధంతుల సందర్భంగా జ్ఞాపకం చేసుకుంటూ, వరప్రసాద్ రెడ్డిగారు నిర్వహిస్తున్న కార్యక్రమానికి తాను వస్తున్న విషయం, ఆ సందర్భంగా ఒక ఆధ్యాత్మిక అంశం మీద మాట్లాడే అవకాశంతోపాటు, ఆహుతులలో ఎందరో పెద్దలను కలిసే అవకాశం కలగడం తన అదృష్టంగా చెప్పుకున్నారు. వరప్రసాద్ రెడ్డిగారి ఆదేశం మేరకు ‘గోమాత వైభవం’ మీద ప్రసంగిస్తానని ప్రారంభించారు. నడుస్తున్నది గ్రీష్మ ఋతువే అయినప్పటికీ, వాతావరణం చల్లగా వుండడం శుభాసూచనగా పేర్కొన్నారు.

ఒక్క గడ్డిపోచైనా ఆవుకు తినిపిస్తే మహాపుణ్యమేనని, గోశాలకు తరచూ వెళ్లలేనివారు ఇంట్లో గోవు చిత్రాన్ని లేదా విగ్రహాన్ని ఉంచి, ప్రతిరోజూ తమ శక్తికి తగ్గట్టు కొంత ధనం దాచుకుని అవకాశం వచ్చినప్పుడు గోశాలలో ఆవులకు ఆహారం అందిస్తే స్వర్గసుఖాలు సిద్ధిస్తాయని ఆయన భావోద్వేగంతో వివరించారు. గోవును భక్తితో పూజించినవారికి మరే కారణం చేత నరకలోక ప్రాప్తి వచ్చినా, ఆ గోవే అక్కడికి చేరి తన తోక సహాయంతో వారిని స్వర్గానికి చేర్చగలదని పురాణోక్తిని ప్రస్తావించారు. ఆవు డెక్కల ధూళి కలిపి స్నానం చేస్తే రోగాలు దరిచేరవని కూడా చెప్పారు.

మహాభారతంలోని అనుశాసన పర్వంలో భీష్ముడు ధర్మరాజుకు వివరించిన గోమాహాత్మ్యాన్ని స్మరించుకుంటూ, తనదైన శైలిలో వాటిని అన్వయించుకుంటూ, అనేక విశేషాలను చాగంటి వారు అద్భుతంగా వివరించారు. ధర్మరాజు ‘గోవుల మహిమ ఏమిటి?’ అని అడిగినప్పుడు, అంపశయ్యపై ఉన్న భీష్ముడు శాంతి, అనుశాసనిక పర్వాలలో గోవుల వైభవాన్ని విపులంగా వివరించిన విషయాన్ని ప్రస్తావించారు. గోదాన మహిమను కూడా ధర్మరాజు కోరిక మేరకు భీష్ముడు వివరించాడని చెప్పారు. గోవూ, బ్రాహ్మణుడూ ఒకే తత్త్వానికి చెందినవారని, బ్రహ్మ వారిని రెండు రూపాలుగా సృష్టించాడని, గోవు హవిస్సుకూ, బ్రాహ్మణుడు మంత్రాలకూ ఆధారమని భీష్ముడు పేర్కొన్న విషయాన్నీ వివరించారు. సర్వవేదాలకు మూలమైన బ్రాహ్మణుని విలువను సాక్షాత్తు శివుడే నిర్ణయించడం కష్టమని, గోవు మహిమ కూడా అంతటిదేనని వివరించారు.

గోవు అగ్నిమయమనీ, అమృతమయమనీ, యజ్ఞాలకు పవిత్రమైన మార్గమనీ, దేవతలకు స్వర్గానికి చేరే నిచ్చెనలాంటిదనీ భీష్ముడు చెప్పిన విషయాలను చాగంటి వారు సామాజిక మార్పులకు అన్వయించుకుంటూ హృద్యంగా వివరించిన తీరు అద్భుతం. పాలు పితికే కంచుపాత్రతో సహా ఆవును భక్తితో ఒక సద్బ్రాహ్మణునికి దానం చేస్తే, ఆ గోవుకు ఎన్ని వెంట్రుకలు ఉంటాయో అన్ని దివ్య సంవత్సరాలు దాత దేవలోకంలో నివసిస్తాడని, తన వంశంలోని ఏడు తరాలకు ఉత్తమలోకాల ప్రాప్తి కలుగుతుందని భీష్ముడు చెప్పినట్లు కూడా వివరించారు. గోదానం చేసినవాడు ముక్తిని పొందుతాడని, గోవులను దానం చేసినవారికి అపూర్వమైన పుణ్యలోకాల సౌఖ్యాలు సిద్ధిస్తాయని చెప్పారు.

ఆవుపాలు అమృతంతో సమానమని దేవేంద్రుడు చెప్పాడనీ, ఇటీవల ఆధునిక పశువైద్యులు కూడా అదేచెప్తున్నారనీ, అందువల్ల గోదానం అమృతదాన ఫలాన్నిస్తుందని, మునులు గోవులను ప్రాణస్వరూపాలుగా భావిస్తారని, గోదానం ప్రాణదానంతో సమాన ఫలితాన్ని ఇస్తుందని వివరించారు. గోవును స్వీకరించేవాడిని పరీక్షించి దానం చేయాలని, లేకపోతే గోవు శోకించి ఆ శోకం దాతను నరకానికి నెడుతుందని కూడా భీష్ముడు హెచ్చరించినట్లు చెప్పారు. భూమి, విద్య, గోవు: ఈ మూడే దానాలలో శ్రేష్ఠమైనవని, గోదాన ఫలాన్ని బ్రహ్మదేవుడుకూడా పూర్తిగా వివరించలేడని, ఆవులు సూర్యకిరణాలవంటివని, గోదానం చేసినవారు సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తారని చెప్పిన విషయాలను ఆసక్తికరంగా చర్చించారు.

దేవతలకు ఆకలి వేసి బ్రహ్మవద్దకు వెళ్లినప్పుడు ఆయన ఇచ్చిన అమృతపు పరిమళాలనుంచి కామధేనువు ఉద్భవించిందనీ, దానినుంచే గోవులు పుట్టాయని పురాణగాథను వివరించారు. హిమాలయాలపై తిరుగుతున్న గోవులలో ఒక దూడ పాలు త్రాగుతుండగా ఎగిరిన పాలనురుగు శివుని శిరస్సుపై పడిన సందర్భంలో, బ్రహ్మదేవుడు ఆవుపాలు అమృతసమానమని ప్రశంసించి శివుడిని ప్రసన్నం చేసుకున్నాడనీ, అప్పుడు శివుడు గోవులకు ఎక్కడైనా స్వేచ్ఛగా సంచరించే వరం ఇచ్చాడనీ చెప్పారు.

ఆవుపేడలో లక్ష్మీదేవి నివసించడానికి కారణమైన ‘గోశ్రీసంవాదం’ గాథను కూడా చాగంటి వారు చక్కగా వివరించారు. లక్ష్మీదేవి గోవుల మధ్య నివసించాలని కోరగా, ఆమె చంచలస్వభావం కారణంగా మొదట గోవులు నిరాకరించాయని, తరువాత వేదాలు తమ మలమూత్రాలను పవిత్రమని పేర్కొన్నందున వాటిలో నివసించమని అనుమతించాయని, లక్ష్మీదేవి అంగీకరించి అందులోనే స్థిరపడటంతో గోవుల పేడ మహిమ మరింత పెరిగిందని వివరించారు.

ఇలా గోమాహాత్మ్యానికి సంబంధించిన అనేక పురాణ విశేషాలు, ఆధ్యాత్మికత, ఆచరణీయమైన సార్వజనీన సందేశాలు, భక్తి, విజ్ఞానం, వినోదం: ఇవన్నీ సమన్వయంతో సుమారు గంటసేపు సాగిన అనుగ్రహభాషణంలో బ్రహ్మశ్రీ చాగంటి కోటేశ్వరరావుగారు శ్రోతలను ఎంతగానో ఆకట్టుకున్నారు; ‘అయ్యో! ఇంత త్వరగా అనుగ్రహభాషణం అయిపోయిందా!’ అని ఆహుతులు అనుకునే విధంగా ఆయన ప్రవచనం సాగింది. గోమాత వైభవానికి సంబంధించిన మరెన్నో ఆసక్తికరమైన, ఆధ్యాత్మికతపరమైన, సార్వజనీనమైన, ఎవరైనా సులభంగా ఆచరించ వీలుకలిగిన విజ్ఞానపరమైన విశేషాలను ఒకింత వినోదాత్మకంగా తెలియచేశారు బ్రహ్మశ్రీ చాగంటి కోటేశ్వరరావుగారు.  

చాగంటి గారి అనుగ్రహభాషణంలో నేను ఆసక్తికరంగా గమనించిన చాలా ముఖ్యమైన విషయం: కంచి కామకోటి పీఠం 68వ పీఠాధిపతి కీర్తిశేషులు, పరమ పూజ్యులు, జగద్గురు శ్రీ చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతీ స్వామి (మహాపెరియవ లేదా కంచి పరమాచార్య), భారతీయ సనాతన ధర్మ, వేదాల పరిరక్షణకు చేసిన కృషి అపారమైనదని పేర్కొంటూ,  గోసంరక్షణకు ఆయన చేసిన కృషిని అద్భుతంగా చాగంటి కోటేశ్వరరావు గారు వివరించిన తీరు. కంచి పరమాచార్య ఒకప్పటి శ్రీశైల క్షేత్రాన్ని దర్శించినప్పుడు జరిగిన విషయాన్ని చెప్పారు.

‘కంచి పరమాచార్య తన సుదీర్ఘ పాదయాత్రలలో భాగంగా శ్రీశైల క్షేత్రాన్ని దర్శించినప్పుడు అక్కడి దేవస్థానం గోశాలలో బస చేశారు. పరమాచార్య నిరాడంబరతకు నిదర్శనం: పీఠాధిపతి అయినప్పటికీ విలాసవంతమైన వసతులకు దూరంగా ఉండే అలవాటు కలిగిన ఆ మహనీయుడు, గోవులను సాక్షాత్ లక్ష్మీస్వరూపంగా భావించడం వల్ల, గోశాల పవిత్రమైన స్థలమని అక్కడే గడిపారు. అప్పుడే కాకుండా ఎల్లప్పుడూ ఆయన తన దైనందిన కాలకృత్యాలను, స్నానాదులను లోకానికి దూరంగా, అత్యంత సహజ సిద్ధమైన వాతావరణంలో, సర్వసాధారణంగా గోశాల పరిసరాల్లో శాస్త్రోక్తంగా ముగించుకునేవారు.’

‘సనాతన ధర్మంలో, ఆయుర్వేదంలో గోమూత్రానికి, పంచగవ్యాలకు అత్యంత పవిత్రమైన స్థానం ఉంది. పరమాచార్య దీని ప్రాముఖ్యతను తరచూ ప్రస్తావించేవారు. ‘గోమూత్రే గంగా వసతి’ అంటే గోమూత్రంలో గంగాదేవి నివసిస్తుందని శాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి. పరమాచార్య స్వయంగా గోమూత్రాన్ని శరీరంపై చల్లుకోవడం (ప్రోక్షించుకోవడం) లేదా గోమూత్రంతో కూడిన నీటితో స్నానం చేయడం వల్ల శారీరక, మానసిక కల్మషాలు తొలగిపోయి అపారమైన పుణ్యం, ఆరోగ్యం లభిస్తాయని బోధించారు,’ అని అన్నారు చాగంటివారు.

వాస్తవానికి, పరమాచార్య నడయాడిన అలనాటి శ్రీశైలం గోశాల, నేడు శ్రీశైల దేవస్థానం ఆధ్వర్యంలో ఎంతో ఆధునీకరించబడింది. ప్రస్తుతం అక్కడ వేలాది గోవులను సంరక్షిస్తూ, సాంప్రదాయ పద్ధతిలో గోమూత్రం,  గోమయంతో ‘గో-అర్క్ (ఔషధ అర్కం), విభూతి, దంతమంజన్ వంటి పవిత్ర ఉత్పత్తులను తయారు చేస్తున్నారనే విషయం బహుశా చాలామంది దృష్టికి రాకపోవచ్చు.

అనుగ్రహ భాషణ మధ్యమధ్యలో రెండుమూడు పర్యాయాలు చెప్పిన మరో ముఖ్యమైన విషయం: ‘గోప్రాదాన్యత, గోసేవావశ్యకత’ అనే అంశం మీద తాను తరచు చెప్పిన వివరాలను ఎప్పటికప్పుడు శ్రద్ధగా విని,  పెమ్మరాజు రవికిషోర్ గారనే మహనీయ వ్యక్తి ‘ధర్మవర్ధిని’ శీర్షికతో రూపొందించిన చిత్రరచనతో కూడిన టేబుల్ కాలెండర్ ప్రతి ఇంట్లోనూ వుండాల్సిన అపురూపమైనదనే సంగతి. చాగంటి గారు చెప్పినట్లే అనుగ్రహభాషణ అనంతరం వెళ్ళిపోతున్న ఆహుతులందరికీ దాన్ని ప్రత్యేక కానుకగా ఇచ్చారు డాక్టర్ వరప్రసాద్ రెడ్డిగారు. దానితో పాటు చక్కగా పండిన రెండు మామిడి పళ్లను కూడా అందరికీ పంచారు.

ఆ టేబుల్ కాలెండర్లోని చిత్ర రచన సంబంధమైన, ప్రతివారినీ ఆకట్టుకునే, కొన్ని వ్యాఖ్యలు: “గోసంరక్షణా ప్రాధాన్యతను శ్రీవెంకటేశ్వరుడు నిరూపించడం; తండ్రి మాటను అనుసరించి కళ్యాణరాముడొనర్చిన గోదానము; గోవులను రక్షించి ‘గోవిందు’ డగుట; పంచగవ్య ప్రాశన ఫలితము; దిలీపుడు, సుదక్షినుల గోపూజ, గోవులకు గ్రాసమివ్వడం సకలాభీష్ట సిద్ధి కారకము; గోమాత లక్ష్మితో భగవాన్ రమణుల అనుబంధం; గోవు మలమూత్రములు లక్ష్మీ స్థానములు; గోసేవ ఇహపరదాయకము; మహాస్వామి-గోసంరక్షణ; అనుకూల దాంపత్యము కొరకు వివాహమందలి ముఖ్యఘట్టములలో నూతన వధూవరులు కపిలగోవును స్మరించుట; గోప్రదక్షిణ సుఖ, వృద్ధి కారకము” మొదలైనవి వున్నాయి.

ముగించే ముందు, డాక్టర్ కోడూరు ఈశ్వర వరప్రసాద్ రెడ్డి గారి గురించి రెండు-మూడు మాటలు. వివిధ రంగాలలో ఆయన అనుభవం, కృషి గురించి, ఆధ్యాత్మికపరమైన కార్యక్రమాలకు ఆయన చేస్తున్న తోడ్పాటు, అందిస్తున్న సహాయం గురించి తెలియనివారు చాలా తక్కువమంది వుంటారు. అంతర్జాతీయ నాణ్యతా ప్రమాణాలను పాటిస్తూ, సామాన్యులకు అందుబాటులో ఉండే తక్కువ ఖర్చుతో కూడిన వ్యాక్సిన్‌లను ఉత్పత్తి చేసే లక్ష్యంతో, 1993లో శాంత బయోటెక్నిక్స్ లిమిటెడ్‌ని స్థాపించారు వరప్రసాద్ రెడ్డిగారు. శాంత బయోటెక్నిక్స్ మొట్టమొదటి దేశీయంగా అభివృద్ధి చేసిన రీకాంబినెంట్ హెపటైటిస్ బి వ్యాక్సిన్‌ను తయారు చేసింది. సైన్స్, ఇంజినీరింగ్ రంగంలో ఆయన చేసిన కృషికి భారత ప్రభుత్వం 2005లో పద్మభూషణ్ అవార్డును ప్రదానం చేసింది.  

తెలుగు కళలు, సాహిత్యం, హాస్యం, ఆధ్యాత్మికత, సంగీత స్ఫూర్తిని ప్రచారం చేయడం ప్రధాన లక్ష్యంగా వరప్రసాద్ రెడ్డిగారి ఆధ్వర్యంలో ప్రారంభమైన ‘హాసం పబ్లికేషన్స్’ తత్సంబంధిత విషయాలపై అనేక పుస్తకాలు ప్రచురించింది. వాస్తవానికి, ‘హాసం పబ్లికేషన్స్’ ప్రచురించిన రెండవ పుస్తకం నేను రాసిన ‘అనుపమ గీతాల తిలక్’ అని పదిమందికి చెప్పడానికి చాలా చాలా గర్వంగా వుంది. బహుశా పాతిక-ముప్పై సంవత్సరాల క్రితం, ఆ పుస్తకం ఆవిష్కరణ పూర్వరంగంలో ఒక సాయింత్రం, అప్పట్లో జూబిలీ హిల్స్ లో నివసిస్తున్న వరప్రసాద్ రెడ్డిగారిని, స్వర్గీయ కేబీ తిలక్ గారి ద్వారా మొదటి పర్యాయం కలవడం జరిగింది. తెలంగాణ మాజీ ముఖ్యమంత్రి కేసీఆర్ సీపీఆర్వోగా పనిచేస్తున్నప్పుడు రెండు-మూడు సార్లు కలిశాను.

మళ్లీ ఈ విధంగా మరో పర్యాయం వరప్రసాద్ రెడ్డిగారిని కలిసే అవకాశం కలిగింది. వరప్రసాద్ రెడ్డిగారూ, మీ విలువైన సమయాన్ని మాకు కేటాయించినందుకు ధన్యవాదాలు. అలాగే నా మనసులో అనుకున్న ఆలోచనకనుగుణంగా, నా పుస్తకాలను బ్రహ్మశ్రీ చాగంటి కోటేశ్వరరావుగారికి ఇవ్వగలిగే అవకాశం, అదనంగా ‘గోమాత వైభవం’ పైన వారి అనుగ్రహభాషణం వినే అదృష్టం కలిగించినందుకు కూడా.  

(ఫోటోలు గొల్లపూడి రవిగారి సౌజన్యంతో) 

Sri Rama and the Bow of Shiva >>>>> Simplified and faithful rendering of the Adi Kavya-24 : Vanam Jwala Narasimha Rao

Sri Rama and the Bow of Shiva

Simplified and faithful rendering 

of the Adi Kavya-24

Vanam Jwala Narasimha Rao (May 26, 2026)

The episode of Sri Rama breaking Lord Shiva’s mighty bow is not merely a dramatic turning point in the Valmiki Ramayana, but it is a profound moral and cultural bridge between Rama’s youthful discipline and his destined role as an upholder of Dharma. In earlier episodes, we witnessed Vishvamitra’s determined guidance of Rama and Lakshmana through trials that tested restraint, obedience, and inner strength. What unfolds at Mithila is the natural culmination of that preparation—where silent virtue reveals itself without self-assertion.

For modern Indian readers, especially those living abroad and desirous of reading the Ramayana in English, this episode serves as a timeless lesson, that, true worth is not proclaimed, but it is revealed when responsibility quietly meets opportunity. This chapter also sets the stage for the celebrated Sita Kalyanam, reminding us that sacred unions in Indian tradition are rooted not in spectacle alone, but in shared values, lineage, consent, and ethical readiness.

After Shatananda narrated the legend story of Brahmarshi Vishvamitra, the following day, in the morning hours, Janaka invited Vishvamitra to come to his place along with Rama and Lakshmana. On their arrival and after attending to the formalities as required to be done by a host, Janaka enquired Vishvamitra about their desire and what was to be done next. Vishvamitra, in anticipation of a divine responsibility to be shouldered by Rama in future, and for that purpose, who intentionally brought Sri Rama and Lakshmana to Mithila, after successfully performing his Yaga with their help, introduced them to king Janaka as sons of Dasharatha, once again. This moment subtly reflects an enduring Indian cultural value that, hospitality is not merely ceremonial, but a doorway to purposeful dialogue and mutual respect. Even today, meaningful decisions often begin with such courteous inquiry.

Vishvamitra also informed Janaka that Rama, and Lakshmana were well known kshatriyas in the world and suggested him to show the Shiva Bow to them as they are desirous of seeing it. On seeing the Bow their desire will come true and then they may go as they like, said the sage. Before showing it to them Janaka narrated the background and context of the Bow. He explained that the Bow was handed over to Devaraata, the sixth descendent of Nimi, the originator of their lineage by Devatas for custodial care. Since then, it had been with their family duly being worshipped said Janaka. Here, the concept of custodianship rather than ownership is emphasized s as a principle increasingly relevant in the modern world, where heritage, environment, and culture are meant to be preserved for future generations.

Janaka further gave more details about the Bow: Once during the destruction of Vedic Ritual of Daksha, Lord Shiva, the Rudra, annoyed on Devatas too who were part of the ritual. The reason was for not apportioning his part of divine share in the ritual by them, since he also had the right. Rudra threatened Devatas to strip off the heads of Devatas with the Bow that he had with him, if they fail to apportion it. Shiva started stretching the bowstring to the dismay of Devatas. They worshipped and pleased him. Lord Shiva pardoned them, and gave that Bow to the Devatas (Gods) from whom it reached Janak’s ancestor Devaraata. This narrative underlines a perennial truth that, exclusion and arrogance destabilize harmony, while humility and acknowledgement restore balance, whether in divine councils or modern institutions.

Janaka continued and said, that, when once he was getting his field ploughed with four bullocks to perform a ritual, there he found a beautiful baby girl from the groove. Since the baby girl was gained while sanctifying the ritual field, she was named as Sita. The highly pious, Sita was not born in the normal course like others but surfaced from the exterior of the earth said Janaka. However, he nurtured her as his own born daughter. He also determined to give her in marriage to such a bridegroom where his valor is the only wealth. This description of Sita’s birth highlights reverence for the earth as a living mother, a sentiment deeply aligned with today’s ecological consciousness and sustainable living.

In fact, said Janaka that, several kings having heard his declaration came to him and requested for Sita. He however, did not agree to their request saying that she will be given for a bounty of self-assurance. They then wanted to ascertain the caliber of this Bow of Shiva with reference to theirs. Everyone who tried were incapable to shake it or even to caught hold of it. Janaka then decided not to offer Sita to anyone of them as none of them were really valorous and on knowing the valor of those valorous ones as valueless. Janaka’s stance reminds that, titles, power, and wealth are hollow without competence, character, and inner strength.

Out of anger those kings attacked Mithila but Janaka did not care and won over them. They strangled the city of Mithila for over a year. Then, when Janaka prayed gods, they were gladdened and gifted him with four-fold forces. The enemy was beaten by the heaven-sent forces and they all retreated. This was the background of that supreme Shiva Bow. By saying so, Janaka decided to show the same even to Rama and Lakshmana. If Rama strings the bow, he said that, he would offer his daughter to Dasharatha Rama. This episode illustrates that endurance combined with faith ultimately prevails over brute aggression—a lesson relevant in both personal and societal conflicts today.

On listening to the words of king Janaka, Vishvamitra told him to display the Bow to Rama and Lakshmana. Then Janaka ordered his ministers to bring the Bow which was affluently decorated. Immediately five thousand strong men, fetched the Bow with its iron box towing it very difficultly. Then on the suggestion of Vishvamitra, Rama went near the Bow Box and opened the cover and told the sage that he was desirous of getting the feel of that supreme Bow and would like to handle it and take aim of it. Vishvamitra permitted him. Rama’s request reflects humility before action, a quality increasingly rare yet indispensable in leadership and learning.

Rama then stringed the Bow effortlessly while several kings were witnessing the scene. When Rama strung the bow, with its thread and readied to stretch it to the maximum extent possible, the Bow was broken into two halves instantaneously with big explosive sound. To that sound, as it normally happens when a mountain is exploding, the earth was shaken awfully. Dazed by that raucous caused with the breakage of Bow, except Rama, Lakshmana, Vishvamitra, and king Janaka, everyone else were rendered unconscious. Valmiki deliberately shows that Rama neither boasts nor celebrates, because, true strength expresses itself silently and leaves others to recognize its magnitude.

After a while they regained their consciousness. Then, King Janaka told Vishvamitra that, the indomitable valor of Rama was adequately and evidently displayed, and he himself saw all this with his own eyes. Janaka further said that, Rama breaking the Bow, was in fact an impossible and astonishing task and a wonderous experience to him. His daughter Sita to get Dasharatha’s son Rama as her husband would bring name and fame to the lineage of Janakas, stated Janaka. Janaka’s joy arises not from pride, but from the assurance that Dharma had found a worthy partner.

Janaka told Vishvamitra that his was committed to give his daughter Sita to marriage to Rama if he consents for the same. He also said that his ministers will go to Ayodhya and will narrate in detail the incidents that happened in Mithila and about his intention to get Sita married to Rama. However, Rama refused to get Sita married without the consent of his father Dasharatha. He said that his father ordered him to follow the instructions of Vishvamitra and accordingly saw the Bow which was broken when he strung its thread. He said whomever his father asks him to marry he will abide by it. This moment powerfully conveys the Valmiki Ramayana’s central teaching that, personal excellence must still operate within familial duty and social harmony.

Janaka agreed to this. The envoys who were assigned with the responsibility of conveying the message of Janaka about Rama’s breaking the Shiva Bow and his consequent decision to give away his daughter to Rama arrived in Ayodhya after sojourning three nights on the way from Mithila to Ayodhya. They had audience of Dasharatha, greeted him with reverence, and repeated the words of Janaka to him. They conveyed the invitation of Janaka to visit Mithila along with Dasharatha’s ministers, priests, friends, and Royal Priest Vasishta. This formal diplomatic communication reflects the ancient Indian emphasis on transparency, consent, and mutual respect between royal families, the principles that remain foundational in any meaningful alliance even today.

Then the King Dasharatha had a word with Vamadeva, Vasishta, and Ministers about the desire of King Janaka to give away his daughter in marriage to Rama, and sought their favor for the proposal. Dasharatha also favored that all of them quickly proceed to Mithila for future course of action without any delay. All present there with one word agreed to the words of Dasharatha, and soon travel arrangements were made as ordained by Dasharatha. Next day morning Dasharatha, Minister Sumantra, Vasishta, Vamadeva, Jabali, Kashyap, Markandeya and Katyayana, along with the entourage, travelled and after four days reached Videha Kingdom. Decision-making here was consultative rather than authoritarian, reminding that, leadership rooted in collective wisdom ensures stability and harmony.

The breaking of Shiva’s bow was not about physical might, but it was about preparedness meeting destiny. Rama did not seek the bow, but he responded only when he was asked. Janaka did not impose his will, but he upheld Dharma. Sita was not won, but she was entrusted. For contemporary readers, this episode offers a powerful message that, traditions endure not because they are rigid, but because they adapt without losing their ethical core.

>>>>> Photographs Courtesy Rama Bhakta Vijaya Raghava Dasu

{{From my Published Book ‘Simplified and Faithful Rendering of the Adi Kavya’

Valmiki Ramayana: The Greatest Epic (Bala and Ayodhya Kandas)}}

(This Book is free of cost for all those who are interested to read the English Version of Valmiki Ramayana, provided they collect it from me in person preferably. Mobile: 8008137012)