My FOURTH JOB AS PRO to CM Dr MARRI CHANNA REDDY >>>>> PROFESSIONS, CHECKERED CAREER, AND LESSONS >>> From Khangi School to Center for Excellence-6 : Vanam Jwala Narasimha Rao

 My FOURTH JOB AS PRO to

UNITED AP CM Dr MARRI CHANNA REDDY

PROFESSIONS, CHECKERED CAREER, AND LESSONS

From Khangi School to Center for Excellence-6

Vanam Jwala Narasimha Rao

This fourth phase of my professional journey followed naturally from my years at Raj Bhavan and prepared me, intellectually and emotionally, for a far more demanding engagement with public life. The exposure to governance, public relations, protocol, and human complexity that I had gained earlier now found a sharper, more intense expression when I stepped into the role of Public Relations Officer to the Chief Minister of Andhra Pradesh. In retrospect, this period stands as one of the most challenging, instructive, and transformative chapters of my life, leaving behind lessons that have sustained me in times of both distress and triumph.

During and even before the State Assembly elections in the then undivided Andhra Pradesh, I came into contact with Dr Marri Channa Reddy through an introduction by Venkat Parsa, a senior journalist. Dr Channa Reddy was already a towering presence in Indian public life. He had spearheaded the first phase of the Separate Telangana Statehood Movement in 1969, served as Governor of Uttar Pradesh and Punjab, held the office of Union Minister at a young age, and earlier served one term as Chief Minister. His political career was marked by ideological clarity, administrative depth, and an unwavering belief in strong governance anchored in democratic values.

In my own modest way, I assisted him during that politically charged period preceding the elections. Events thereafter moved decisively in his favor. At a time when Rajiv Gandhi, on the suggestion of Kumud Ben Joshi the then politically charged Governor, no matter what others talked of her critically, was searching for a leader capable of taking on the formidable NT Rama Rao and the Telugu Desam Party, Dr Channa Reddy was appointed President of the Andhra Pradesh Congress Committee. Following the Congress Landslide in the Assembly elections, he assumed office as Chief Minister in November 1989, as the one and only choice of Congress High Command. 

In one of our earlier, seemingly casual conversations before the elections, Dr Channa Reddy had shared with me a principle that guided many of his decisions: he valued clarity of thought, sincerity, and the ability to communicate responsibly far more than formal qualifications. True to that conviction, and despite my not being a professionally trained journalist or a prolific independent writer at the time, barring a few letters to editors, he appointed me, at a little over forty years of age, as Public Relations Officer to the Chief Minister, in the cadre of Director, Information and Public Relations, a State-level post. This appointment was based entirely on his confidence that I would be able to understand his thinking and convey it faithfully and responsibly to society.

In fact, few days after Dr Marri Channa Reddy was sworn in as Chief Minister of Andhra Pradesh, second time, on December 3, 1989, on his suggestion, I went to his Tarnaka Residence to meet him. On seeing me, he asked to draft a message from CM to Indian Medical Association, on the occasion of its Golden Jubilee Celebrations, which I did. ‘INCIPIENT’ was the instant observation of him, when I had shown the draft, though approved it without any changes. Later, I was appointed as Public Relations Officer to Chief Minister. His Masterly Comment ‘INCIPIENT’ was a ‘Learning Lesson in my Life.’ In fact, every word that he pronounces, be it in delivering speech, conversing with media or visitors, giving his points to include in messages etc. was simply astounding and unparalleled.    

The year that followed, from 1989 to 1990, proved to be one of the most intense learning experiences of my life. I interacted closely with Ministers, Members of the Legislative Assembly and Parliament, senior and junior IAS officers, opposition leaders, journalists, and distinguished individuals from many walks of life. I learnt the discipline of drafting talking points for speeches, whether or not the Chief Minister ultimately chose to use them, preparing congratulatory messages on his behalf, and writing press notes for official release, particularly after review meetings. Each responsibility deepened my understanding of communication, accountability, restraint, and timing, not to speak of self-correction.

Under special and personal instructions from the Chief Minister to the Secretary, I was given a rare opportunity that very few PROs ever receive: permission to attend Cabinet meetings. Preparing instant and accurate notes after these meetings for press briefings, either by the Chief Minister himself or occasionally by one of his Cabinet colleagues, was both demanding and exhilarating. Accompanying the Chief Minister on his engagements, especially in the early phase, became a continuous education in leadership, governance, and human behavior. I always had the privilege to travel in his car and sitting by his side.

I was fortunate to work alongside highly knowledgeable, experienced, and exceptionally supportive senior colleagues such as KR Paramahamsa, G Kishan Rao, RM Gonela, Ramachandra Raju, Narayana, Shashidhar Reddy, and others. From them, I learnt invaluable lessons in administration, professional conduct, dealing with superiors, agreeing to disagree with grace, and asserting one’s position when convinced of its correctness, even if it did not immediately, please those in authority.

I also learnt the finer nuances of protocol and mannerisms, especially while accompanying the Chief Minister on official visits to meet the Governor, the constitutional head of the State, a role then occupied by a person in the initial days (Kumud Ben Joshi) personally well known to me, yet one who had to be approached strictly within the bounds of constitutional decorum. At the same time, this phase exposed me to the less visible but very real undercurrents of power. I observed how perceptions of proximity to authority could breed insecurity and how psychological complexes, often unacknowledged, could translate into opposition.

 Certain forces, including some who believed themselves closer to the Chief Minister, and even a few from his own extended circle, began to act against me when they felt sidelined. Suspicion was cast for reasons entirely beyond my control. Over time, this resulted in my being left with the designation but without meaningful work. Yet, even in that constrained space, I focused on what I could contribute, which culminated in my association with the preparation of a significant volume compiling Dr Channa Reddy’s extempore speeches, a work that reflected his philosophy of governance and good governance. It was published as ‘An Agenda for the Development of Andhra Pradesh.’

The situation reached a critical point during the devastating cyclone of May 1990. That natural calamity was used as a pretext by certain quarters to project dissatisfaction among a section of journalists, leading to an unwarranted telephone warning from a member of the Chief Minister’s family questioning my professional competence.

I responded firmly yet respectfully, placing my position on record and even offering to step down if my presence was considered a hindrance. I even had to tell him that, I was neither PRO to him (the one who called me) nor Dr Channa Reddy, but I was PRO to the Chief Minister, that was a constitutional position. That day as a protest I preferred to go to office on my scooter instead of Official Transport, as I planned to step down.

{{From my Forthcoming Book

PROFESSIONS, CHECKERED CAREER, AND LESSONS

(From Librarian to CPRO to CM KCR)

A Journey from Khangi School to Center for Excellence}}

AUDIO-VIDEO >>>> Where Tradition and Marxism Coexist: The Journey of My Life (SIMPLIFIED AND FAITHFUL RENDERING OF THE ADI KAVYA-1-Vanam Jwala Narasimha Rao):

 SIMPLIFIED AND FAITHFUL RENDERING OF THE ADI KAVYA-1

Where Tradition and Marxism Coexist: The Journey of My Life

(Author’s Introduction to This Ramayana Endeavor)

Vanam Jwala Narasimha Rao

Every journey has its turning points, but some journeys are not a sequence of turns, they are a gradual unfolding of inner landscapes. Some lives are not shaped by choices between philosophy and faith, but by conversations between the two. Mine is such a journey. I did not abandon tradition to embrace revolution, nor did I silence inquiry in the name of devotion. Instead, I discovered that sacredness and social consciousness can coexist, not as competing ideologies, but as balancing ways of understanding life, humanity, and oneself.

This introduction is not a proclamation of final truths; rather, it is the beginning of a lifelong dialogue, between Ramayana and Marxism, between inherited wisdom and awakened understanding, between the silence of prayer and the voice of justice. And this introduction is to the humble presentation of Valmiki Ramayana in English which is born of an inner urge to make India’s most sacred epic accessible to those who, though Indian by origin, have gradually lost touch with their mother tongues, often out of compulsion and in tune changing times. >>>>> (PLEASE CONTINUE LISTENING IN THE AUDIO VIDEO GIVEN BELOW THE COMPLETE ARTICLE)

CONCLUDING PARAGRAPH:

Against this background let me present the Adi Kavya beginning with Bala and Ayodhya Kandas. 

విజ్ఞాన సర్వస్వ సమాన విషయ పరిజ్ఞాన భాగ్యం >>>>> డాక్టర్ చిలకపాటి విజయరాఘవాచార్యులతో సమావేశం: వనం జ్వాలా నరసింహారావు

 విజ్ఞాన సర్వస్వ సమాన విషయ పరిజ్ఞాన భాగ్యం

డాక్టర్ చిలకపాటి విజయరాఘవాచార్యులతో

మంగళవారం (ఏప్రిల్ 7, 2026) సాయంత్ర సమావేశం

వనం జ్వాలా నరసింహారావు

ముముక్షుజన మహాపీఠాదిపతులు, శ్రీశ్రీశ్రీ లక్ష్మణ యతీంద్ర గురుదేవుల వద్ద సమాశ్రయణ భాగ్యం పొందగలిగిన, తెలుగునాట జీయర్ స్వాముల అనుగ్రహ పాత్రుడైన, నా పూర్వ సహాద్యోగి, ప్రజా పరిపాలన, విద్య, ధార్మిక సేవా రంగాలలో విశేషానుభవం కలిగిన ప్రతిభాశాలి, అనుపమాన విద్యార్హతలు కలిగి, పబ్లిక్ పాలసీలో పీహెచ్‌డీతో పాటు రాజకీయ శాస్త్రం, ప్రజా పరిపాలనలో మాస్టర్స్ డిగ్రీలను ప్రప్రథమ ర్యాంకుతో, అదనంగా బిఎడ్, సంస్కృతంలో పీజీ డిప్లొమా సాధించిన విజ్ఞానఖని, ఉత్తమ ఉపాధ్యాయ పురస్కారం, ఉత్తమ ప్రిన్సిపాల్ అవార్డులు పొందిన విశిష్ట వశిష్టుడు, డాక్టర్ చిలకపాటి విజయరాఘవాచార్యులు నిన్న సాయంత్రం మా ఆహ్వానం మేరకు, రామభక్త విజయ రాఘవ దాసు జోగేష్ తో కలిసి మా ఇంటికి వచ్చారు. ఆ ఇరువురితో నేను, నా శ్రీమతి విజయలక్ష్మి సంభాషించిన మూడుగంటల సమయం ‘విజ్ఞాన సర్వస్వ సమాన విషయ పరిజ్ఞానం.’

చిలకపాటి విజయరాఘవాచార్యులు గురించి విపులంగా చెప్పడం ఎవరి తరం కాదు. క్లుప్తంగా చెప్పడం మరీ కష్టతరం. కాని ఆయన గురించి తెలిసింది, ఇతరుల ద్వారా విన్నది, కన్నది, ఆయన నోట తెలుసుకున్నది, ఆయన అభిమానులతో పంచుకోవడం నా కనీస ధర్మం. ఒక మహానుభావుడిని గురించి ఈ తరాలవారికి, భావి తరాలవారికి, తెలియచెప్పాల్సిన బాధ్యత కర్తవ్యానికన్నా మించిన కార్యం. అదే ఈ చిన్న ప్రయత్నం.   

 1972 నుండి 2002 వరకు లెక్చరర్‌గా, తరువాత రీడర్‌గా, విభాగాధిపతిగా శాతవాహన కళాశాలలో సేవలందించారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ రెసిడెన్షియల్ డిగ్రీ కళాశాలలో అధ్యాపకుడిగా, ప్రిన్సిపాల్‌గా బాధ్యతలు నిర్వహించారు. 2002లో డాక్టర్ మర్రిచెన్నారెడ్డి మానవ వనరుల అభివృద్ధి సంస్థలో ప్రాజెక్ట్ మేనేజర్‌గా అంతర్జాతీయ కార్మికసంస్థ ఆధ్వర్యంలోని బాలకార్మిక నిర్మూలన ప్రాజెక్టును అత్యంత సమర్థంగా నిర్వహించారు. సమాజంలోని వివిధ వర్గాల వారికి అవగాహన కల్పిస్తూ శిక్షణా మాడ్యూల్స్ రూపొందించారు. ఆ సంస్థలోనే రెగ్యులేటరీ అడ్మినిస్ట్రేషన్ కేంద్రానికి ప్రొఫెసర్ గా, అధిపతిగా పనిచేశారు. రాష్ట్రంలోని అనేక ప్రభుత్వ విభాగాలకు శిక్షణా కార్యక్రమాలను రూపొందించి అమలు చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. భారత ప్రభుత్వ డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ పర్సనల్ అండ్ ట్రైనింగ్ శాఖ గుర్తించిన విశిష్ట శిక్షకుడిగా సేవలందించారు.

2007 నుండి 2010 వరకు తిరుమల తిరుపతి దేవస్థాన హిందూ ధర్మప్రచార పరిషత్ కార్యదర్శిగా కీలక బాధ్యతల్లో పనిచేశారు. ఈ కాలంలో ధార్మిక, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలను దేశవ్యాప్తంగా నిర్వహిస్తూ సామాజిక సమగ్రత, ఆధ్యాత్మిక విలువలను ప్రోత్సహించడానికి తనవంతు కృషి చేశారు. ప్రత్యేకంగా గిరిజన ప్రాంతాల్లో శ్రీ గోవింద కళ్యాణాల కార్యక్రమాలను నిర్వహించడం ద్వారా సమానత్వ భావనను పెంపొందించారు.

2010 నుండి 2018 వరకు దేవాదాయ శాఖలో స్టేట్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెంపుల్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ డైరెక్టర్‌గా పనిచేసి ఆలయ పరిపాలనలో శిక్షణా కార్యక్రమాలకు ఒక నిఘంటువు తరహా అర్థాన్ని, ఆవశ్యకతను మరెవ్వరికీ సాధ్యపడని రీతిలో కలిగించారు. హిందూ ధర్మ పరిరక్షణ ట్రస్ట్ కార్యదర్శిగా కూడా సేవలందించారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వ నైపుణ్యాభివృద్ధి శాఖలో చీఫ్ కన్సల్టెంట్‌గా పనిచేసి యువతకు నైపుణ్యాలు, ఉపాధి అవకాశాలను పెంపొందించే కార్యక్రమాలను చేపట్టారు.

ఇదంతా ఒకెత్తైతే, వాల్మీకి రామాయణంలోని 24 వేల సంస్కృత శ్లోకాలను కంఠస్థం చేసిన మహానుభావుడిగా ఆయన ప్రత్యేక ఖ్యాతి తెలుగునేల నాలుగు చెరగులా అందరికీ తెలుసు. ఆ శ్లోకాలకు తెలుగు, ఆంగ్లం, సంస్కృత భాషల్లో అనర్గళంగా, సులభంగా, ఏసమయంలోనైనా అప్పటికప్పుడు ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య భాష్యం చెప్పగల అపూర్వ, అసమానమైన ప్రావీణ్యం, సమర్థత ఆయనకే ఉన్నది. ఈ విశిష్ట ప్రతిభ ఆయన ఆధ్యాత్మిక పాండిత్యాన్ని, అపారమైన, అనంతమైన, భారతీయ సాంస్కృతిక వారసత్వంపై ఆయనకున్న లోతైన అవగాహనను ప్రతిబింబిస్తుంది. భారత, భాగవత, కావ్యాల నుండి, ఆధునిక రాజనీతి శాస్త్రాల నుండి కూడా అనర్గళంగా, అలవోకగా ఎలాంటి సందర్భాన్నైనా అప్పటికప్పుడు చెప్పగల ధారణా మహనీయుడు.

నిరంతర కృషీవలుడైన విజయరాఘవాచార్యులు ఏనాడూ సమయాన్ని వృధా చేయడానికి ఇష్టపడరు. అందుకే, ‘పుణ్యం, పురుషార్థం’ అన్న చందాన ఇటీవల కొంతకాలంగా, అపురూపమైన కొండాపూర్ (హైదరాబాద్) శ్రీ సీతారామచంద్ర స్వామి దేవస్థానం ట్రస్టీ, కార్యదర్శిగా సేవలందిస్తూ సామాజిక, సాంస్కృతిక, ఆధ్యాత్మిక, సేవా కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తున్నారు. 1972 నుండి నిరంతర ప్రజాసేవలో కొనసాగుతున్న ఆయన జీవితం సమాజ సేవ, విద్యాభివృద్ధి, ధార్మిక విలువల పరిరక్షణకు అంకితమయింది. తెలుగు, ఆంగ్లం, హిందీ, సంస్కృత భాషలపై ఆయనకు పట్టు ఉంది. ఆయన సేవలు అహరహం సమాజానికి మార్గదర్శకంగా నిలిచాయి, నిలుస్తున్నాయి, భవిష్యత్తులో కనీసం మరో మూడు దశాబ్దాల కాలంపాటు నిలుస్తాయి కూడా.

ఇంతవరకూ రాసింది కేవలం చిన్నపాటి ఉపోద్హాతమే. మా సాహచర్యంలో ఆయన, నేను కలిసి సంభాషించిన సమయాలలో అక్షరలక్షలు చేసే ఆయన చెప్పిన మాటలు చాలావరకు నాకు గుర్తుండడానికి కారణం విజయరాఘవాచార్యులు నాలో ప్రవేశపెట్టిన ‘రామభూతమే.’ అలాటి వాటిలో కొన్ని ఆయన చెప్పిన రాసిన మాటలుగా ఇక్కడ ఉదహరిస్తాను.

శ్రీ రామాయణాన్ని 'సీతాయాశ్చరితం మహత్' అన్నారు మహర్షి వాల్మీకి అని అంటూ, ఆ భాష్యాన్ని కొనసాగించారు ఒక పర్యాయం....కాదు...కాదు...చాలా చాలా సార్లు. ‘కవితావనంలో సంచరిస్తూ శ్రీరామ కధను నినదించే మునిసింహం వాల్మీకి మహర్షి. లోకహితం కోరి, ఉత్తమ ధార్మిక సమాజ నిర్మాణానికి సోదాహరణ ప్రాయమైన మానవ మాత్రులు ఎలా ప్రవచించాలో, ప్రవర్తించాలో, ప్రభావ సంపన్నంగా ఆచరణ చరణులు కావాలో శ్రీ సీతారాముల కథకు సంసృత భాషలో 24వేల శ్లోకాలతో 6 కాండలతో (ఆపైన ఉత్తరకాండతో కలిపి 7 కాండలతో) మనకు అందించారు మహర్షి వాల్మీకి.  ఆ మహాకావ్యం 'ఆదికావ్యం’గా, వాల్మీకి 'ఆదికవి'గా లబ్ద ప్రతిష్టమైంది. శ్రీరామాయణం తదుపరి అనేకమైన ప్రపంచ భాషలలో అనువదించబడింది, ఆయా అనువాదకుల భావనా ప్రకర్షలలో, భావనా సృజనతో!’

‘కానీ వాల్మీకి రామాయణాన్ని యధాతథంగా 24వేల పద్యాలతో 7 కాండలుగా "శ్రీమదాంధ్ర వాల్మీకి రామాయణం"గా చక్కని తెలుగు భాషలోనికి అనువాద గంగావతరణం చేసిన మహామహానుభావులు వాసుదాసస్వామివారు. వారే తమ ఆంధ్ర వాల్మీకి రామాయణాన్ని 1908లో కడప సమీపంలోని ఒంటిమిట్టలో గల శ్రీ కోదండ రామస్వామివారికి అంకితమిచ్చి ధన్యులైన అనన్య శ్రీరామభక్తులు.  తొలి వాల్మీకి  ఆంధ్రానువాదకర్తలు.  రాబోయే కాలంలో తమ ఆంధ్ర వాల్మీకి రామాయణం మారిన కాలానికి తగ్గట్లుగా అర్థం కావాలని భావించిన వాసుదాస స్వామి 'మందరం' అనే పేరుతో తను 24వేల పద్యాలకు చక్కని తాత్పర్యాలను రచించారు.  “మందరం” పేరుతో  ఆంధ్రవాల్మీకి తాత్పర్య రామాయణం విస్తృతమైంది.’

మా సంభాషణలలో వాసుదాసుగారి ప్రస్తావన తరచు రావడానికి కూడా నేపధ్యం వున్నది. నేను (ఆంధ్ర) వాల్మీకి రామాయణం మొదలు మందర మకరందంగా, ఆ తరువాత ‘ఆంధ్రవాల్మీకి రామాయణ రసరమ్య గాథలు’గా రాయడానికి పూర్వ రంగమే ఆ నేపధ్యం.  గత శతాబ్దం, తొంభైవ దశకం చివర్లో, ఈ శతాబ్దం ఆరంభంలో, నేను మర్రి చెన్నారెడ్డి మానవ వనరుల అభివృద్ధి సంస్థలో పనిచేస్తున్న రోజుల్లో సంస్థ కేటాయించిన ఇంటిలో నా స్థిర నివాసం. అప్పట్లో, మా పొరుగునున్నది  బ్రహ్మశ్రీ శ్రీమాన్ చిలకపాటి విజయరాఘవాచార్యులు. వారు లేచింది మొదలు నిద్ర పోయేదాక రామనామం తప్ప దేని మీద మనస్సు పోనీయని అపర రామభక్తుడు. ప్రతినిత్యం రామాయణ పారాయణం చేస్తూ జ్ఞానవృధ్ధుడుగా కనిపించేవారు.

నా నిత్య కృత్యాలు చాలవరకు ఆయనకు నచ్చకపోయినా, నేనంటే మాత్రం ఇష్టం. ఆయన ఉదయం అనుష్టానం చేసుకుంటుంటే, మా నాన్న స్వర్గీయ వనం శ్రీనివాసరావు గారు గుర్తొచ్చేవారు. వాసుదాసుగారు రచించిన ఆంధ్ర వాల్మీకి రామాయణం అన్ని కాండల్నీ, కనీసం పాతిక సార్లకు పైగా పారాయణం చేసినారాయన. వాసుదాసుగారూ ఆయన శిశ్యులు సుబ్బదాసుగారూ (దాసశేషుడు) ఖమ్మం జిల్లాలోని వనంవారి కృష్ణాపురం గ్రామంలో వున్న మా ఇంట్లో వారి పాదాలు మోపి మా ఇంటిని పావనం చేసారు నా బాల్యంలో చాలా సంవత్సరాల కింద. నేనూ మా నాన్నగారితో నా చిన్నతనంలో తెనాలి దగ్గర అంగలకుదురులోని వారి ఆశ్రమానికి వెళ్లాను ఒకటి-రెండు సార్లు. ఇటీవలి కాలంలో కూడా చాలా సార్లు వెళ్లడం జరిగింది.

మా శ్రీమతికి మా నాన్న గారి పూజ-పునస్కారాల వారసత్వం వచ్చింది. నాకంతగా అబ్బ లేదు. విజయరాఘవ గారినీ,  ఆయన భక్తి సంబంధమైన మాటలను ఎప్పుడూ వింటుంటే ఆమె: ‘మీరు అన్న గారి మార్గంలోనన్నా పోతారు, లేదా, ఆయన మీ దారికన్నా వస్తారు’ అనేది, మేమిద్దరం చర్చించుకుంటుంటే. అదే నిజమైంది కొద్ది రోజుల్లో. నేను రామాయణం చదువుతాను, మీదగ్గరుంటే ఇవ్వండి, అయితే వాసుదాసు గారు వ్రాసిన ఆంధ్రవాల్మీకి రామాయణం మాత్రమే కావాలన్నాను. అలా అడగటానికీ, అదే కావాలంటానికీ ప్రత్యేక కారణం ఏమీ లేదు. నేను రామాయణం చదువుతానంటే ఆయన కొన్నాళ్ళు నమ్మలేదు. నేనూ గట్టిగా అడగనూలేదు. ఆయన ఇవ్వనూ లేదు. నేను ఆలోచన వచ్చిన వెంటనే చదవటమూ జరగలేదు.

         మళ్ళీ నిత్య జీవితం. దైనందిన చర్యలు. మధ్యలో మా జిల్లాలోనే వున్న భద్రాచల రాముడినీ, పొరుగు రాష్ట్రంలో ఉన్న శ్రీరంగనాధ స్వామినీ, దర్శించుకొనే భాగ్యం కలిగింది, డిసెంబర్ 2002-జనవరి 2003 లో. ‘శ్రీ రామావతార సమయంలో శ్రీ సీతా రాముల దర్శనం ఏదోవిధంగా కలగందే ఈ జన్మలో శ్రీరంగనాధుని (శ్రీరంగం) దర్శనం కలగనే కలగదు’ అన్నారు విజయరాఘవ గారు (ఇదేమాట నిన్న మా సంభాషణలో కూడా మరీ మరీ గుర్తుకు తెచ్చారు). జనవరి 15, 2003 న తన ఇంట్లోకి పిల్చి, స్నానం చేసి రమ్మని, వాసుదాసుగారి శ్రీమదాంధ్రవాల్మీకి రామాయణం సుందరకాండ మందరం నా చేతిలో పెట్టారు. రామాయణం మొత్తం చదవడానికి ముందు ఇది చదవమన్నారు. ఎందుకంటే, రామాయణం పఠనమో, పారాయణమో సుందరకాండ తోనే మొదలెట్టాలన్నారు. అవునేమోననుకుని చదవడం ప్రారంభించాను.

         సరీగ్గా పది రోజుల్లో ఆసాంతం చదివాను. ఏరోజుకారోజు, వీలున్నప్పుడల్లా చదివేవాడిని. చదివిన విషయ సారాంశం ఎప్పటికప్పుడు బడి పిల్లాడిలా, విజయరాఘవ గారికి అప్ప చెప్పే వాడిని. వశిష్ఠుడి నోట బ్రహ్మర్షి అంటేనే విశ్వామిత్రుడు ఒప్పుకున్నాడట! నేను చదువుతున్నానన్న నమ్మకం ఆయనకు కలిగితేనే నాకెందుకో తృప్తనిపిన్చేది. పదిరోజుల్లో చదవడం గొప్ప కాదు. నన్ను ప్రేరేపించి, ప్రోత్సహించి చదివించిన ఆయన గొప్పతనం అది. ఆ తరువాత సుందరకాండతో ప్రారంభించి అన్ని కాండలను రాయగలిగానంటే అది విజయరాఘవాచార్యుల ప్రోద్బలం, ప్రోత్సాహమే. ఆ ప్రస్తానం నాకంటే విజయరాఘవాచార్యులు గారే చక్కగా వివరించారు ఒకానొక సందర్భంలో. నిన్న రాత్రి సంభాషణలో కూడా ఆ విషయాన్నే మరోమారు గుర్తు చేశారు. ఆయన జ్ఞాపకశక్తికి జోహార్లు. ఆయన మాటల్లోనే ఆ వివరాలు:

‘శ్రీమాన్ వనం జ్వాలా నరసింహారావు గారి జీవన సాఫల్య తపః ఫలాన్ని ‘శ్రీరామాయణ కథార్ణవం' అనో  ‘శ్రీరామాయణ సుధామృతమో' అనో అనవచ్చును. లౌకిక ప్రాపంచిక సౌరభాలతో సతమతంగా వుంటున్న కాలంలో ‘జ్వాలా’ గారికి శ్రీరామ భూతం పట్టింది.  ఆరోజు జనవరి 15, 2003. ‘సుందరుడ’నిపించుకున్న హనుమ వారిని ఆవహించిన పుణ్యావహం!  జ్వాలలో ఎదో ఒక భద్రమైన మార్పు కన్పిస్తూ వచ్చింది. మేమిద్దరం మర్రిచెన్నారెడ్డి మానవ వనరుల అభివృద్ది సంస్థలో ఉన్నతోద్యోగులం.  రోజంతా కలిసిమెలిసి వుండే ఉద్యోగులం. ఇరుగు పొరుగులం. ఆయన పద్దతి  నాకు నచ్చేది కాదు.  ఆయనది ఉధృతి, నాది నెమ్మతి. కానీ మా చెలిమి చిలుము పట్టనిది. జ్వాలా జనవరి, 2003లో వాసుదాస స్వామి వారి "సుందరకాండ’' అత్యంత శ్రధ్ధా భక్తులతో అనజాలను కానీ అత్యంత శ్రద్ధాసక్తులతో  చదివి, ఒంట పట్టించుకున్నట్లు ఏ రోజు కారోజు నా 'పరిప్రశ్నల’- జవాబుల ద్వారా నేను గ్రహించేవాడిని.  ఇది ఆ సీతారాముల చలవ చూపుల జలపాత స్నాన ఫలం వారి జీవితంలో!’

‘2003 నుండి 2019 వరకు శ్రీ రామానుగ్రహపాతం అవిచ్ఛిన్నంగా వారిపై పడుతూ వచ్చింది. మన దేశంలో వున్నా, ఇతర దేశాలలో వున్నా ఆయన ‘సుహృలేఖిని’  శ్రీమదాంధ్ర, వాల్మీకి మందర మధనాన్ని కొనసాగిస్తూనే ఉంది. ఎప్పటికప్పుడు శుద్ధ ప్రతులను 'ఈమేయిల్' లో నాకు పంపిస్తుండేవారు. ఆ క్రమంలో తాను వాసుదాసస్వామికి ‘అనువక్త’గా, ‘వాచవి'గా వారి రామాయణాన్ని సంక్షిప్త సుందరమాధుర్యకావ్యంగా మలిచారు. 16 సంవత్సరాల తపస్సు చేశారు. స్వాధ్యాయం వంటి మందర పారాయణ పరమాన్నం గావించారు. 2004లో ప్రారంభమైన ‘మందర మకరంద మాధుర్యప్రచురణాస్వాదం' మొదట సుందరకాండ (2002), ఆ పైన బాలకాండ (2010). అయోధ్యకాండ (2017). అరణ్యకాండ (2018), కిష్కింధాకాండ (2019)  యుద్ధకాండ (2019) లు ప్రచురితమైనాయి.  శ్రీరామానుగ్రహం ఆవిధంగా జ్వాలా గారిని వరించింది.’

‘వాసుదాస స్వామి వారు 120 సంవత్సరాల పూర్వం తమ 70 ఏండ్ల వయసులో రోజుకు 20 గంటలు శ్రమించి ఆంధవాల్మీకాన్ని తెలుగువారికి అందించారని, తెలుగు నేలన  నడయాడిన అప్పటి మహాకవులు, భక్తులు, సాహితీ ప్రియులు వారిని సంభావించేవారు. వారు పాదం మోపిన గృహాంగణాలన్నీ వాల్మీకి ఆశ్రమాలుగా, శ్రీ సీతారాములు కొలువైన దివ్యమంగళ ప్రాంగణాలుగా భావించే వారని మాపెద్దలు చెప్పేవారు.  జ్వాలా గారి పితృపాదులు పరమపద వాసులైన శ్రీనివాసరావు గారు ‘మందరా’న్ని పెక్కుమార్లు పారాయణం చేసిన పుణ్యఫలం వల్ల వారి పుత్రుని చేత ఇలాంటి గొప్ప ‘రచనా, ప్రవచనా క్రైంకర్యం' ఆకాశవాణిలోనూ, పఠన, పాఠన, ప్రవచన బాణిలోనూ ప్రచారమౌతున్నది.’

ఇదంతా కొంత గతం, కొంత వర్తమానం. నిన్న మంగళవారం సాయింత్రం వారు మా ఇంటికి రావడం, వచ్చి వారి విలవైన సమయాన్ని మాతో గడపడం విశేషం. అలా గడిపిన సందర్భంలో గత పాతిక సంవత్సరాల మా పరిచయంలో వారిని గురించి నాకు తెలియని చాలా విషయాలు వారిద్వారా తెలుసుకోవడం మా దంపతులకే కాకుండా, ఇతరులతో పంచుకునే అవకాశం లభించినట్లయింది. వారు మా ఇంటికి రావడానికి ప్రధాన కారణం నేను ఇటీవల ఆంగ్లంలో రాసిన బాల, అయోధ్య కాండల ‘పుస్తకావిష్కరణ పూర్వ ప్రతిని’ నా నుండి స్వయంగా స్వీకరించడం, దానికి తనదైన శైలిలో విశ్లేషణాత్మక పరిచయవాక్యాలను ఆంగ్లంలో రాయడానికి సహృదయంతో అంగీకరించడమే.

ఉభయకుశలోపరిలాగా, ఇరువురం ఒకరిని మరొకరు చిరు సత్కారం చేసుకున్నాం. వారి పుస్తకాలను నాకు బహుకరించారు. మా శ్రీమతి అభ్యర్ధన మేరకు సమీప భవిష్యత్తులో మా ఇంట్లో శ్రీరామ పట్టాభిషేకాన్ని విజయరాఘవాచార్యులు గారే స్వయంగా నిర్వహించడానికి అంగీకరించారు. పూర్వరంగంలో చేపట్టాల్సిన వాటిని సరళీకరించారు. చిలకపాటి వారు చెప్పిన విశేషాంశాలను గుర్తున్నంతవరకు, వారి హితులకొరకు, సన్నిహితుల కొరకు, శ్రేయోభిలాషుల కొరకు, వారిని గురించి పూర్తిగా తెలియనివారి కొరకు ఇక్కడ పేర్కొంటున్నాను.

చిలకపాటి విజయరాఘవాచార్యుల జన్మస్థలం నెల్లూరు జిల్లా, గూడూరు. పుట్టిన తేదీ నవంబర్ 9, 1949. ప్రఖ్యాత ‘బిల్హణీయం’ కావ్యకర్త చిత్రకవి సింగరాచార్యుల 13 వ తరం వారసుడు ఈ మహానుభావుడు. మాతామహులు శ్రీమాన్ కులపతి చిత్రకవి రాజగోపాలచార్యులు, చిత్రకవి శ్రీనివాస వరదాచార్యులు. మేనమామ సుప్రసిద్ధ సత్సంప్రదాయ సాహిత్యవేత్త చిత్రకవి ఆత్రేయస్వామి. తండ్రిగారు చిలకపాటి నమ్మాళ్వార్. ఒంగోలు సమీపంలోని చిలకపాడు గ్రామవాసి. చీరాలలో స్థిర నివాసం. పెద్ద కుటుంబం. చీరాలలోని ఐటీసీ-ఐఎల్టీడీ కంపెనీలో ఉద్యోగి.  విజయరాఘవాచార్యుల చదువు డిగ్రీ వరకు చీరాలలోనే సాగింది.

మామగారు, కన్యాదాత దూపాటి రంగారామానుజాచార్యులు. చీరాలలో వుండగా వీరి కుటుంబానికి అక్కడివారి ఆదరాభిమానాలు, విశేష సంప్రదాయ మర్యాదలు లభించేవి. శ్రీవైష్ణవ సంప్రదాయ నిష్టులుగా చీరాలలో వుండే వైశ్యులు, పద్మశాలీలు, కాపులు, తెలగవారు, ముస్లింలు, వీరిని మన్ననలతో గౌరవించి, పెద్దలుగా ఆదరించేవారు. వేలాదిమందికి తండ్రిగారు, మామగారు, వీరూ అక్షరాభ్యాసం చేసేవారు. 1969 వరకు వీరి జీవితం చీరాలలోనే గడిచింది. భాగవతోత్తములు, స్వామీజీలు, సాధువులు, ఎవరు, ఏవేళ వచ్చినా వీరి ఇంట్లో చారు, మజ్జిగ, చింతకాయ పచ్చడి ఆతిథ్యం సర్వసాధారణం.

తాను తెలివిగలవాడిని కాదని, తనది అతి సామాన్యమైన బ్రతుకని మాటల మధ్యలో అన్నారు విజయరాఘవాచార్యులు. 1964-68 మధ్యకాలంలో డిగ్రీ చదువుతున్నప్పుడు, బట్టలు, బూట్లు ఇచ్చి, పెరేడ్ అయిపోయిన తరువాత టిఫిన్ కూడా పెడతారని తెలుసుకుని, నాలుగు సంవత్సరాలు ఎన్సీసీ లో చేరానని చెప్పారు. అందులో ఎదిగానని, కొంత మేరకు క్రమశిక్షణ, సైనిక జీవనశైలి తనకు ఆ విధంగానే అబ్బిందని అన్నారు. (దాపరికం లేకుండా చెప్పడం అంటే ఇదే కదా!)

‘ఎందరో మహామహానుభావులు నన్ను చేరదీశారు. మా గృహాన్ని సుసంపన్నం చేశారు. నన్ను ప్రభావితం చేశారు. వారిలో పెద్ద జీయర్, చిన జీయర్, వానమామలై, శ్రీవిల్లిపుత్తూరు, మధురాంతకం, పెరంబదూరు, ఆంధ్ర జీయర్ల పాదధూళి నా తలరాతను సంస్కరించింది’ అన్నారు చిలకపాటి. 2000 సంవత్సరం నుండి పీవీఆర్కే ప్రసాద్, కేవీ రమణాచారిలతో తాను గడిపిన కాలం తన జీవితంలో స్వర్ణయుగమని, రమణాచారి తిరుమల శ్రీనివాసుని సన్నిధి కైంకర్య బిక్ష పెట్టిన ప్రాతఃస్మరణీయుడు అని, వారింటి ఊడిగం చేసినా ఆయన ఋణం తీరదని వినమ్రంగా చెప్పారు. తన జీవనయానంలో వారు చూపిన ప్రేమ, దయ, ఆదరం, నిత్యస్ఫూర్తిదాయకమని చెప్పారు.

అపర వేదాంత దేశికులు మహామహానుభావులు, పరమహంస సములు, పాదుకా సహస్ర వ్యాఖ్యాతలు వాచస్పతి కేవీ రాఘవాచార్యస్వామి శ్రీచరణులతో తాను గడిపిన సమయాలు తనను అలౌకిక మార్గానికి మళ్ళించాయని గుర్తు చేసుకున్నారు. ‘శ్రీ రామానుగ్రహ విశేషం వల్ల 1987 విజయదశమి నాడు శ్రీవాల్మీకి రామాయణ ఆజీవన పారాయణాన్ని భాగవత మంగళా శాసనంగా ప్రారంభించాను. ఇప్పటికి 175 సార్లు పూర్తయింది. కనీసం 208 సార్లు నడిస్తే చాలని ప్రార్థన చేస్తున్నాను.’ అన్నారు. తనకు పూర్వీకుల పూర్వకాలం నాటి ‘భోషాణం’లో ఏవిధంగా గోవిందరాజీయం, రామాయణం కావ్యాలు లభించినాయో చెప్పినప్పుడు, వాటినే తనకు పూర్వీకుల ఆస్తిలాగా ఇవ్వడానికి సోదరులు ఎలా అంగీకరించారో విశదీకరించినప్పుడు ఒకింత ఆనందభాష్పాలను వారి నేత్రాలలో గమనించాము. రామానుగ్రహం ఏవిధంగా లభిస్తుందో సోదాహరణంగా చెప్పారు చిలకపాటివారు.

1998 సంవత్సరంలో తన భార్య రమాదేవి హనుమజ్జయంతి నాడు ‘దివ్యసాకేతం’ చేరిందని, అప్పటినుండి లౌకిక, సాంఘిక రంగాలలో ఎదుగుదల కనిపించినా, ఉద్యోగ పర్వంలో, అంతరాంతరాలలో ధైర్యం, స్థైర్యం ఒడుదుడుకులుగానే సాగుతున్నట్లు ఆవేదనతో చెప్పారు. కాకపొతే, టీటీడీలో కార్యనిర్వహణాధికారులు రమణాచారి, పీవీఆర్కే ప్రసాద్ ల ఆధ్వర్యంలో తాను సైతం ‘ఉడుతను’ కావడానికి కారణమైనందున తన బ్రతుకు పండిందని, ఆ విధంగా ఎప్పటికీ తృప్తి పడుతుంటానని వినమ్రంగా చెప్పారు విజయరాఘవాచార్యులు.

నాలుగు ధర్మాచార్య సదస్సులు, కళ్యాణోత్సవాలు, ఆటవిక, ఏజన్సీ ప్రాంతాలలో గోవింద కళ్యాణాలు (కళ్యాణమస్తు) నిర్వహించే భాగ్యం కలగడమే కాకుండా, దేవాదాయశాఖ శాఖ వారి శిక్షణా సంస్థకు డైరెక్టర్ గా హైదరాబాద్, విజయవాడలలో ఆ శాఖలో పనిచేసే అన్ని విభాగాల ఉద్యోగులకు శిక్షణా కార్యక్రమాలు నిర్వహించడం, డాక్టర్ మర్రి చెన్నారెడ్డి మానవ వనరుల సంస్థలో కేంద్ర-రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సిబ్బందికి, అఖిలభారత సర్వీసులవారికి శిక్షణా కార్యక్రమాలు చేపట్టడం, తనను, నవీకృతం చేశాయని, ఇంకా చేస్తుంటాయని ఒకింత గర్వంగా చెప్పుకున్నారు చిలకపాటివారు.

1976-2007 మధ్యకాలంలో నాగార్జునసాగర్ గురుకుల కళాశాలలో అధ్యాపక, ప్రధానాచార్యత్త్వం, తన జీవితంలో ఒక వెలుగు పథంగా సగర్వంగా చెప్పుకున్నారు. ‘మా భాత్రగణం అధిరోహణం చేసిన క్రమం, అత్యున్నత పదవులలో విరాజమానులైనా, నన్ను పలకరిస్తున్నప్పుడు పొందుతున్న ఆనందసందోహం, ఇంకా జీవించి వుండాలనిపిస్తున్నద’న్నారు విజయరాఘవాచార్యులు.

విజయరాఘవాచార్యులు గారికి ప్రస్తుతం ముగ్గురు ప్రతిభామూర్తులైన సోదరులున్నారు. ఇద్దరు కుమార్తెలు. ఒక కుమారుడు. దౌహిత్రి హరిచందన, దౌహిత్రుడు హరిచరణ్, మరొక దౌహిత్రుడు అనంత శ్రీచరణ్, ఇలా ఇంట్లో అంతా ఉన్నత చదువులు చదివి, వున్నత పదవులలో వున్నవారేనని సంతోషంగా చెప్పారు. కుమారుడు కులశేఖరాళ్వార్, కోడలు ఇందిరా హరిప్రియ, పౌత్రి కౌమిది అందరికంటే చిన్నదని వారి విషయమూ చెప్పారు. కుమార్తెలు మాధవి, హేమశ్రీ అని అన్నారు.

తన వయసిప్పుడు 76 సంవత్సరాలని, కేవలం పెన్షన్ మాత్రమే జీవనాధారమని అన్నారు. తన పూర్వీకులు గ్రామ కరణీకంతోపాటు, వైష్ణవ సాంప్రదాయ నిష్టతో వైద్యం, వైదికం, జ్యోతిష్యం, పౌరాణిక రంగాలలో తరించారని చెప్పారు. ‘ఎందరో మహానుభావులు, పరమ భాగవతోత్తములు, హితవరులు, కేవలం దయాభావనతో అనుగ్రహించిన జ్ఞాన, దాన, అన్న పానాదుల బిక్షతో ఏ రంగంలోనూ ప్రావీణ్యంలేని నేను ఇన్నేళ్లు బ్రతుకు గడిపాను.’

ఇంతటి మహానుభావుడు మా ఇంటికి రావడం భాగ్యమే. తీసుకొచ్చిన రామభక్త విజయరాఘవ దాసు జోగేష్ కు సదా కృతజ్ఞతలు. రాబోయే వారం రోజులలో విజయరాఘవాచార్యులు తన జీవనయానంలో మరో మైలురాయికి చేరుకుంటున్నారు. మరో బాధ్యతాయుతమైన పదవిని చేపట్టబోతున్నారు. ఆ పదవి ద్వారా చిలకపాటివారి విజ్ఞాన, సంస్కార, ఆధ్యాత్మిక సమ్మిళితం, భగవత్ భాగవత భక్తి దినదినాభి వృద్ధి చెందుతున్న వర్తమాన కాలంలో, వాటి అవసరార్థం భక్తులు వెళ్లే పరమ పవిత్ర స్థలాల నిర్వహణ, నిర్మాణాత్మక సిబ్బందికి ఆజన్మాంతం ఉపయోగంగా వుండబోతున్నదనడంలో ఇసుమంతైనా సందేహం లేదు.

వారికి ముందస్తు శుభాకాంక్షలు. ఆయురారోగ్య (ఐశ్వర్యాన్ని) ప్రసాదాన్ని చిలకపాటి వారికి నిరంతరం సమకూర్చాలని శ్రీరామచంద్రుడిని మనసారా ప్రార్థిస్తున్నాను.  

Three-Way Traveling River Ganga >>>>> Birth of Kumara Swamy : Vanam Jwala Narasimha Rao

 Three-Way Traveling River Ganga

Birth of Kumara Swamy

Vanam Jwala Narasimha Rao

The Ramayana is not just an ancient story. It is a living journey of wisdom, culture, values, and eternal truth. It continues to speak to modern minds about identity, purpose, humility, sacrifice, and spiritual strength. In today’s fast-changing world, where many young minds are distanced from Indian languages and cultural texts, stories like these bridge time and space, reconnecting everyone to roots while inspiring thoughtful living. This narration, told by Sage Vishwamitra to Rama and Lakshmana, revealed the origin of River Ganga and the divine birth of Kumara Swamy, also known as Kartikeya or Skanda.

The story of Ramayana is never a tale of the past, but the timeless guiding light for humanity, continued as Rama and Lakshmana while on the move listened to Vishvamitra, who narrated them more subjects of interest. As soon as Brahmadatta left, and when king Kushanabha was performing Putra Kameshti Vedic-ritual, in quest of son, his father Kusha, the brainchild of Brahma, conveyed some good news to him. Kush told him that, he would be blessed with a highly virtuous son, to be known as Gaadhi, through whom Kushanabha will be renowned in the world. Kusha saying so, journeyed to the abode of Brahma. In ancient times, lineage mattered not just for royalty but for responsibility and righteousness. Even today, true legacy lies not in wealth or titles but in values and character one leaves behind.

Vishvamitra’s chronicle henceforth revolved around his ancestral Kusha dynasty. As assured by Kusha, in due course, Kushanabha had the supremely righteous son Gaadhi. Vishvamitra was born to him in the Kusha dynasty; he came to be known as Kaushika. Vishvamitra also had a sister by name Satyavathi who was given in marriage to sage Ruchika. She journeyed to heaven with her body with her departed husband. Her exemplary generosity resulted in her being coursed as the Great River Kaushiki, and emerged with her divinely pious and delightful waters, taking recourse to Himalayan Mountains. In a world where relationships often weaken with distance, Vishwamitra’s reverence for his sister reminds how spiritual affection transcends time and space.

Saying this, Vishvamitra revealed that he had been delightfully and abidingly residing on the mountainsides of Himalayas, in contiguity of his sister Kaushiki, in all his affection for her. Owing to his vow, he said that he left her for a while and came to the Accomplished Hermitage and turned out to be an accomplished Sage, thanks to Rama’s splendor. Thus, he said that it was all about his dynasty, and the province on which they were then camping at the riverbanks of Sona, and about his birth. The Himalayas in our scriptures symbolize inner peace and discipline, and virtues that elevate a person beyond ego and earthly ambitions.

Here the poetic depiction of Valmiki describing the place at midnight, in the words of Vishvamitra, has no parallel. It goes like this: ‘Standstill Trees, Slouched Animals and Birds, Night Somber pervading all the Confines, Slowly Lapsing Eventide, Vault of Heaven filled with Stars and Starlets, Splendorous View as though Planets of Heaven are overspread on its Arch, Moon with coolant moonshines rising up to gladden the Hearts of Worldly Beings, Moon dissipating the darkness of the world with his brilliance etc.’ Nature, silence, moonlight; these eternal elements still speak the same language of serenity, even when expressed through modern photography, poetry, or meditation.

Vishvamitra paused. Meanwhile, all the other sages revered him for the superb narration. They all, including Rama and Lakshmana, applauded Vishvamitra, and his dynasty. Vishvamitra was pleased. All spent that night at the beautiful riverbanks of Sona. As usual, they were awake and got ready for further travel, on completion of morning time religious activities. Then Rama asked to show the right place in the River Sona where it was not so deep for crossing. As suggested by Vishvamitra all three followed the other sages. The humility of Rama, despite being a prince, shows how greatness always walks with humility and willingness to learn.

On going a distance, they reached River Ganga, with her pious waters and adored by swans and waterbirds. They sojourned on the Ganga Riverbank, had bath in Ganga, performed routine oblations, had food, and perched on the banks of Ganga, surrounding Vishvamitra. Rama and Lakshmana too sat down. They expressed their desire to listen about River Ganga. Vishvamitra began to recount the genesis of Ganga. Even today, families visiting Ganga feel a sense of purity, not just in water but in spirit and memory. The Sum and Substance of what Vishvamitra recounted was:

Himavat, or Himavanth, the personification and guardian deity of the Himalayas, treasured two incomparable daughters: Ganga the elder and Uma the second. The Fascinating daughter of Mount Meru, by her name Mena, was the wife of Himavanth. The divinities requested Himavat to spare Ganga for the welfare of tri-world, who was destined to become a tri-way-cruising river. Himavat agreed. Just as rivers connect lands, wisdom connects generations, cultures, and hearts worldwide.

The divinities, with heartfelt joy, welcomed Ganga to heaven, because their purpose of the well-being of tri-world was fulfilled. The other daughter, Uma, through rigorous penance, taking hold of a supreme spirituality, became the wife of Rudra, the Lord Shiva. Both sisters, Ganga and Uma, were revered across the world. Thus, the Three-Way Traveling River Ganga cruised to heaven in her first phase. In modern terms, Ganga represents flow, the flow of love, knowledge, compassion, and service, reaching all without discrimination.

Initially known as Ganga in Himalayas, she later became Mandaakini or Sudiirghika in heaven and Jahnavi when she descended to Earth and entered the ocean and netherworld. Some narrations vary that, the river's entry into sky was the first, the next was her entry to heaven, and finally her coming to earth. Nevertheless, her divine threefold journey earned her the title of Tri-Path River. This symbolizes our own journeys, from origins to aspirations and finally to contributions to the world.

Meanwhile, Lord Shiva, the Sagacious and blue-throated after consuming the cosmic poison, on marrying Goddess Uma, a hundred divine years passed in spiritual union, yet no child was born. The gods including Lord Brahma, worried as to ‘Which Being’ would emerge from Goddess Uma after that prolonged Yogic Act of copulation between Uma and Shiva. They were also worried as to who consequentially can sustain that Being. Concerned about cosmic balance, they approached Shiva to retain his divine potency to protect the universe as the worlds were incapable to bear his sperm. Even divine beings demonstrate restraint and responsibility, reminding humanity that power without discipline is dangerous.

They requested Shiva to sustain his energy, the semen in His virility (Similar to fertility in Women) within himself in Yogic discipline for the welfare of the world. Shiva consented, to bear his sperm in his virility and Uma in her fertility, wishing bliss for both mortals and immortals, but revealed that, a portion of his energy {The part that was irrepressible by Him} had already stirred and must be contained by someone. This act reflects how even supreme power yields to wisdom, humility, and cosmic responsibility.

The gods replied that Earth would endure the part of energy already stirred. Shiva then discharged his radiance, spreading across mountains and forests. Agni (Fire-God) and Vayu (Wind-God) were tasked by all the gods to contain it to prevent cosmic imbalance. They further requested him to consume anything that would oblate in him. In our lives, when overwhelming energy, like emotion, talent, or ambition, arises, guidance and discipline shape it constructively.

Agni entered the radiance of Shiva, forming a mountain of divine energy, becoming the divine forest of stems equivalent to Fire and Sun in its magnificence, known as Saravana. From this, Kumara Swamy emerged, being the son of Shiva’s radiance, Agni’s warmth, and Ganga’s purity, destined to vanquish evil. Since he was born in Kritika stars he was also called as Kartikeya. This shows how greatness often springs from cooperation, sacrifice, and shared purpose.

As Uma desired a son and felt deprived by the divine intervention, as a punishment, she cursed the gods that, they shall be infelicitous to beget children through their wives and from then onwards their wives shall remain infertile. She also cursed Earth to lose her uniqueness, becoming wife to many. Ashamed, Shiva traveled to the west, and settled in ascetic meditation with Uma in Himalayas. Even in divinity, emotions like hurt and grief exist, reminding that, sensitivity is natural, but wisdom lies in overcoming it.

Meanwhile, the gods approached Brahma, seeking a new leader for divine forces, as Shiva was no longer Chief of Army. They further requested for a suitable replacement to Shiva. Leadership, even divine, is not about position but responsibility and inner readiness. Lord Brahma confirmed that Parvati’s curse was unalterable but assured that Fire-God, through Ganga, would beget a child acceptable to Parvati as her own, one who would become the Chief of Celestial Army. This reflects how destiny often finds alternative paths, even when obstacles arise.

All the gods on going to the Mount Kailash assigned the Fire-god, to father a son. Agreeing to their request, the Fire-God Agni approached Ganga to bear Shiva’s radiance by keeping the potence of Shiva in her womb. When she agreed, Agni drenched River Ganga with the radiance of Shiva, that inseminated Shiva's potence in Her, which he contained till then. When River Ganga radiated tremendously, the divine energy overwhelmed her. Ganga disclosed to the Fire-god that, she was incapable to bear the fervor of Lord Shiva, combined with that of him. Sometimes, even divine tasks require collaboration, reminding us to seek support rather than suffer alone.

On seeing the miserable condition of Ganga with all Her body parts were weakening and being burnt, the Fire-God suggested her to lay away the embryo at the bottom side of Himalayas. Accordingly, River Ganga ejected the embryo in the place suggested by Fire-God. As the embryo touched Earth, it became rich in gold, silver, and metals. The glittering gold was named Jatharupa. Thus, the divine seed became both life and wealth. This symbolizes how true wealth is not merely material, but born of sacrifice, purity, and divine purpose.

The boy born there was to become Chief of Divine Forces as assured by Lord Brahma. The gods entrusted the six Kritika stars to nourish him. Agreeing to the breastfeeding they put a condition that the boy shall be recognized as their son for which the Devatas accepted. He became six-faced to receive their care and was named Skanda, Kartikeya, Kumara Swamy. His six faces symbolically represent courage, wisdom, compassion, willpower, leadership, and humility, virtues relevant even today.

On sipping the milk for one day, though of delicate body, He became an adolescent soon. Even in his youth, Kumara Swamy emerged powerful, defeating demonic forces, and was appointed Chief of Celestial Army. Thus, Vishvamitra narrated the sacred origins of River Ganga and Kumara Swamy to Rama and Lakshmana. His birth reminds that true strength is not aggression but protection, purpose, and righteousness.

 Thus flows the story, not just of a river, but of purity, strength, purpose, and divine responsibility. Ganga's journey across heaven, earth, and the netherworld is symbolic of our own passage through life, upward in spirit, grounded in duty, and deep in compassion. These ancient tales are not merely mythology, they are mirrors, reminding us of who we are, who we aspire to be, and how we must serve the world around us, wherever we live. (Chapter from my forthcoming book)

 (Photographs courtesy Rama Bhakta Vijaya Raghava Dasu)

కుచేలోపాఖ్యానం >>>>> శ్రీ మహాభాగవత కథ-80 : వనం జ్వాలా నరసింహారావు

 కుచేలోపాఖ్యానం

శ్రీ మహాభాగవత కథ-80

వనం జ్వాలా నరసింహారావు

సూర్యదినపత్రిక (ఏప్రిల్ 6, 2026)

కంII              చదివెడిది భాగవతమిది,

చదివించును కృష్ణు, డమృతఝరి పోతనయున్

                               చదివినను ముక్తి కలుగును,

చదివెద నిర్విఘ్నరీతి ‘జ్వాలా’ మతినై

శ్రీకృష్ణుడికి ఒక ప్రియమిత్రుడుండేవాడు. అతడి పేరు కుచేలుడు. అతడు వేదవేదాంగాలను చదివిన బ్రాహ్మణోత్తముడు. మహా విజ్ఞాని. ఆధ్యాత్మిక తత్త్వవేత్త. భక్తాగ్రగణ్యుడు. అతడిని దారిద్ర్యం పట్టి పీడించసాగింది. భార్యాబిడ్డలను ఏదో రకంగా పోషిస్తూ జీవనయాత్ర సాగిస్తున్నాడు. కుచేలుడి భార్య సద్గుణ సంపన్నురాలు. మహా పతివ్రత. ప్రతిరోజూ, పట్టెడన్నం పెట్టమని దీనంగా అడిగే తన పిల్లలను చూసి, ఆమె హృదయం ద్రవించి పోయేది. తమ దరిద్రం పోవడానికి ఏదైనా ఉపాయం ఆలోచించమని భర్తను వేడుకుంది.

చిన్ననాటి మిత్రుడైన శ్రీకృష్ణుడి దగ్గరికి పోయి, తాము పడుతున్న అవస్థల గురించి చెప్పి, ఆయన కృపా కటాక్షంతో తమ దారిద్ర్యాన్ని పోగొట్టమని సలహా కూడా ఇచ్చింది. కుచేలుడిని చూసీచూడగానే శ్రీకృష్ణుడు సాటిలేని సంపదలు ఇస్తాడని చెప్పింది. ధర్మపత్ని ఇచ్చిన సలహా మేరకు శ్రీకృష్ణ పరమాత్మను దర్శించడం ఇహపర సాధనమౌతుందని నిశ్చయించుకున్నాడు కుచేలుడు. ఆ భగవంతుడి దగ్గరికి వెళ్లేటప్పుడు ఏం కానుక తీసుకెళ్లాలని భార్యను అడిగాడు. భర్త చినిగిన కొంగులో కొన్ని అటుకులు మూటలాగా కట్టి, వాటిని కృష్ణుడికి కానుకగా ఇవ్వమని చెప్పి భర్తను అనునయంగా ద్వారకానగారానికి పంపించింది ఆయన ధర్మపత్ని. కృష్ణుడిని ఎప్పుడు చూస్తానా అన్న ఉత్సాహంతో కుచేలుడు త్వరత్వరగా నడక సాగించాడు.

కుచేలుడు ప్రయాణం చేస్తూ, తాను ద్వారకానగారాన్ని చూడడం ఎలా అనీ, ఆ నగరంలోకి ప్రవేశించడం ఎలా అనీ, శ్రీకృష్ణుడిని ఏవిధంగా దర్శించగలననీ, అంతఃపురం వాళ్లు అడ్డుతగిలితే ఏమని సమాధానం ఇవ్వాలనీ, వాళ్లకు కానుకలిద్దామంటే తనదగ్గర ఏమీ లేవుకదా అనీ, తన అదృష్టం ఎలా వుందోననీ, శ్రీకృష్ణుడు తనను చూసిన తరువాత వదులుతాడా అనీ, ఏమీ పాలుపోవడం లేదనీ అనుకుంటూ ద్వారకలోకి ప్రవేశించాడు. తరువాత రాజమార్గంలో నడవసాగాడు. మొదలు పదహారువేలమంది సుందరాంగుల బంగారు మేడలను చూసి మురిసిపోయాడు. ఒక మందిరంలో తన మిత్రుడు శ్రీకృష్ణుడు కనిపించాడు కుచేలుడికి. ఆయన రూప సౌందర్యాన్ని తనివితీరా చూశాడు కుచేలుడు.

శ్రీకృష్ణ పరమాత్మను తన్మయత్వంతో చూస్తూ ఆయన్ను సమీపిస్తుండగా, దారిద్ర్యంతో పీడించబడిన ఆ పేద బ్రాహ్మణుడిని చూసిన శ్రీకృష్ణుడు వెంటనే ఆశ్చర్యంతో తాను కూర్చున్న హంసతూలికా తల్పం దిగాడు. బాల్యమిత్రుడిని చూడగానే ప్రేమగా ఎదురుగా వెళ్లాడు. కుచేలుడిని గట్టిగా కౌగలించుకున్నాడు. అభిమానంగా తీసుకువచ్చి తన తల్పం మీద కూచోబెట్టాడు. బంగారు కలశంలోని నీళ్లతో స్నేహితుడి కాళ్లు కడిగాడు. ఆ జలాలను తన శిరస్సుమీద చల్లుకున్నాడు. చందనాన్ని కుచేలుడి శరీరం మీద చల్లాడు. విసనకర్రతో విసిరాడు. హారతులిచ్చాడు. పూలమాలలు వేశాడు. తాంబూలం ఇచ్చాడు. గోవును దానంగా ఇచ్చాడు. శ్రీకృష్ణుడి ఆదరాభిమానాలకు బ్రాహ్మణుడు పులకించిపోయాడు.

ఇంతలో రుక్మిణీదేవి వచ్చి వింజామరతో విసరసాగింది. కుచేలుడి అదృష్టానికి అంతఃపురకాంతలు అబ్బురపడిపోయారు. శ్రీకృష్ణుడు స్నేహితుడి చేయి తన చేతిలో తీసుకుని గురుకులం రోజులనాటి ముచ్చట్లు, విద్యను అభ్యసించినప్పుడు చేసిన పనులను గురించి చెప్పాడు. కుచేలుడి కుటుంబ విషయాలు అడిగాడు. ఆయన భార్యా పిల్లల గురించి వివరాలు అడిగాడు. గురువుగారి దగ్గర నేర్చుకున్న విషయాలు గుర్తున్నాయా అని ప్రశ్నించాడు. వారి గురువైన సాందీప మహర్షి గొప్పదనాన్ని, వైదుష్యాన్ని, వాత్సల్యాన్ని గురించి మరీమరీ గుర్తు తెచ్చుకున్నాడు శ్రీకృష్ణుడు. గురుకులంలో వున్నప్పుడు ఒకరోజున గురుపత్ని తమను అడవిలో కట్టెలు తెమ్మన్న విషయం, తాము వెళ్లగానే ఉరుములతో పెద్ద వర్షం కురియడం, చీకటి వ్యాపించడం, ఇద్దరూ తడిసిపోవడం, చలికి తమ శరీరాలు వణికిపోవడం, తెల్లవార్లూ అడవిలో గడపడం, తమ గురువు సాందీపముని తమను వెతుక్కుంటూ రావడం, తమ గురుభక్తికి ఆయన మెచ్చుకుని దీవించడం, ఇంటికి తీసుకువెళ్లడం గుర్తుకు తెచ్చాడు శ్రీకృష్ణుడు.

తమ స్నేహాన్ని గుర్తు చేసుకుంటూ కృష్ణుడు పలికిన పలుకులకు కుచేలుడు ఆనందించాడు. తన దగ్గరకు వచ్చేటప్పుడు తనకు కానుకగా ఏమి తెచ్చావని అడిగాడు కుచేలుడిని కృష్ణుడు. తాను తెచ్చిన అటుకుల కానుకను శ్రీకృష్ణుడికి ఇవ్వడానికి సంకోచించాడు కుచేలుడు. ఏమీ మాట్లాడకుండా మౌనంగా వుండిపోయాడు. శ్రీకృష్ణుడు దివ్యదృష్టితో స్నేహితుడి అభిప్రాయాన్ని గ్రహించాడు. కుచేలుడికి అఖండ సంపదలు ప్రసాదించాలని నిశ్చయించాడు. అటుకుల మూటను చూసి, తనకు దాన్ని చూపలేదేమిటని అంటూ విప్పాడు కృష్ణుడు. వాటిలోంచి కొన్ని అటుకులు తీసుకుని తనకవే చాలునన్నాడు. ఆ కాసిని అటుకులే సమస్త లోకాలనూ సంతృప్తి పరుస్తాయన్నాడు. ఒక పిరికెడు తిని, మరో పిరికెడు తీసుకుంటుంటే రుక్మిణి వారించి, ఒక పిరికెడు చాలన్నది.

కుచేలుడు ఆ రాత్రి శ్రీకృష్ణ మందిరంలోనే గడిపాడు. మర్నాడు పొద్దున్నే తన ఊరికి బయల్దేరాడు. కృష్ణుడు కొంతదూరం స్నేహితుడితో కలిసి నడిచి ఆయన్ను సాగనంపాడు. శ్రీకృష్ణ పరమాత్మను దర్శించుకున్నందుకు సంతోషిస్తూ ప్రయాణం సాగించాడు కుచేలుడు. తన పురం చేరుకున్నాడు. తన ఇల్లు వుండాల్సిన చోట బంగారు భవనాలను చూశాడు. సుందర ఉద్యానవనాలను చూశాడక్కడ. సరోవరాలను చూశాడు. దాసదాసీ జనాలతో అలరారుతున్న తన సౌధాన్ని చూశాడు. శోభాయమానంగా కనిపిస్తున్న ఆ సౌధాన్ని చూసి ఆలోచించసాగాడు.

ఇంతలో కుచేలుడికి స్వాగతం చెప్తూ, దేవకాంతల్లాగా వున్న కొందరు స్త్రీలు ఆయన్ను లోపలికి తీసుకుపోయారు. అక్కడ ఆయన తన ధర్మపత్నిని చూశాడు. ఆమె ఆయన పాదాలకు నమస్కరించింది. పరిచారికలు సేవిస్తుంటే భాగ్యసౌభాగ్యాలతో అలరారుతున్నది భార్య. అలా శ్రీకృష్ణుడు ప్రసాదించిన సిరిసంపదలతో ఆ దంపతులిద్దరూ ఆనందంలో మునిగిపోయారు. మహా వైభవంగా వున్న ఆ భవనంలో కుచేలుడు భార్యతో, పుత్రులతో సుఖంగా కాలం గడిపాడు. నిర్మలమైన ప్రవర్తనతో సజ్జనుడిగా మెలగసాగాడు. ఇన్ని వున్నా, కుచేలుడు భోగ భాగ్యాలపట్ల ఏవిధమైన ఆసక్తి చూపకుండా భగవంతుడినే ధ్యానం చేస్తూ, మోక్ష సామ్రాజ్యాన్ని చేరుకున్నాడు.                       

       (బమ్మెర పోతన శ్రీమహాభాగవతం, రామకృష్ణ మఠం ప్రచురణ ఆధారంగా)