From Khangi School to Center for Excellence-7>>>>My Fourth Job as PRO to CM Dr M Channa Reddy-Part 2 (Professions, Checkered Career, and Lessons):Vanam Jwala Narasimha Rao:

 My Fourth Job as PRO to CM Dr M Channa Reddy-Part 2

Professions, Checkered Career, and Lessons

From Khangi School to Center for Excellence-7

Vanam Jwala Narasimha Rao

(Wednesday, April 15, 2026)

(In continuation of previous chapter conclusion: I had to offer to step down as PRO to CM and as a protest I preferred to go to office on my scooter instead of Official Transport).

Due to the timely intervention of the Chief Minister’s Secretary and Advisor, a larger institutional crisis (I thought so) was averted. However, from that point onward, my continuation became largely nominal, lasting only until Dr Channa Reddy himself was replaced. Amidst these developments, there emerged a moment of cautious hope. As promised earlier by Dr Marri Channa Reddy, a concrete proposal was initiated to absorb me into Government service.

A file was moved recommending my appointment as Assistant Director in the Information and Public Relations Department, with advance increments to protect the emoluments I was then drawing. Unfortunately, opposition from certain quarters, including one senior and widely respected IAS officer, who was a confidante of several Chief Ministers irrespective of party affiliations, resulted in the file being stalled. The same IAS officer became a good friend of mine in later part of my profession.

Eventually, my file was kept aside by the Governor Krishna Kant, who had succeeded Kumud Ben Joshi and who later became Vice-President of India. In a gesture that revealed the depth of his personal conviction, Dr Marri Channa Reddy took me early one morning, just before leaving by helicopter for the Remote Area Development Program in Nizamabad District, to meet the Governor personally. He requested that the file be reconsidered in view of the assistance I had rendered to him.

The Governor did return the file for reconsideration and resubmission. Yet, despite this goodwill and intervention, subsequent developments ensured that the matter did not progress further. In retrospect, I had come to view this outcome with acceptance and even gratitude, believing that unseen grace often works in ways beyond immediate understanding. Against this background and context, a deeper and more intimate recollection of my association with Dr Marri Channa Reddy, placed here deliberately as a continuation, flows from the same stream of experience, but pauses to dwell longer on the man, his mind, his methods, and the enduring influence he had on my understanding of public life.

Dr Marri Channa Reddy was not merely a political leader occupying high office. He was a thinking politician in the truest sense of the term. His conversations, even informal ones, were rarely casual. They carried within them layers of historical awareness, administrative realism, and moral reasoning. He spoke with the ease of one who had reflected deeply on power and its consequences. When I first came to know him more closely, I realized that, he possessed an uncommon ability to connect immediate political situations with long-term social outcomes. This quality distinguished him sharply from many contemporaries who were content to respond only to the pressures of the moment.

My association with him gradually moved beyond functional interaction into a space of observation and learning. I watched closely how he listened, often more than he spoke, and how he allowed others to fully articulate their views before responding. Even when he disagreed, his disagreement was measured, never dismissive. He believed that authority should not silence alternative perspectives but absorb them, weigh them, and then decide firmly. This approach shaped not only his governance but also the expectations he had of those working around him, including me. I for myself immensely benefited by this.

As Public Relations Officer, my role demanded absolute clarity and restraint. Dr Channa Reddy did not believe in manufactured narratives or cosmetic communication. He expected that what was conveyed to the press and the public should reflect his genuine thinking, even when that thinking was complex or uncomfortable. He was unafraid of nuance. On several occasions, he would say that public communication loses credibility the moment it begins to hide behind slogans. This belief placed a significant responsibility on me, to listen carefully, understand precisely, and then translate thought into language without distortion.

What follows now is intended to flow seamlessly from the foregoing narrative, not as a repetition of events already described, but as an expansion of their inner meaning. This section draws entirely from the documented experiences, episodes, and public record relating to Dr Marri Channa Reddy, yet it is presented afresh, as a reflective suffix, to complete the picture of my fourth and most intense professional engagement as Public Relations Officer to the Chief Minister.

Dr Marri Channa Reddy’s style of governance was anchored in a rare synthesis of political conviction and administrative discipline. He did not view politics merely as a contest for power, but as a continuous moral negotiation between ideals and circumstances. Having traversed almost every conceivable level of public life, Legislator, Minister in the State, Union Cabinet Minister, Party Organizer, Governor, and twice Chief Minister, he brought to office an accumulated wisdom that allowed him to see patterns where others saw only isolated problems. This depth of experience was evident in every directive he issued and, in every interaction, he had with officials, colleagues, or members of the public.

One of the most distinctive aspects of his leadership was his extraordinary clarity of thought. Decisions, even complex ones, were articulated by him with remarkable precision. He disliked ambiguity, not because he was impatient, but because he believed that lack of clarity was often the root cause of administrative failure. Instructions from him were rarely verbose, yet they carried an unmistakable sense of direction. Those who worked closely with him quickly learnt that to truly understand him, one had to listen attentively and think deeply. He did not spoon-feed explanations, and instead, he expected intellectual engagement from those around him.

This clarity extended into his approach to public communication. Every message issued from the Chief Minister’s Office bore his unmistakable personal imprint. Unlike routine official correspondence that often relies on formulaic language, Dr Channa Reddy’s communications reflected thought, context, and sensitivity. Whether it was a letter of thanks to a well-wisher, a condolence message on the passing of a colleague, or a policy-related statement, he insisted that the content must convey sincerity and substance. He believed that language carried moral weight, and that careless words could erode public trust. That was a great learning point to me.

I witnessed this quality repeatedly during my tenure. On several occasions, when drafts were placed before him, he would glance through them swiftly, grasp their essence, and either approve them as they were or suggest changes that sharpened their meaning. These interventions were never cosmetic. They were aimed at aligning words with intent. He often reminded me, implicitly and explicitly, that a Public Relations Officer’s responsibility was not to embellish reality, but to present it honestly, intelligibly, and with dignity.

His approach to speeches was equally revealing. Dr Channa Reddy seldom relied on written texts. Even when protocol demanded a prepared speech, he treated it as a broad framework rather than a script. His extempore speeches, delivered in Telugu, English, or Urdu with equal ease, were structured yet spontaneous, grounded in policy yet enlivened by anecdote. Each speech served as an extension of governance, a platform to explain decisions, recall past experiences, and connect policy choices with lived realities. Nothing he said in public was casual. Every word was anchored in his understanding of the state and its people.

The period of him as Chief Minister from 1989 to 1990 was marked by significant political and administrative challenges. He inherited an administration that was strained, both structurally and financially. Yet, instead of lamenting constraints, he focused on rebuilding confidence, within the bureaucracy, within the political establishment, and among the people. His insistence on self-respect as a guiding principle of governance was not rhetorical. It found expression in policies that sought to balance welfare with self-reliance, relief with responsibility.

This philosophy was most vividly demonstrated during the devastating cyclone that struck the coastal belt in May 1990. At a time when personal health concerns demanded his attention, and when he was scheduled to travel abroad for medical consultation, Dr Channa Reddy chose to remain in the state. Even as his family proceeded to the airport, he stayed back to personally oversee relief and rehabilitation efforts. This decision was not made for public display, but it arose from an inner conviction that leadership, especially in moments of crisis, required physical presence and moral reassurance.

His handling of the cyclone aftermath revealed his capacity to think beyond immediate relief. Recognizing the scale of destruction, he articulated for the first time the idea that such calamities should be treated as national calamities, warranting extraordinary support from the Centre. This was not merely a semantic intervention, but it was a strategic reframing that sought to redefine the relationship between states and the Union in times of disaster. Under his direction, a comprehensive, multi-sectoral cyclone reconstruction project was prepared, as an exercise that combined administrative rigor with developmental vision. I had the privilege to associate with it.

The presentation of this project to the visiting World Bank team marked another significant dimension of his leadership. Dr Channa Reddy did not approach international institutions with diffidence. He engaged with them as an equal, armed with data, clarity, and conviction. The project, commended by the World Bank Leadership, eventually resulted in substantial assistance, secured in record time. Even during his brief hospitalization abroad, he remained deeply engaged with this process, demonstrating an extraordinary level of commitment to the state’s recovery.

Equally noteworthy was his relationship with the party organization. Having rebuilt the Andhra Pradesh Congress Committee at a critical juncture, he understood the importance of cadre morale and organizational discipline. Initiatives such as the mass mobilization programs and the one-crore-signatures campaign were not symbolic gestures, but they were strategic efforts to reconnect the party with the people and to restore confidence among workers. His leadership during this phase reaffirmed his reputation as a mass leader who could translate organizational strength into electoral success.

For me, working in such close proximity to this process was both a privilege and a profound learning experience. Beyond the visible functions of my role, I was able to observe the subtle interplay between politics, administration, and personality. I learnt that proximity to power can illuminate character as much as it tests it. I also learnt that integrity, while indispensable, often invites resistance in environments shaped by competing interests and insecurities.

The challenges I faced during this period, including resistance from certain quarters and the gradual erosion of my functional role, were not merely personal setbacks. They were lessons in the complex human dimensions of public life. Dr Channa Reddy, to his credit, remained consistent in his personal regard and goodwill towards me. His effort to secure my absorption into government service, including his unprecedented personal intervention with the Governor, stands as testimony to his sense of fairness and gratitude. That the effort did not ultimately succeed does not diminish its significance, rather, it underscores the limits even a Chief Minister faces within institutional frameworks.

Dr Marri Channa Reddy’s legacy, as I experienced it, lies not only in the offices he held or the movements he led, but in the values, he embodied, clarity of thought, courage of conviction, respect for institutions, and an unwavering commitment to the people. To have witnessed these qualities from close quarters remains one of the enduring privileges of my life. This suffix is therefore not merely an addition to the narrative, but a closing reflection, an attempt to place on record what it meant to work with, observe, and learn from a leader of rare depth and distinction.

It is no exaggeration to state that without Dr Marri Channa Reddy, the idea and eventual realization of Telangana would have lacked its earliest moral, political, and ideological foundation. As the foremost architect of the 1969 Telangana agitation, he carried the cause to its zenith, articulating regional self-respect within the constitutional framework of India. Even when compelled by political realities to withdraw the movement, he secured safeguards and ensured that Telangana remained a living political question, not a buried grievance. His vision, sacrifice, and foresight inspired later generations of leaders and movements. In that enduring sense, history must record with clarity and fairness that, there would have been no Telangana but for Dr Marri Channa Reddy.

When I look back today, my fourth job as Public Relations Officer to the Chief Minister stands as a profound lesson not merely as an appointment, but as an apprenticeship in public life. It exposed me to the highest standards of leadership as well as the harsh realities that often accompany it. It taught me to value substance over position, learning over recognition, and dignity over immediate gain. It taught me about proximity to power and the loneliness it can bring, about loyalty and vulnerability, about conviction and restraint, and about maintaining dignity when circumstances turn adverse.

I share these reflections with my near and dear, my kith and kin, and my close friends not as a record of position or proximity, but as a reminder that integrity, sincerity, and inner balance are enduring assets. Even when paths close unexpectedly, the learning they leave behind continues to guide and strengthen us, especially in moments when life demands quiet courage and renewed faith.

{{From my Forthcoming Book

PROFESSIONS, CHECKERED CAREER, AND LESSONS

(From Librarian to CPRO to CM KCR)

A Journey from Khangi School to Center for Excellence}}

Bhagiratha’s Quest for Bringing River Ganga to Earth >>>>> Simplified and faithful rendering of the Adi Kavya-18 : Vanam Jwala Narasimha Rao

 Bhagiratha’s Quest for Bringing River Ganga to Earth

Simplified and faithful rendering of the Adi Kavya-18

Vanam Jwala Narasimha Rao

(April 14, 2026)

The Valmiki Ramayana is a timeless narrative, but each generation benefits when its wisdom is presented in a way that resonates with the world they live in. For the children of modern Indian readers including Non-Indian-Residents, who primarily read English, such retellings help sustain an unbroken connection with India’s spiritual heritage. The story of King Sagara, his descendants, and the extraordinary efforts of Bhagiratha illustrates how perseverance, responsibility, and righteous intention can reshape destiny, as well as, values that remain deeply relevant even in today’s fast-paced global society.

On completing the account of Kumara Swamy’s birth, his triumph over demonic forces, his appointment as Commander of the Celestial Army, and the sacred origins of River Ganga, Brahmarshi Vishvamitra continued narrating to Rama and Lakshmana the ancient legend of King Sagara. He was the earliest renowned ruler of Ayodhya and forefather of Rama, was celebrated for bravery and virtue. His elder queen was Keshini, daughter of the King of Vidarbha, and his younger queen was Sumati, daughter of Arishtanemi and sister of Garuda, the divine eagle of Vishnu. Yet Sagara remained childless and longed deeply for an heir. The yearning for continuity, whether of values, family, or culture, is something many families even today can relate to, especially those living far from their ancestral roots.

Sagara, along with his two queens, undertook intense ascetic practices in the Himalayas for a hundred years. Pleased by their devotion, Sage Bhrigu granted two boons: one queen would bear a single son who would elevate the dynasty, and the other would bear sixty thousand sons. Keshini chose the single heir, while Sumati wished for the sixty thousand. In time, Keshini gave birth to Asamanja, and Sumati produced a single egg from which sixty thousand sons emerged. This moment underscores how destinies unfold differently for each individual, reminding modern readers that families too may flourish in diverse ways, each with its own purpose.

The sixty thousand sons grew into handsome young men, but Asamanja became wicked, throwing children into the Sarayu River for sadistic pleasure, an earliest example of cruelty and sadistic child abuse. Horrified, Sagara banished him to the forest. However, Asamanja’s son, Anshuman, proved noble and beloved by the people. The narrative reminds that one generation’s flaws need not define the next and character is shaped by choices, not merely lineage.

After many years, Sagara resolved to perform the grand Vedic Ritual of Ashvamedha. This intrigued Rama, who wished to hear the full story. Vishvamitra explained how the ritual site was meticulously prepared between the Himalayas and the Vindhyas, with Anshuman appointed to guard the sacred horse. Even today, rituals, be it religious or secular, require discipline, teamwork, and attention to detail, teaching the value of collective duty.

Midway through the rite, Indra, disguised as a demon, stole the sacrificial horse. The officiating priests warned that the ritual must continue without interruption. Hence, Sagara commanded his sixty thousand sons to retrieve the horse from anywhere in the three worlds. He assured them that the ritual, sanctified by sacred hymns, would pause until their return. This moment highlights how obstacles often arise even in righteous efforts, testing resolve and patience, much like the unexpected challenges modern families face in their personal and professional lives.

Sagara remained at the ritual site with Anshuman, while the sixty thousand sons began a massive search. They combed the earth meticulously. Initially, they exhaustively searched inch by inch on the surface of earth. Later they mapped the earth to a unit of one square Yojana (8 Miles), dividing it into regions and digging with great force. Their excavation caused immense suffering to Mother Earth, disturbing all beings beneath the surface, with painful screams emerging from serpents, snakes, monsters, and other beings. Eventually, the Earth became helter-skelter. This early reference to environmental distress resonates strongly today, reminding readers of the real-world consequences of reckless human actions on nature.

Disturbed by the devastation, the gods approached Lord Brahma and pleaded for intervention. Vishvamitra explained that Brahma pacified and reassured them, stating that Vasudeva or Lord Vishnu, in the form of Sage Kapila, would ultimately end the destructive acts of Sagara’s sons. Devatas happily returned to their respective abodes It mirrors how higher wisdom or guidance, be it spiritual, ethical, or scientific, is often required to correct human excesses.

Remembering Sagara’s instructions, the princes dug toward Rasatala, the netherworld. They encountered the great elephant Virupaksha, who supported the eastern quarter of the earth. They respectfully circumambulated him and continued deeper. The presence of cosmic guardians symbolizes the idea that the universe rests upon interconnected forces, much like how modern systems rely on unseen but essential foundations.

They next opened the southern direction, where they encountered the elephant Mahapadma, then the western direction with Sumanasa, and finally the northern direction where Bhadra, a snow-white elephant, stood. On touching it reverently and after reverently acknowledging each, they continued digging toward the northeast direction, tunneled the earth rancorously, and tearing indiscriminately. This methodical yet destructive search reflects how determination without wisdom can become dangerous, reinforcing the caution, relevant to technology-driven societies of today.

In one of the excavated regions, they found Sage Kapila seated with the ritual horse beside him, and all were delighted. Mistaking him for a thief, they accused him harshly. Enraged by their ignorance and disrespect, Kapila uttered a potent HUM, and reduced all sixty thousand princes to heaps of ashes with his unimaginable spiritual power. This teaches that arrogance coupled with impulsiveness can lead to destruction, whereas humility and discernment remain timeless virtues.

When the sixty thousand princes did not return, Sagara grew anxious and was perturbed because the Ashvamedha could not be completed. He sent his grandson Anshuman to find them and retrieve the Ritual Horse. Following their path, Anshuman encountered the divine elephants and respectfully circumambulated and sought guidance. The contrast between Anshuman's humility and his paternal uncles’ rashness serves as a message to modern youth about the power of respectful inquiry, even in difficult situations.

Guided by the elephants, Anshuman reached the site where his paternal uncles lay reduced to ashes. Heartbroken, he also found the horse grazing peacefully nearby. Unable to find water to perform their rites, he stood in despair until, to his astonishment, Garuda, his great-uncle, appeared before him. Pacifyingly Anshuman, Garuda told that, eradication of his paternal-uncles was worthwhile. Moments of deep helplessness often give rise to unexpected guidance, a truth that resonates across spiritual and everyday experiences.

Garuda consoled Anshuman, explaining that since Sage Kapila himself had destroyed the princes, it was unsuitable and inappropriate of him to offer the mundane obsequies with ordinary water. Only the sacred waters of the River Ganga could liberate their souls, and hence, if only the River Ganga water drenches the ash of his paternal uncles, they will be able to go to heaven. He urged Anshuman to return with the horse and complete the ritual. This emphasizes that certain goals, like healing, justice, or redemption, require higher intervention or deeper effort.

Anshuman returned and narrated everything to Sagara, who completed the ritual scripturally and procedurally. Later he pondered how to bring River Ganga to earth. He had no clue. After ruling for thirty thousand years, he departed for heaven. Anshuman became king, and later his son Dileep succeeded him. Both performed prolonged penance seeking Ganga’s descent but died without success. This long struggle shows that some missions span generations and require continuity of purpose, an idea familiar to families preserving culture abroad.

King Dileep who succeeded Anshuman was worried but was not able to accomplish the task. He could not find a way to bring Ganga to earth. He fathered Bhagiratha, performed many rituals, ruled wisely, and eventually passed the throne to his son. The narrative reminds readers that leadership sometimes includes accepting one’s limitations and preparing the way for successors.

Bhagiratha, childless himself, entrusted the kingdom to his ministers and undertook severe penance at Mount Gokarna for a thousand years to bring River Ganga down. Lord Brahma, pleased with his devotion, granted him two boons: the liberation of Sagara’s sons and the continuation of the Ikshvaku lineage. Bhagiratha's perseverance had become a symbol of purposeful effort, inspiring generations, including modern readers striving for goals in foreign lands.

However, Brahma warned that the force of River Ganga’s descent would be unbearable for earth, and only Lord Shiva could withstand it. He instructed Bhagiratha to seek Shiva’s aid. With this final direction, Brahma departed after agreeing for the alighting of River Ganga. This reinforces that even noble aspirations require the right guidance and collaboration, much like how today’s complex challenges demand collective wisdom rather than solitary effort.

The journey of Sagara’s lineage and Bhagiratha’s relentless pursuit is more than a myth. It is testament to human dedication, intergenerational responsibility, and the transformative power of righteous intention. In a world marked by rapid change, migration, and evolving identities, the story gently reminds modern readers, especially living abroad, that, heritage is not merely inherited but consciously sustained.

Bhagiratha’s example teaches that, even the most daunting tasks can be accomplished with perseverance, humility, and alignment with higher principles. Bhagiratha’s success in getting assurance from Lord Brahma for bringing the River Ganga to earth, symbolizes how steadfast devotion can cleanse, uplift, and renew entire generations.

 (Photographs courtesy Rama Bhakta Vijaya Raghava Dasu)

శ్రీకృష్ణుడి గ్రహణ స్నానం, నారదాది మహర్షుల రాక >>>>> శ్రీ మహాభాగవత కథ-81 : వనం జ్వాలా నరసింహారావు

 శ్రీకృష్ణుడి గ్రహణ స్నానం, నారదాది మహర్షుల రాక

శ్రీ మహాభాగవత కథ-81

వనం జ్వాలా నరసింహారావు

సూర్యదినపత్రిక (13-04-2026)

కంII              చదివెడిది భాగవతమిది,

చదివించును కృష్ణు, డమృతఝరి పోతనయున్

                               చదివినను ముక్తి కలుగును,

చదివెద నిర్విఘ్నరీతి ‘జ్వాలా’ మతినై

బలరాముడు, శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకానగరంలో సుఖంగా కాలం గడుపుతున్న సమయంలో, చూడశక్యం కాని ఒక సూర్య గ్రహణం రానున్నదని తెలుసుకున్న యాదవులంతా గ్రహణ స్నానానికి బయల్దేరారు. పరమ పవిత్ర ‘శ్యమంత పంచకం’ తీరానికి బలరామ కృష్ణులు కూడా గ్రహణ స్నానానికి బయల్దేరారు. స్నానానికి బయల్దేరుతూ ద్వారకానగర సంరక్షణ బాధ్యతను యాదవ వీరుల మీద వుంచారు. బంధుమిత్ర సమేతంగా అంతా కలిసి స్నానం చేసి ఉపవాసం కూడా చేశారు. జపధ్యానాలను చేశారు. గ్రహణానంతరం విడుపు స్నానాలు చేశారు. ఆ తరువాత పొన్న చెట్ల నీడలో ఉల్లాసంగా వినోదించారంతా.

శ్యమంత పంచక పుణ్య తీర్థాన్ని సేవించాలని ఎందరో రాజులు కూడా అక్కడికి వచ్చారు. గోపాలురు, గోపికా సమూహం, పాండవులు, కుంతీదేవి, గాంధారీ, ధృతరాష్ట్రుడు, భీష్ముడు, ద్రోణుడు మొదలైన వారంతా వచ్చారు. అంతా శ్రీకృష్ణుడిని దర్శించారు. బలరాముడు, శ్రీకృష్ణుడు రాజులందరినీ తగిన విధంగా పూజించారు, సత్కరించారు. అక్కడికి వచ్చినవారంతా యాదవులు చేసుకున్న పుణ్యాన్ని పొగిడారు. శ్రీకృష్ణుడితొ వుండే అదృష్టం వారికి కలిగిందని అన్నారు.

అప్పుడు అక్కడే వున్న కుంతీదేవి ధర్మరాజాదులు అడవుల్లో పడుతున్న కష్టాలను వసుదేవుడికి చెప్పుకుని దుఃఖించింది. వారి బాగోగులు చూడమని అడిగింది. విధిని ఎదిరించి నడవడం ఎవరికీ చేతకాదని వసుదేవుడు చెల్లెలు కుంతీదేవిని ఓదార్చాడు.

అదే సమయంలో నందుడు, యశోద గోపాలకులతో, గోపికలతో కలిసి కృష్ణుడిని చూడడానికి వచ్చారు. అలా వచ్చిన నందాదులను యాదవులు చూశారు. వసుదేవుడు వారందరికీ సకల సత్కారాలు చేశాడు. బలరాముడు, శ్రీకృష్ణుడు వినయంతో సాష్టాంగ నమస్కారం చేశారు. యశోదాదేవి కొడుకులిద్దరినీ గుండెలకు హత్తుకుంది. కౌగలించుకుంది. రోహిణీదేవి, యశోదాదేవి, దేవకీదేవి, ఒకరినొకరు ఆప్యాయంగా పలకరించుకున్నారు. ఇంతలో ఎప్పుడెప్పుడు కృష్ణుడిని చూద్దామా అని ఉత్కంఠతతో ఎదురు చూస్తున్న గోపికలంతా అక్కడికి వచ్చి చేరారు. శ్రీకృష్ణుడిని చూసి వారంతా కనురెప్పలు వాల్చలేకపోయారు. హృదయాలలోనే ఆయన్ను కౌగలించుకున్నారు.

గోపికలంతా కృష్ణుడిని దర్శించుకోగానే, భక్తి పారవశ్యంలోకి జారుకున్నారు. శ్రీకృష్ణుడు గోపికారమణుల అంతర్భావాన్ని గ్రహించాడు. వారందరినీ ఒక ఏకాంత ప్రదేశానికి రమ్మని, అక్కడ వారిని ప్రేమతో కౌగలించుకుని ఆనందపరవశులను చేశాడు. తాను వారిని కలవడం ఆలశ్యం అయినందున, తన మీద అలగవద్దని అన్నాడు. గోపికలకు పరమాత్మ తత్త్వాన్ని బోధించాడు శ్రీకృష్ణుడు. వారు దాంతో ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొంది, బంధాలను వదిలేశారు. ఆయన్ను స్తుతించారు. ఆయన పాదపద్మాలను తమ మనస్సులలో స్థిరంగా నిలిచే వరం ఇవ్వమని కృష్ణ పరమాత్మను ప్రార్థించారు. శ్రీకృష్ణుడు తనను భక్తితో కొలిచిన గోపికలను తరింప చేశాడు.

ఆ తరువాత శ్రీకృష్ణుడు, ధర్మరాజు ఉభయ కుశలోపరి గురించి మాట్లాడుకున్నారు. అలాంటి సమయంలో, శ్రీకృష్ణుడి భార్యలు ద్రౌపదీదేవి స్నేహంగా కలసి మెలిసి ఒక చోట కూర్చుని సంతోషంగా కబుర్లాడుకున్నారు. ద్రౌపదీదేవి కృష్ణ పత్నులను చూసి, వారిని శ్రీకృష్ణుడు ఏవిధంగా వివాహం చేసుకున్నాడో చెప్పమని అడిగింది. రుక్మిణీదేవి, ఇతర భార్యలు వారివారి పరిణయ వృత్తాంతాలను ద్రౌపదికి సవిస్తరంగా వినిపించారు. శ్రీకృష్ణుడి భార్య లక్షణ తనను వివాహం చేసుకోవడానికి పూర్వం శ్రీకృష్ణుడు, తన తండ్రి పెట్టిన నిబంధనకు అనుగుణంగా, ఎలా మత్స్య యంత్రాన్ని కొట్టిందీ, ఆ తరువాత తనను ఎలా వివాహమాడిందీ వివరించింది. తనను వివాహం చేసుకుని తీసుకుపోతుంటే ఆయన్ను అడ్డుకున్న శత్రు రాజులను సంహరించి తనను ద్వారకానగరం తీసుకువచ్చిన సంగతి కూడా చెప్పింది.

ఇదిలా వుండగా, ఒకనాడు, బలరామ శ్రీకృష్ణులను చూడడానికి, మహర్షి సత్తములైన దేవలుడు, ద్వితుడు, త్రితుడు, వ్యాసుడు, కణ్వుడు, నారదుడు, గౌతముడు, చ్యవనుడు, గార్గ్యుడు, వశిష్ఠుడు, కాలవుడు, అంగీరసుడు, కశ్యపుడు, అసితుడు, సుకీర్తి, మార్కండేయుడు, అగస్త్యుడు, అంగీరుడు, యాజ్ఞవల్క్యుడు, ఋష్యశృంగుడు మొదలైన వారంతా వచ్చారు. వచ్చినవారందరినీ పూజించి, సపర్యలు చేసి, వారు రావడం తన అదృష్టంగా భావిస్తున్నాని చెప్పి, వారిని పరిపరి విధాల పొగిడాడు శ్రీకృష్ణుడు. వారంతా కూడా శ్రీకృష్ణుడిని అనేక విధాలుగా స్తోత్రం చేసి, ఆయన లీలలను పొగిడి, ఆయన్ను చూడడం వల్ల తమ పుట్టుక, చదువు, తపస్సు అన్నీ సఫలమయ్యాయని అభినందించి, ఆయన అనుమతితో తమ నివాసాలకు వెళ్లడానికి సిద్ధపడ్డారు.

అప్పుడు వసుదేవుడు ఆ మునీశ్వరులకు నమస్కరించి, పాపకర్మలను పోగొట్టే సత్కర్మలేవో చెప్పమని అడిగాడు. విష్ణుదేవుడిని గూర్చి యజ్ఞాలు చేస్తే సమస్త పాపాలు నశిస్తాయన్నారు వారు. శ్రీకృష్ణుడే యజ్ఞాలన్నింటికీ అధీశ్వరుడు అనికూడా చెప్పారు. మంచి యజ్ఞం చేసి దేవఋణం తీర్చుకోమని సలహా ఇచ్చారు. ఆ మునులనే ఋత్విక్కులుగా వుండమని వసుదేవుడు కోరాడు.

శ్యమంత పంచక సమీపంలో వసుదేవుడు 18 మంది భార్యలతో యజ్ఞ దీక్షను స్వీకరించి, యజ్ఞాన్ని పూర్తి చేశాడు. మహర్షులు ఆ తరువాత వెళ్లిపోయారు. ఆ తరువాత కృష్ణుడు, బలరాముడు మరికొంత కాలం అక్కడే వున్న్నారు. మూడునెలలపాటు అంతా కలిసి గడిపారు. ఆ తరువాత నందాదులు యాదవుల దగ్గర వీడ్కోలు తీసుకుని, దృష్టి మొత్తం శ్రీకృష్ణుడి మీదే నిలిపి, వెళ్లిపోయారు. బలరామ కృష్ణులు ద్వారకానగారానికి వెళ్లారు. ద్వారకానగరంలో సుఖంగా వున్నారు.         

       (బమ్మెర పోతన శ్రీమహాభాగవతం, రామకృష్ణ మఠం ప్రచురణ ఆధారంగా)

Politics Beyond Rhetoric, Consistency and Credibility : Vanam Jwala Narasimha Rao

 Politics Beyond Rhetoric, Consistency and Credibility

Vanam Jwala Narasimha Rao

The Hans India (April 12, 2026)

{Strengthening institutional mechanisms within parties could, therefore, address many of these concerns more effectively than rhetorical criticism alone. Another dimension that cannot be overlooked is the role of the electorate. Political culture is not shaped solely by leaders, but it is equally influenced by voter behavior}-Editor Synoptic Note

Certain quizzical political developments in the recent past in Telangana State, draw attention to enduring patterns in Indian Public Life. These patterns are neither new nor confined to any single party, leader, or region. Statements made in the heat of political exchange, and instant counter responses within party structures, reflect deeper and long-standing tendencies in the democratic system. Three interrelated concerns arise in this context: criticism of hereditary politics, the perceived advantages of leaving one’s parent party, and the nature of dissidence within political organizations.

These are not isolated themes, but are threads that run through the entire fabric of Indian Political History. Criticism of hereditary or dynastic politics has become a recurring feature of political discourse. Yet, this often carries an inherent paradox. Across decades, from the early evolution of Indian National Congress to the proliferation of Regional Parties, hereditary succession as strange phenomenon, never been an exception, but a harsh reality.

Transition of leadership within the Nehru-Gandhi family, from Motilal Nehru to Jawaharlal, followed by Indira Gandhi, Rajiv Gandhi, and later the continued centrality of Sonia Gandhi, Rahul Gandhi, and Priyanka Gandhi, illustrates a visible and influential pattern, mirrored across several states. At the same time, it must be acknowledged that some leaders emerging from such families have demonstrated independent merit and earned public acceptance. Yet, political formations have widely nurtured legacies within families over time across regions and parties alike. Leaders across political formations have deliberately nurtured political legacies within their families.

Therefore, when hereditary politics is criticized selectively, it risks appearing less as a principled stand and more as a political instrument. The issue is not whether dynastic politics should be questioned, which certainly should, but whether such questioning is accompanied by introspection. Without that, public statements lose their moral edge. The electorate, far from being unaware, carries a deep memory of political developments.

It recognizes patterns, draws comparisons, and evaluates credibility not merely on what is said today but on what has been practiced over time. In such a context, consistency becomes the foundation of trust, and any visible inconsistency invites scepticism. Closely linked to this is the long-standing belief that leaving one’s parent party can lead to greater political success. Indian political history does offer examples that appear to support this notion. Leaders who broke away at critical moments did, in some cases, rise to occupy the highest offices: Prime Minister, Chief Minister, Rashtrapati, and other significant roles.

Yet, the same history also provides numerous counter examples where rebellion did not translate into the anticipated success. Many who left their original parties achieved positions that fell short of their ambitions, while others faded into political marginality. What emerges, therefore, is not a rule but a pattern of unpredictability. Political migration is neither a guaranteed path to success nor an indicator of failure. It is shaped by a complex interplay of timing, public perception, organizational backing, and the larger political environment.

The oversimplified belief that ‘Exit leads to Elevation’ misreads history and encourages opportunistic shifts rather than principled realignments. Stability, loyalty, and determination within a party structure, when grounded in conviction, have also been rewarded in different contexts. Thus, the real question is not whether one leaves or stays, but why and under what circumstances such decisions are made.

The third and perhaps most intricate issue is that of dissidence. From its inception, political life in India, and particularly within large and diverse parties, has been marked by internal disagreements, factionalism, and periodic rebellion. As a matter of fact, the history of the Congress Party itself can, to a significant extent, be read as a continuous negotiation between loyalists and rebels. From ideological clashes in the pre-independence era to leadership struggles in the decades that followed, dissidence has been both a disruptive and a defining force.

However, dissidence is not inherently negative. In a functioning democracy, it plays a vital role in questioning authority, correcting course, and preventing stagnation. The difficulty arises when dissidence becomes detached from principles and is driven primarily by personal ambition or immediate unethical political gain. In such situations, it erodes institutional integrity rather than strengthening it. When dissent lacks clear ideological grounding or ethical restraint, it creates the impression that it operates beyond any parameters. This perception weakens public confidence, not only in individuals but in the system as a whole.  

At the same time, it is important to recognize that these recurring issues, dynastic tendencies, political defections, and internal dissent, are not merely the result of individual choices. They are also symptoms of deeper institutional limitations. Internal party democracy in India has often been constrained, with leadership selection, candidate nomination, and decision-making processes lacking transparency. In such environment, the concentration of power within families or select groups becomes easier, and avenues for constructive dissent become limited.

Strengthening institutional mechanisms within parties could, therefore, address many of these concerns more effectively than rhetorical criticism alone. Another dimension that cannot be overlooked is the role of the electorate. Political culture is not shaped solely by leaders, but it is equally influenced by voter behaviour. When familiarity, lineage, or name recognition consistently outweigh merit and performance in electoral decisions, dynastic politics finds reinforcement.

Democracy, in this sense, is not only about representation but also about responsibility, on the part of both leaders and citizens. Equally significant is the role of media in amplifying political statements. In an era of rapid information flow, sharp and provocative remarks often gain more visibility than nuanced or balanced perspectives. This creates an incentive for leaders to adopt rhetoric that captures attention rather than communication that reflects depth and responsibility. Over time, this can shift the focus of politics from substance to spectacle.

Within this broader context, the responsibility of those in public office becomes even more critical. Words spoken by leaders are not isolated expressions, but they are signals that influence public perception, party dynamics, and institutional credibility. It is essential, therefore, that such communication reflects self-awareness, balance, and respect for the intelligence of the audience. The assumption that the public will accept statements at face value, without examining their context or consistency, is increasingly misplaced.

A more constructive approach to public discourse would involve acknowledging complexity rather than reducing issues to convenient binaries. It would mean recognizing that hereditary politics, dissidence, and political mobility are systemic phenomena that require thoughtful reform rather than selective criticism. It would also involve a conscious effort to align words with actions, ensuring that public statements are not contradicted by historical or contemporary realities.

At this stage, it becomes imperative to recognize a simple but powerful truth: citizens today are far more informed, historically aware, and capable of connecting patterns across decades. They do not evaluate political statements in isolation, but they place them against a long continuum of actions, precedents, and contradictions. Therefore, consistency is not optional, but it is foundational to trust. When leaders speak, especially on issues like dynastic politics, the expectation is not merely criticism of others but an honest acknowledgment that dynastic politics is systemic issue in Indian democracy, and reform must begin with self-reflection and introspection, as much as criticizing others.

Ultimately, the core issue is not who said what, or who left which party. The deeper issue is the need for coherence between words, actions, and history. A mature political culture cannot be built on selective memory, rhetorical advantage, or short-term positioning. It must rest on consistency, integrity, and an unwavering respect for the collective intelligence of the people. In the long run, it is not the sharpness of political statements but the credibility they carry that endures, and that credibility is shaped by the alignment between what is said, what is done, and what has been practiced over time.

ప్రాణ భయం లేనిదే పరిణామవాదం >>>>> ఆత్మపరిశీలన, కార్యరూపంలో ధర్మం : వనం జ్వాలా నరసింహారావు

 ప్రాణ భయం లేనిదే పరిణామవాదం

ఆత్మపరిశీలన, కార్యరూపంలో ధర్మం

వనం జ్వాలా నరసింహారావు

{{ప్రజాతంత్ర దినపత్రిక (ఏప్రిల్ 12, 2026)}}

వావిలికొలను సుబ్బారావు రావు (వాసుదాస స్వామి) రాసిన ఆంధ్రవాల్మీకి రామాయణం, అయోధ్య కాండ మందరం చివర్లో అద్భుతంగా వర్ణించిన శ్రీరాముడి దినచర్య ఆధునిక పరిణామవాదానికి (ఎవోల్యూషణ్ సిద్దాంతం) మార్గదర్శి అనవచ్చేమో!  కాండ చివర్లో శ్రీరాముడి దినచర్య గురించి ఎందరికో తెలియని ఎన్నో విషయాలను సోదాహరణంగా, సందర్భోచితంగా వివరిస్తూ ఆయన ఈ అంశాన్ని సృజించారు అద్భుతంగా. 

సాధువులను రక్షణకు, పాపాత్ముల వినాశనానికి, ధర్మ స్థాపనకు, ప్రతియుగంలో శ్రీమన్నారాయణుడు భూమ్మీద అవతరిస్తుంటాడు. ఈ అవతారాలే మళ్లీ వస్తుంటాయి. వాస్తవానికి, పది ప్రధాన అవతారాలే కాకుండా కొన్ని గౌణావతారాలు కూడా సంభవిస్తుంటాయి. ఈ అవతారాలే పునరావృతమవడం వల్ల, ఇప్పటికి ఎన్ని మత్స్యావతారాలు, నృసింహావతారాలు, శ్రీరామావతారాలు, కృష్ణావతారాలు అయ్యాయో చెప్పడం కష్టం. అవతారాలు వచ్చినప్పుడల్లా వారితో పాటే హిరణ్యాక్ష, హిరణ్యకశిపులు, బలిచక్రవర్తి, రావణ, కుంభకర్ణులు,  కంస, శిశుపాలులు లాంటి వారు కూడా వస్తారు. వారి సహాయకులు, సహచరులు, తల్లిదండ్రులు, అవతార పురుషుడికి కావాల్సినవారు సహితం వస్తారు. అలాంటప్పుడు పరిణామవాదం తప్పనాలా? ముక్తి, జన్మరాహిత్యం అనే పదాలు వ్యర్తమైనవా?

అవతారాలు రావడం నిజమే. వారికి కావాల్సినవారు, విరోధులు రావడం నిజమే. బ్రహ్మేంద్రాదులు, అష్టదిక్పాలకులు, సూర్యచంద్రులు, సప్తర్షులు, ఇలా అందరూ పుట్టడం యదార్థమే. అయినా ‘పరిణామ వాదం’ తప్పుకాదు. ముక్తి అనేది వ్యర్థపదం కానేకాదు. బ్రహ్మ, రుద్ర, అగ్ని, వరుణుడు లాంటి పదాలన్నీ ఆయా పదవుల పేర్లే కాని ఆ ఉపాధిలో వుండే జీవాత్మల పేర్లు కావు. ఆడిన ఆటే ఆడాలి. పాడిన పాటే పాడాలి. అంతమాత్రాన పరిణామవాదం తప్పడానికి వీలులేదు. ముక్తి అనేది వ్యర్థ పదార్ధం కానేకాదు. కలెక్టర్, డిప్యూటీ కలెక్టర్, తహసీల్దార్ అనే పదవుల్లో వుండేవారు మారుతూ వున్నారంటే, కొత్తవారికి అవకాశం ఉన్నట్లే కదా.

అలాగే బ్రహ్మ, రుద్ర, అగ్ని, వరుణుడు, ఇతర దేవతల పదవుల్లో వున్నవారు పోగానే, స్థానం ఖాళీ కాగానే, మరో అర్హుడు ఆ స్థానంలోకి వస్తాడు.  వాడి ఉద్యోగం వీడు చేస్తాడు. ఇలా వచ్చేవాడు భిన్న జీవుడే కాని ఇంతకు ముందు వున్నవాడు కాదు. కాబట్టి ‘పరిణామ వాదానికి ప్రాణభయం’ లేదు. ముక్తుడికి పునర్జన్మ భయం లేదు. పరిణామక్రమంలో నడిమధ్యలో తెంపులు లేవు. ఒక స్థానంలో రెండు జీవులుండవు. పరిణామం అంకెల లాంటిది. ఒకటి అనే అంకె ఒకటే అవుతుంది కాని రెండు కాదు కదా! అందువల్ల, జీవయాత్రా విషయంలో పరిణామమే సరైన మార్గం. లోకంలో వున్న వ్యత్స్యాలన్నిటికీ సరైన సమాధానం చెప్పేది కూడా పరిణామమే.

         బ్రహ్మాండకోటులు అనంతం. జీవకోటులూ అనంతమే. ప్రపంచం నిత్యం. సంసారం నిత్యం. కాలం నిత్యం. నది ఒడ్డున నిలుచుని చూస్తుంటే నీళ్లు, నీటి బిందువులు దాటిపోతూనే వుంటాయి. వాటి స్థానంలో మరికొన్ని వస్తాయి. ఒక నీటి బిందువు సముద్రంలో ప్రవేశించగానే ఆద్యంతాలలో శూన్య స్థానం లేనట్లే, జీవుడు ముక్తుడు కాగానే ఆ స్థానంలో కాని, ఆదిలో కాని, శూన్యం వుండదు. కాబట్టి, ఆస్తంబ బ్రహ్మ పర్యంతం, అంటే గడ్డిపోచ లేదా స్తంభం నుండి బ్రహ్మ దేవుని వరకు, బ్రహ్మ జన్మ దివసం మొదలు లయ దినం దాకా, ఎంతైతే చర్య జరుగుతుందో, ఆ తరువాత వచ్చే బ్రహ్మల కాలంలో అంతే చర్య, అట్లాగే, కాకపోతే, ఇసుమంత భేదంతో జరుగుతుంది.

ఇది సృష్టిలోని అత్యల్ప జీవి నుండి అత్యున్నత జీవి వరకు ఉన్న సమస్త చరాచర సృష్టిని సూచిస్తుంది. సర్వత్రా వ్యాపించి ఉన్న పరమాత్మ స్వరూపాన్ని తెలియ చేస్తుంది. శ్రీరామవతారం వైవస్వత మన్వంతరంలో ఐదవ మహాయుగమైన త్రేతాయుగంలో సంభవించింది. కృతయుగానికి 1728000 సంవత్సరాలు, త్రేతాయుగానికి 1296000, ద్వాపరయుగానికి 864000, కలియుగానికి 387000 కలిపి మొత్తం ఒక మహాయుగానికి 4275000 సంవత్సరాలు వుంటాయి. ఇలాంటి వేయి మహాయుగాలు బ్రహ్మకు ఒక పగలు, మరో వేయి మహాయుగాలు ఒక రాత్రి అవుతుంది. ఇవి రెండూ కలిస్తే ఒక రోజవుతుంది. దాన్నే కల్పం అంటారు. 360 కల్పాలు బ్రహ్మకు ఒక సంవత్సరం. 36000 కల్పాలు బ్రహ్మాయువు.

         త్రిమూర్తులలో అవతారాలు విష్ణువుకే కాని మిగతా ఇద్దరికీ లేవు. విష్ణువు రాజసుడైన బ్రహ్మను సృష్టికార్యానికి, తామసుడైన శివుడిని సంహారకార్యానికి నియమించి, రక్షాభారాన్ని తనమీద వేసుకుని, దానికి అవసరమైన విధంగా ప్రవర్తిస్తాడు. దీనికి శాస్త్రీయ, సామాజిక హేతుబద్ధత లేకపోలేదు. శ్రమ పడితే బిడ్డలు పుట్టుతారు. వారిని చంపడం కష్టమేమే కాదు. రక్షణ కలిగించడం మాత్రం సులభం కాదు. దానికొరకు ఎన్ని వేషాలో వేయాలి. సర్వకాల సర్వావస్థలయందు బిడ్డలను కనిపెట్టుకుని, వారి యోగ క్షేమాలను విచారిస్తూ, వారిని సన్మార్గంలో నడపడం తేలిక విషయం కాదు. కాబట్టే విష్ణువు ఆ బాధ్యత తీసుకున్నాడు. ఆ క్రమంలోనే మనిషి రూపంలో త్రేతాయుగంలో, రామావతారంగా జన్మించాడు.

         శ్రీరాముడి జనన కాలంలో గురువు, చంద్రుడు, కర్కాటక లగ్నంలో వున్నారు. అంటే జన్మ లగ్నం కర్కాటకం. మేషంలో రవి, బుధులు, తులలో శని, మకరంలో కుజుడు, మీనంలో శుక్రుడు వున్నారు. చక్రాకార సంవత్సరాలు, కాల పరిమాణాలకు అనుగుణంగా, సంవత్సరాలను గ్రహాల గమనాలతో అనుసంధానించేందుకు ఉపయుక్తంగా, గ్రహాల స్థానాలను నిర్ణయించే సాంప్రదాయ జ్యోతిష గ్రంథం, కాల ప్రకాశిక ఆధారంగా, ప్రమాధి సంవత్సరంలో ధనస్సులో గురువు, కుంభంలో శని ఉంటారు. ఖరనామ సంవత్సరంలో ధనస్సులో గురువు, కర్కాటంలో శని వుంటారు. శోభకృతునామ సంవత్సరంలో ధనస్సులో గురువు, శని ఇద్దరు వుంటారు. రాక్షసనామ సంవత్సరంలో ధనస్సులో గురువు, మేషంలో శని వుంటారు. ప్రభవనామ సంవత్సరంలో ధనస్సులో గురువు, కన్యలో శని వుంటారు. ఖరనామ సంవత్సరంలో ధనస్సులో గురువు వుంటే, ఆయన కర్కాటకానికి రావడానికి ఎనిమిది సంవత్సరాలు పడుతుంది.

ఖరకు ఎనిమిదవది విలంబినామ సంవత్సరం. శ్రీరాముడి జననకాలంలో గురువు కర్కాటకంలో, శని తులలో, ఉన్నందున ఆయన పుట్టిన సంవత్సరం విలంబి. నక్షత్రం పునర్వసువు. ఇది నిర్ధారించడానికి శ్రీమద్రామాయణంలో ఇదామిద్ధమైన ఆధారాలు లేవు. శ్రీరంగమహాత్మ్యం అనే గ్రంథంలో భగవంతుడు బ్రహ్మకు చెప్పిన మాటల ఆధారంగా కొంత తెలుస్తున్నది. తాను రఘువంశం వారు పాలించే అయోధ్యకు పోవాలని అనుకుంటున్నాననీ, అక్కడ నాలుగు మహాయుగాలుంటాననీ, ఆ తరువాత కావేరీ తీరానికి పోయి చంద్ర పుష్కరిణీ తీరంలో శయనిస్తాననీ చెప్పాడు బ్రహ్మతో. విష్ణువు ఆజ్ఞానుసారం బ్రహ్మ తాను అర్చిస్తున్న శ్రీరంగధామాన్ని ఇక్ష్వాకు మహారాజుకు ఇచ్చాడు. ఆయన ఫాల్గుణమాసం, శుక్లపక్షం, పౌర్ణమినాడు, ఫల్గుణీ నక్షత్రాన, కుమారులు, మనుమలతో, సంబరాలు జరుపుకున్నాడు. నాలుగు మహాయుగాలు గడిచాయలా.

         తదనంతరం జరిగిన పరిణామంలో, ఐదవ త్రేతాయుగంలో కొడుకులకై దశరథుడు అశ్వమేధ యాగాన్ని చేశాడు. ఆ యుగంలోనే శ్రీరామ జననం అయింది. జన్మించింది విలంబినామ సంవత్సరం కాబట్టి హేవిలంబిలో అశ్వమేధయాగం, పుత్రకామేష్టి చేశాడు. దుర్ముఖి చైత్రమాసంలో అశ్వం విడిచారు. బిడ్డలు లేరని దశరథుడు విచారపడ్డది మన్మథనామ సంవత్సరంలో. పునర్వసువు నక్షత్రంలో బుధవారం నాడు శ్రీరామజననం. భరతుడు గురువారం పుష్యా నక్షత్రంలోను, లక్ష్మణ, శత్రుఘ్నులు శుక్రవారం ఆశ్లేషా నక్షత్రంలోనూ జన్మించారు. చైత్ర బహుళ పంచమి సోమవారంనాడు నామకరణం జరిగింది. పరాభవ సంవత్సరంలో తొమ్మిదో ఏట ఉపనయనం జరిగింది.

         ఇక్కడ మరొక్క విషయం చెప్పుకోవాలి. దశరథుడు కైకేయి పక్షపాతి అంటారు. కైకేయికి కౌసల్యమీద విరోధ భావం. ఆమెకు వివాహ కాలంలో దశరథుడు చేసిన వాగ్దానం గుర్తుకొచ్చినప్పుడల్లా, తన భర్త రాముడికి ఉపనయనం చేయడేమోనన్న కించిత్ అనుమానం కౌసల్యకు వుండేది. రాముడికి ఉపనయనం అయిన తరువాత ఆమెకు ధైర్యం కలిగింది. అరణ్యవాసానికి పోయేటప్పుడు శ్రీరాముడికి 25 సంవత్సరాలు కాగా, సీతాదేవికి 18 సంవత్సరాలు. శ్రీరాముడికి 12 ఏళ్ల వయసున్నప్పుడు, సౌమ్యనామ సంవత్సరంలో యాగరక్షణ కొరకు విశ్వామిత్రుడి వెంట అరణ్యాలకు పోయాడు. ఈ విషయం మారీచుడు రావణాసురుడితో సీతాపహరణం ముందర చెప్పినట్లు రామాయణంలో వుంది. దశరథుడు విశ్వామిత్రుడికి చెప్పిన మాటలనే మారీచుడు రావణుడికి చెప్పాడు.

శ్రీరాముడికి 12 సంవత్సరాల వయసున్నప్పుడు, సీతకు ఆరేళ్ళ వయసులో వారి వివాహం జరిగింది. దీనికి దృష్టాంతరంగా విశ్వామిత్రుడి యాగం కాపాడడానికి రామలక్ష్మణులు వెళ్లిన రోజు నుంచి మిథిలా నగరం వెళ్లడం వరకు తీసుకోవచ్చు. సౌమ్యనామ సంవత్సరం మాఖ బహుళంలో శ్రీరామలక్ష్మణులు విశ్వామిత్రుడి వెంట పోయారు. మొదటి రోజున సరయూనది తీరంలో, మర్నాడు గంగా సరయూ సంగమ దర్శనం, మూడవ రోజున తాటక వధ, నాలగవ రోజున అస్త్రాలు గ్రహించడం, సిద్ధాశ్రమం చేరుకోవడం జరిగింది. ఐదవ రోజున విశ్వామిత్రుడి మౌన దీక్ష, యాగారంభం. ఆ తరువాత ఆరు రోజులు యాగరక్షణ, పడవ రోజున సుబాహు వధ జరిగింది. ఆ రాత్రి సిద్దాశ్రమంలోనే వుండి, మర్నాడు విశ్వామిత్రుడితో కలిసి రామలక్ష్మణులు ప్రయాణం సాగించారు. 

11వ రోజున తన కథనాన్ని వినిపించాడు విశ్వామిత్రుడు. మర్నాడు గంగావతరణం వివరణ. 13వ రోజున విశాల నగర ప్రవేశం, మర్నాడు అహల్యా శాప విమోచనం జరిగాయి. 15 వ నాటి ఉదయం మిథిలా ప్రవేశం చేసి, శివ ధనుర్భంగం చేశాడు. 26వ రోజున గోదానం జరిపించారు రాముడితో. 27 వ రోజున శుక్ల త్రయోదశి శుభ దినం కాబట్టి, ఉత్తర ఫల్గుణీ నక్షత్రంలో సీతారాముల కల్యాణం జరిగింది. ఉత్తర ఫల్గుణీ నక్షత్రం శ్రీరాముడి జన్మ నక్షత్రానికి ఆరవది. వివాహ తంతు మొత్తం ఐదు రోజులు జరిగింది.

27 వ రోజు ఫాల్గున శుద్ధ త్రయోదశి అయితే, అయోధ్య నుండి బయల్దేరిన రోజు మాఘబహుళ విదియ కావాలి. విదియ, హస్తా రోజు ప్రయాణానికి మంచి రోజే. అది శ్రీరాముడికి ధృవతార కూడా అవుతుంది. కాబట్టి ఆ రోజున హస్త పోయిన తరువాత అభిజిల్లగ్నంలో ప్రయాణమై వుండాలి. సీతారాముల కళ్యాణమైన తరువాత, అంటే, బహుళ విదియతో ముగిసి, తదియనాడు జనకుడు బిడ్డలకు అరణాలిచ్సిన తరువాత, చవితినాడు అప్పగింతలై, ఫాల్గుణ బహుళ పంచమి నాడు అయోధ్యకు ప్రయాణమయ్యారు. షష్టి, సప్తముల్లో పరశురాముడి గర్వభంగం అయింది. దశమినాడు అయోధ్య ప్రవేశం జరిగింది. ఆ తరువాత 12 సంవత్సరాలు సుఖసంతోషాలతో గడిచింది. ఆ విధంగా బాల కాండ మొత్తం 24 సంవత్సరాల వృత్తాంతం.

దుందుభి నామ సంవత్సర చైత్ర శుద్ధ చవితినాడు దశరథుడు, శ్రీరాముడికి పట్టాభిషేకం చేయాలని పౌరులతో-మంత్రులతో ఆలోచన చేసి, పంచమి నాటి ఉదయం పుష్యా నక్షత్రంలో యౌవరాజ్య పట్టాభిషేకం జరిపించాలని నిర్ణయించాడు. మరో రకంగా చెప్పాలంటే, చైత్ర శుద్ధ పంచమే వనవాసారంభమైన రోజు. మర్నాడు గంగాతీర వాసం, ఆ మర్నాడు గుహుడి దర్శనం. అయోధ్య విడిచిన మూడో రోజు సప్తమినాడు జడలుజడలు ధరించడం, నాలుగోనాడు అష్టమి రోజున భరద్వాజాశ్రమం వెళ్లడం జరిగింది. ఐదవనాడు నవమిన యమున దాటారు. ఆరవనాడు దశమీ రోజున చిత్రకూటమి వెళ్లి వాల్మీకి దర్శనం చేసుకుని, పర్ణశాల నిర్మించుకున్నారు. అదే రోజున అక్కడ అయోధ్యలో దశరథుడు మరణించాడు.

శ్రీరాముడు అయోధ్య విడిచిన 17 వ రోజున భరతుడు అక్కడికి చేరుకున్నాడు. మర్నాడు తండ్రికి కర్మలు ప్రారంభించాడు. 29 వ రోజున కర్మకాండలన్నీ పూర్తయ్యాయి. మర్నాడు 30 వ రోజున వైశాఖ శుద్ధ చవితినాడు రాజకర్తలు భరతుడిని రాజ్యభారం వహించమని కోరారు. 31 వ రోజున పంచమీ నాడు సభకు వచ్చిన భరతుడిని వసిష్ఠుడు పట్టాభిషేకం చేసుకొమ్మని అడిగాడు. భరతుడు తిరస్కరించాడు. మర్నాడు వైశాఖ శుద్ధ షష్టి రోజున భరతుడు చిత్రకూటానికి బయల్దేరాడు.

అదే రోజున గుహుడిని కలిశాడు. మర్నాడు సప్తమినాడు జడలు ధరించాడు. భరద్వాజుడి విందు స్వీకరించాడు. 34 వ రోజున, వైశాఖ శుద్ధ అష్టమి నాడు, చిత్రకూటానికి బయల్దేరి శ్రీరామదర్శనం చేసుకున్నాడు. అదే రోజున రాముడు తండ్రికి నీళ్లు విడిచాడు. 35 వ రోజున రామ-భరత సంభాషణ అనంతరం మర్నాడు భరతుడికి తన పాదుకలను ఇచ్చాడు శ్రీరాముడు. అదే రోజు, అంటే, వైశాఖ శుద్ధ దశమిన భరతుడు అయోధ్యకు చేరాడు. 37 వ రోజున వైశాఖ శుద్ధ ఏకాదశి నాడు భరతుడు నందిగ్రామం చేరాడు. భరతుడు వెళ్ళిపోయిన తరువాత పౌర్ణమి వరకు చిత్రకూటం లోనే వుండి సీతారామలక్ష్మణులు, వైశాఖ బహుళ పాడ్యమినాడు అత్రి ఆశ్రమానికి చేరారు. సీత అనసూయతో సంభాషణ చేసింది కూడా ఆ రోజో లేదా మరునాడో అయ్యుండాలి. ఎందుకంటే అనసూయ చంద్రవర్ణన చేసింది కాబట్టి.

ఏదేమైనా ప్రాణ భయం లేనిదే పరిణామవాదం!