బ్రహ్మశ్రీ చాగంటి కోటేశ్వరరావు గారి అనుగ్రహభాషణం: ‘గోమాత వైభవం’ >>>>> పద్మభూషణ్ డాక్టర్ వరప్రసాద్ రెడ్డిగారి ఔదార్యంతో వినే భాగ్యం: వనం జ్వాలా నరసింహారావు

 బ్రహ్మశ్రీ చాగంటి కోటేశ్వరరావు గారి 

అనుగ్రహభాషణం: ‘గోమాత వైభవం’

పద్మభూషణ్ డాక్టర్ వరప్రసాద్ రెడ్డిగారి 

ఔదార్యంతో వినే భాగ్యం    

శాంతావసంతం, గ్రీన్ వాక్ వేస్, రాజేంద్రనగర్, 

మంగళవారం (మే 26, 2026)

వనం జ్వాలా నరసింహారావు

మంగళవారం (26-05-2026) సాయింత్రం ఆరు గంటల ప్రాంతంలో, హైదరాబాద్ నగరానికి సుదూరంలో, రాజేంద్రనగర్ పరిసరాలలో, పలురకాల వృక్షాల మధ్యన వున్న, ప్రఖ్యాత భారతీయ పారిశ్రామికవేత్త, వ్యాక్సిన్ తయారీ సంస్థ శాంత బయోటెక్నిక్స్ వ్యవస్థాపకుడు, డాక్టర్ కెఐ వరప్రసాద్ రెడ్డి (కోడూరు ఈశ్వర వరప్రసాద్ రెడ్డి) గారి గృహ ప్రాంగణం మధ్యలో, ప్రశాంత గ్రామీణ వాతావరణాన్ని పోలిన విశాలమైన ఆవరణలో, ‘గోమాత వైభవం’ గురించి బ్రహ్మశ్రీ చాగంటి కోటేశ్వరరావు గారి అనుగ్రహభాషణం వినే మహద్భాగ్యం కలిగింది నాకు. వాస్తవానికి నేను వరప్రసాద్ రెడ్డి గారి దగ్గరకు వెళ్లాలని అనుకున్నది, ఇటీవల పుస్తక రూపంలో నేను రాసిన ‘Simplified and Faithful Rendering of the Adi Kavya’, Valmiki Ramayana: The Greatest Epic (Bala and Ayodhya Kandas)’ ప్రతిని వారికి అందచేయడానికే!

అయితే నా అదృష్టంకొద్దీ అదే సాయంత్రం, వారి ఇంటి ఆవరణలో, ఆహ్లాదకరమైన ఆరుబయట, గోమాత వైభవం’ అనే అంశం మీద బ్రహ్మశ్రీ చాగంటి కోటేశ్వరరావుగారి అనుగ్రహ భాషణం వినే అవకాశం వరప్రసాద్ రెడ్డి గారు కలిగించడమే కాకుండా, వారికీ, నాకూ పరిచయమున్న కొందరు పాతమిత్రులను కలుసుకునే వీలైంది. సుమారు రెండున్నర గంటలకు పైగా వారి ఇంట్లో గడిపిన సందర్భంలో డాక్టర్ కెఐ వరప్రసాద్ రెడ్డిగారికే కాకుండా, బ్రహ్మశ్రీ చాగంటి కోటేశ్వరరావుగారికి కూడా నా ఆంగ్ల (రామాయణం) పుస్తకంతోపాటు, ‘సజీవ వాహిని సనాతన ధర్మం’ తెలుగు పుస్తకాన్ని ఇచ్చే అవకాశం వరప్రసాద్ రెడ్డిగారి ద్వారా కలిగింది. నేను పుస్తకాలను ఇవ్వగానే కొన్ని నిమిషాలపాటు ఆసక్తికరంగా వాటిని పరిశీలించడం చాగంటివారి మంచిదనానికి నిదర్శనం.

చాగంటివారు తమ అనుగ్రహభాషణాన్ని అత్యంత హృద్యంగా, ఆధ్యాత్మిక గాంభీర్యంతో, వినోదరసాన్ని కలిపి వివరించిన అంశాలు శ్రోతలను ఆలోచింపజేసేలా, భక్తి భావాన్ని పెంపొందించేలా నిలిచాయి. లోకంలో తల్లి స్థానం పొందిన వారు నలుగురని: జననమాత, భూమాత, లోకమాత, గోమాతని పేర్కొంటూ, గోవును మించిన దైవం లేదని ఆహుతుల హర్షధ్వానాల మధ్య ఆయన స్పష్టం చేశారు. పంచామృతాలలో పాలు, పెరుగు, నేయి వంటి మూడు అమూల్య పదార్థాలు గోమాత నుంచే లభిస్తాయని గుర్తుచేశారు. ఆవుపాలు అద్భుతమైన జ్ఞాపకశక్తిని ప్రసాదిస్తాయని చెబుతూ, వందలాది ఆవుల మధ్య విడిచిన దూడ తన తల్లి దగ్గరకే చేరడం ఆ పాలను త్రాగిన మహిమేనని ఉదాహరణగా వివరించారు. గోమూత్రం, ఆవుపేడ వంటి ప్రతి అంశమూ మానవ జీవితానికి ఉపయోగకరమని, గోవు చుట్టూ ఒక్కసారి ప్రదక్షిణ చేసినా పుణ్యలోకాల ప్రాప్తి కలుగుతుందని చెప్పారు.

వాస్తవానికి నేను చాగంటివారు అక్కడికి రావాల్సిన సమయంకంటే వరప్రసాద్ రెడ్డిగారి ఇంటికి ఒక గంట ముందుగానే వెళ్లినప్పటికీ, వారు ఆరోజు నిర్వహణాకార్యక్రమంలో నిమగ్నమై వున్నప్పటికీ, ఒక అతిథికి చేయాల్సిన మర్యాదలకు ఎలాంటి భంగం కలగకుండా వ్యక్తిగతంగా శ్రద్ధ తీసుకోవడం వారి సంస్కారానికి ఒక మచ్చుతునక మాత్రమే. అంతేకాకుండా, నన్ను అనుగ్రహభాషణం నిర్వహించాల్సిన ఆవరణకు వెళ్లమనకుండా, ఇంటిలోపల ఎలాంటి అసౌకర్యం కలగకుండా కూచోబెట్టి, చల్లటి మజ్జిగ తెప్పించి ఇచ్చి, చాగంటివారు రావడంతోనే నేనున్న చోటుకే వారు వచ్చే విధంగా వారిని అంగీకరింపచేసి, కార్యక్రమం ప్రారంభం కాకముందే నా పుస్తకాలను ఎలాంటి ఇబ్బంది కలగకుండా ఇచ్చే ఏర్పాటు చేసిన వరప్రసాద్ రెడ్డిగారికి ధన్యవాదాలు చెప్పడమే నేను చేయగలిగేది.

అనుకున్న సమయానికి కొంచెం అటుఇటుగా అనుగ్రహభాషణం ఆరంభమైంది. దానికంటే ముందు, డాక్టర్ భువనగిరి ఫణి పవన్ శాస్త్రి తన జీవితాన్ని అత్యంత ప్రభావితం చేసిన మహోన్నత గ్రంథం భవద్గీతను విద్యార్థుల సంపూర్ణ వ్యక్తిత్త్వ వికాసానికి మార్గదర్శకంగా వుండే రీతిలో రచించిన ‘చిన్ని భగవద్గీత’ను చాగంటివారు ఆవిష్కరించారు. అలాగే గోమాత కీర్తనల ఆడియోను కూడా వారు ఆవిష్కరించారు.

చాగంటివారు తమ అనుగ్రహభాషణకు ముందు, చివర, గత పది-పదిహేను సంవత్సరాలుగా మాతాపితలను వారి వర్ధంతుల సందర్భంగా జ్ఞాపకం చేసుకుంటూ, వరప్రసాద్ రెడ్డిగారు నిర్వహిస్తున్న కార్యక్రమానికి తాను వస్తున్న విషయం, ఆ సందర్భంగా ఒక ఆధ్యాత్మిక అంశం మీద మాట్లాడే అవకాశంతోపాటు, ఆహుతులలో ఎందరో పెద్దలను కలిసే అవకాశం కలగడం తన అదృష్టంగా చెప్పుకున్నారు. వరప్రసాద్ రెడ్డిగారి ఆదేశం మేరకు ‘గోమాత వైభవం’ మీద ప్రసంగిస్తానని ప్రారంభించారు. నడుస్తున్నది గ్రీష్మ ఋతువే అయినప్పటికీ, వాతావరణం చల్లగా వుండడం శుభాసూచనగా పేర్కొన్నారు.

ఒక్క గడ్డిపోచైనా ఆవుకు తినిపిస్తే మహాపుణ్యమేనని, గోశాలకు తరచూ వెళ్లలేనివారు ఇంట్లో గోవు చిత్రాన్ని లేదా విగ్రహాన్ని ఉంచి, ప్రతిరోజూ తమ శక్తికి తగ్గట్టు కొంత ధనం దాచుకుని అవకాశం వచ్చినప్పుడు గోశాలలో ఆవులకు ఆహారం అందిస్తే స్వర్గసుఖాలు సిద్ధిస్తాయని ఆయన భావోద్వేగంతో వివరించారు. గోవును భక్తితో పూజించినవారికి మరే కారణం చేత నరకలోక ప్రాప్తి వచ్చినా, ఆ గోవే అక్కడికి చేరి తన తోక సహాయంతో వారిని స్వర్గానికి చేర్చగలదని పురాణోక్తిని ప్రస్తావించారు. ఆవు డెక్కల ధూళి కలిపి స్నానం చేస్తే రోగాలు దరిచేరవని కూడా చెప్పారు.

మహాభారతంలోని అనుశాసన పర్వంలో భీష్ముడు ధర్మరాజుకు వివరించిన గోమాహాత్మ్యాన్ని స్మరించుకుంటూ, తనదైన శైలిలో వాటిని అన్వయించుకుంటూ, అనేక విశేషాలను చాగంటి వారు అద్భుతంగా వివరించారు. ధర్మరాజు ‘గోవుల మహిమ ఏమిటి?’ అని అడిగినప్పుడు, అంపశయ్యపై ఉన్న భీష్ముడు శాంతి, అనుశాసనిక పర్వాలలో గోవుల వైభవాన్ని విపులంగా వివరించిన విషయాన్ని ప్రస్తావించారు. గోదాన మహిమను కూడా ధర్మరాజు కోరిక మేరకు భీష్ముడు వివరించాడని చెప్పారు. గోవూ, బ్రాహ్మణుడూ ఒకే తత్త్వానికి చెందినవారని, బ్రహ్మ వారిని రెండు రూపాలుగా సృష్టించాడని, గోవు హవిస్సుకూ, బ్రాహ్మణుడు మంత్రాలకూ ఆధారమని భీష్ముడు పేర్కొన్న విషయాన్నీ వివరించారు. సర్వవేదాలకు మూలమైన బ్రాహ్మణుని విలువను సాక్షాత్తు శివుడే నిర్ణయించడం కష్టమని, గోవు మహిమ కూడా అంతటిదేనని వివరించారు.

గోవు అగ్నిమయమనీ, అమృతమయమనీ, యజ్ఞాలకు పవిత్రమైన మార్గమనీ, దేవతలకు స్వర్గానికి చేరే నిచ్చెనలాంటిదనీ భీష్ముడు చెప్పిన విషయాలను చాగంటి వారు సామాజిక మార్పులకు అన్వయించుకుంటూ హృద్యంగా వివరించిన తీరు అద్భుతం. పాలు పితికే కంచుపాత్రతో సహా ఆవును భక్తితో ఒక సద్బ్రాహ్మణునికి దానం చేస్తే, ఆ గోవుకు ఎన్ని వెంట్రుకలు ఉంటాయో అన్ని దివ్య సంవత్సరాలు దాత దేవలోకంలో నివసిస్తాడని, తన వంశంలోని ఏడు తరాలకు ఉత్తమలోకాల ప్రాప్తి కలుగుతుందని భీష్ముడు చెప్పినట్లు కూడా వివరించారు. గోదానం చేసినవాడు ముక్తిని పొందుతాడని, గోవులను దానం చేసినవారికి అపూర్వమైన పుణ్యలోకాల సౌఖ్యాలు సిద్ధిస్తాయని చెప్పారు.

ఆవుపాలు అమృతంతో సమానమని దేవేంద్రుడు చెప్పాడనీ, ఇటీవల ఆధునిక పశువైద్యులు కూడా అదేచెప్తున్నారనీ, అందువల్ల గోదానం అమృతదాన ఫలాన్నిస్తుందని, మునులు గోవులను ప్రాణస్వరూపాలుగా భావిస్తారని, గోదానం ప్రాణదానంతో సమాన ఫలితాన్ని ఇస్తుందని వివరించారు. గోవును స్వీకరించేవాడిని పరీక్షించి దానం చేయాలని, లేకపోతే గోవు శోకించి ఆ శోకం దాతను నరకానికి నెడుతుందని కూడా భీష్ముడు హెచ్చరించినట్లు చెప్పారు. భూమి, విద్య, గోవు: ఈ మూడే దానాలలో శ్రేష్ఠమైనవని, గోదాన ఫలాన్ని బ్రహ్మదేవుడుకూడా పూర్తిగా వివరించలేడని, ఆవులు సూర్యకిరణాలవంటివని, గోదానం చేసినవారు సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తారని చెప్పిన విషయాలను ఆసక్తికరంగా చర్చించారు.

దేవతలకు ఆకలి వేసి బ్రహ్మవద్దకు వెళ్లినప్పుడు ఆయన ఇచ్చిన అమృతపు పరిమళాలనుంచి కామధేనువు ఉద్భవించిందనీ, దానినుంచే గోవులు పుట్టాయని పురాణగాథను వివరించారు. హిమాలయాలపై తిరుగుతున్న గోవులలో ఒక దూడ పాలు త్రాగుతుండగా ఎగిరిన పాలనురుగు శివుని శిరస్సుపై పడిన సందర్భంలో, బ్రహ్మదేవుడు ఆవుపాలు అమృతసమానమని ప్రశంసించి శివుడిని ప్రసన్నం చేసుకున్నాడనీ, అప్పుడు శివుడు గోవులకు ఎక్కడైనా స్వేచ్ఛగా సంచరించే వరం ఇచ్చాడనీ చెప్పారు.

ఆవుపేడలో లక్ష్మీదేవి నివసించడానికి కారణమైన ‘గోశ్రీసంవాదం’ గాథను కూడా చాగంటి వారు చక్కగా వివరించారు. లక్ష్మీదేవి గోవుల మధ్య నివసించాలని కోరగా, ఆమె చంచలస్వభావం కారణంగా మొదట గోవులు నిరాకరించాయని, తరువాత వేదాలు తమ మలమూత్రాలను పవిత్రమని పేర్కొన్నందున వాటిలో నివసించమని అనుమతించాయని, లక్ష్మీదేవి అంగీకరించి అందులోనే స్థిరపడటంతో గోవుల పేడ మహిమ మరింత పెరిగిందని వివరించారు.

ఇలా గోమాహాత్మ్యానికి సంబంధించిన అనేక పురాణ విశేషాలు, ఆధ్యాత్మికత, ఆచరణీయమైన సార్వజనీన సందేశాలు, భక్తి, విజ్ఞానం, వినోదం: ఇవన్నీ సమన్వయంతో సుమారు గంటసేపు సాగిన అనుగ్రహభాషణంలో బ్రహ్మశ్రీ చాగంటి కోటేశ్వరరావుగారు శ్రోతలను ఎంతగానో ఆకట్టుకున్నారు; ‘అయ్యో! ఇంత త్వరగా అనుగ్రహభాషణం అయిపోయిందా!’ అని ఆహుతులు అనుకునే విధంగా ఆయన ప్రవచనం సాగింది. గోమాత వైభవానికి సంబంధించిన మరెన్నో ఆసక్తికరమైన, ఆధ్యాత్మికతపరమైన, సార్వజనీనమైన, ఎవరైనా సులభంగా ఆచరించ వీలుకలిగిన విజ్ఞానపరమైన విశేషాలను ఒకింత వినోదాత్మకంగా తెలియచేశారు బ్రహ్మశ్రీ చాగంటి కోటేశ్వరరావుగారు.  

చాగంటి గారి అనుగ్రహభాషణంలో నేను ఆసక్తికరంగా గమనించిన చాలా ముఖ్యమైన విషయం: కంచి కామకోటి పీఠం 68వ పీఠాధిపతి కీర్తిశేషులు, పరమ పూజ్యులు, జగద్గురు శ్రీ చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతీ స్వామి (మహాపెరియవ లేదా కంచి పరమాచార్య), భారతీయ సనాతన ధర్మ, వేదాల పరిరక్షణకు చేసిన కృషి అపారమైనదని పేర్కొంటూ,  గోసంరక్షణకు ఆయన చేసిన కృషిని అద్భుతంగా చాగంటి కోటేశ్వరరావు గారు వివరించిన తీరు. కంచి పరమాచార్య ఒకప్పటి శ్రీశైల క్షేత్రాన్ని దర్శించినప్పుడు జరిగిన విషయాన్ని చెప్పారు.

‘కంచి పరమాచార్య తన సుదీర్ఘ పాదయాత్రలలో భాగంగా శ్రీశైల క్షేత్రాన్ని దర్శించినప్పుడు అక్కడి దేవస్థానం గోశాలలో బస చేశారు. పరమాచార్య నిరాడంబరతకు నిదర్శనం: పీఠాధిపతి అయినప్పటికీ విలాసవంతమైన వసతులకు దూరంగా ఉండే అలవాటు కలిగిన ఆ మహనీయుడు, గోవులను సాక్షాత్ లక్ష్మీస్వరూపంగా భావించడం వల్ల, గోశాల పవిత్రమైన స్థలమని అక్కడే గడిపారు. అప్పుడే కాకుండా ఎల్లప్పుడూ ఆయన తన దైనందిన కాలకృత్యాలను, స్నానాదులను లోకానికి దూరంగా, అత్యంత సహజ సిద్ధమైన వాతావరణంలో, సర్వసాధారణంగా గోశాల పరిసరాల్లో శాస్త్రోక్తంగా ముగించుకునేవారు.’

‘సనాతన ధర్మంలో, ఆయుర్వేదంలో గోమూత్రానికి, పంచగవ్యాలకు అత్యంత పవిత్రమైన స్థానం ఉంది. పరమాచార్య దీని ప్రాముఖ్యతను తరచూ ప్రస్తావించేవారు. ‘గోమూత్రే గంగా వసతి’ అంటే గోమూత్రంలో గంగాదేవి నివసిస్తుందని శాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి. పరమాచార్య స్వయంగా గోమూత్రాన్ని శరీరంపై చల్లుకోవడం (ప్రోక్షించుకోవడం) లేదా గోమూత్రంతో కూడిన నీటితో స్నానం చేయడం వల్ల శారీరక, మానసిక కల్మషాలు తొలగిపోయి అపారమైన పుణ్యం, ఆరోగ్యం లభిస్తాయని బోధించారు,’ అని అన్నారు చాగంటివారు.

వాస్తవానికి, పరమాచార్య నడయాడిన అలనాటి శ్రీశైలం గోశాల, నేడు శ్రీశైల దేవస్థానం ఆధ్వర్యంలో ఎంతో ఆధునీకరించబడింది. ప్రస్తుతం అక్కడ వేలాది గోవులను సంరక్షిస్తూ, సాంప్రదాయ పద్ధతిలో గోమూత్రం,  గోమయంతో ‘గో-అర్క్ (ఔషధ అర్కం), విభూతి, దంతమంజన్ వంటి పవిత్ర ఉత్పత్తులను తయారు చేస్తున్నారనే విషయం బహుశా చాలామంది దృష్టికి రాకపోవచ్చు.

అనుగ్రహ భాషణ మధ్యమధ్యలో రెండుమూడు పర్యాయాలు చెప్పిన మరో ముఖ్యమైన విషయం: ‘గోప్రాదాన్యత, గోసేవావశ్యకత’ అనే అంశం మీద తాను తరచు చెప్పిన వివరాలను ఎప్పటికప్పుడు శ్రద్ధగా విని,  పెమ్మరాజు రవికిషోర్ గారనే మహనీయ వ్యక్తి ‘ధర్మవర్ధిని’ శీర్షికతో రూపొందించిన చిత్రరచనతో కూడిన టేబుల్ కాలెండర్ ప్రతి ఇంట్లోనూ వుండాల్సిన అపురూపమైనదనే సంగతి. చాగంటి గారు చెప్పినట్లే అనుగ్రహభాషణ అనంతరం వెళ్ళిపోతున్న ఆహుతులందరికీ దాన్ని ప్రత్యేక కానుకగా ఇచ్చారు డాక్టర్ వరప్రసాద్ రెడ్డిగారు. దానితో పాటు చక్కగా పండిన రెండు మామిడి పళ్లను కూడా అందరికీ పంచారు.

ఆ టేబుల్ కాలెండర్లోని చిత్ర రచన సంబంధమైన, ప్రతివారినీ ఆకట్టుకునే, కొన్ని వ్యాఖ్యలు: “గోసంరక్షణా ప్రాధాన్యతను శ్రీవెంకటేశ్వరుడు నిరూపించడం; తండ్రి మాటను అనుసరించి కళ్యాణరాముడొనర్చిన గోదానము; గోవులను రక్షించి ‘గోవిందు’ డగుట; పంచగవ్య ప్రాశన ఫలితము; దిలీపుడు, సుదక్షినుల గోపూజ, గోవులకు గ్రాసమివ్వడం సకలాభీష్ట సిద్ధి కారకము; గోమాత లక్ష్మితో భగవాన్ రమణుల అనుబంధం; గోవు మలమూత్రములు లక్ష్మీ స్థానములు; గోసేవ ఇహపరదాయకము; మహాస్వామి-గోసంరక్షణ; అనుకూల దాంపత్యము కొరకు వివాహమందలి ముఖ్యఘట్టములలో నూతన వధూవరులు కపిలగోవును స్మరించుట; గోప్రదక్షిణ సుఖ, వృద్ధి కారకము” మొదలైనవి వున్నాయి.

ముగించే ముందు, డాక్టర్ కోడూరు ఈశ్వర వరప్రసాద్ రెడ్డి గారి గురించి రెండు-మూడు మాటలు. వివిధ రంగాలలో ఆయన అనుభవం, కృషి గురించి, ఆధ్యాత్మికపరమైన కార్యక్రమాలకు ఆయన చేస్తున్న తోడ్పాటు, అందిస్తున్న సహాయం గురించి తెలియనివారు చాలా తక్కువమంది వుంటారు. అంతర్జాతీయ నాణ్యతా ప్రమాణాలను పాటిస్తూ, సామాన్యులకు అందుబాటులో ఉండే తక్కువ ఖర్చుతో కూడిన వ్యాక్సిన్‌లను ఉత్పత్తి చేసే లక్ష్యంతో, 1993లో శాంత బయోటెక్నిక్స్ లిమిటెడ్‌ని స్థాపించారు వరప్రసాద్ రెడ్డిగారు. శాంత బయోటెక్నిక్స్ మొట్టమొదటి దేశీయంగా అభివృద్ధి చేసిన రీకాంబినెంట్ హెపటైటిస్ బి వ్యాక్సిన్‌ను తయారు చేసింది. సైన్స్, ఇంజినీరింగ్ రంగంలో ఆయన చేసిన కృషికి భారత ప్రభుత్వం 2005లో పద్మభూషణ్ అవార్డును ప్రదానం చేసింది.  

తెలుగు కళలు, సాహిత్యం, హాస్యం, ఆధ్యాత్మికత, సంగీత స్ఫూర్తిని ప్రచారం చేయడం ప్రధాన లక్ష్యంగా వరప్రసాద్ రెడ్డిగారి ఆధ్వర్యంలో ప్రారంభమైన ‘హాసం పబ్లికేషన్స్’ తత్సంబంధిత విషయాలపై అనేక పుస్తకాలు ప్రచురించింది. వాస్తవానికి, ‘హాసం పబ్లికేషన్స్’ ప్రచురించిన రెండవ పుస్తకం నేను రాసిన ‘అనుపమ గీతాల తిలక్’ అని పదిమందికి చెప్పడానికి చాలా చాలా గర్వంగా వుంది. బహుశా పాతిక-ముప్పై సంవత్సరాల క్రితం, ఆ పుస్తకం ఆవిష్కరణ పూర్వరంగంలో ఒక సాయింత్రం, అప్పట్లో జూబిలీ హిల్స్ లో నివసిస్తున్న వరప్రసాద్ రెడ్డిగారిని, స్వర్గీయ కేబీ తిలక్ గారి ద్వారా మొదటి పర్యాయం కలవడం జరిగింది. తెలంగాణ మాజీ ముఖ్యమంత్రి కేసీఆర్ సీపీఆర్వోగా పనిచేస్తున్నప్పుడు రెండు-మూడు సార్లు కలిశాను.

మళ్లీ ఈ విధంగా మరో పర్యాయం వరప్రసాద్ రెడ్డిగారిని కలిసే అవకాశం కలిగింది. వరప్రసాద్ రెడ్డిగారూ, మీ విలువైన సమయాన్ని మాకు కేటాయించినందుకు ధన్యవాదాలు. అలాగే నా మనసులో అనుకున్న ఆలోచనకనుగుణంగా, నా పుస్తకాలను బ్రహ్మశ్రీ చాగంటి కోటేశ్వరరావుగారికి ఇవ్వగలిగే అవకాశం, అదనంగా ‘గోమాత వైభవం’ పైన వారి అనుగ్రహభాషణం వినే అదృష్టం కలిగించినందుకు కూడా.  

(ఫోటోలు గొల్లపూడి రవిగారి సౌజన్యంతో) 

Sri Rama and the Bow of Shiva >>>>> Simplified and faithful rendering of the Adi Kavya-24 : Vanam Jwala Narasimha Rao

Sri Rama and the Bow of Shiva

Simplified and faithful rendering 

of the Adi Kavya-24

Vanam Jwala Narasimha Rao (May 26, 2026)

The episode of Sri Rama breaking Lord Shiva’s mighty bow is not merely a dramatic turning point in the Valmiki Ramayana, but it is a profound moral and cultural bridge between Rama’s youthful discipline and his destined role as an upholder of Dharma. In earlier episodes, we witnessed Vishvamitra’s determined guidance of Rama and Lakshmana through trials that tested restraint, obedience, and inner strength. What unfolds at Mithila is the natural culmination of that preparation—where silent virtue reveals itself without self-assertion.

For modern Indian readers, especially those living abroad and desirous of reading the Ramayana in English, this episode serves as a timeless lesson, that, true worth is not proclaimed, but it is revealed when responsibility quietly meets opportunity. This chapter also sets the stage for the celebrated Sita Kalyanam, reminding us that sacred unions in Indian tradition are rooted not in spectacle alone, but in shared values, lineage, consent, and ethical readiness.

After Shatananda narrated the legend story of Brahmarshi Vishvamitra, the following day, in the morning hours, Janaka invited Vishvamitra to come to his place along with Rama and Lakshmana. On their arrival and after attending to the formalities as required to be done by a host, Janaka enquired Vishvamitra about their desire and what was to be done next. Vishvamitra, in anticipation of a divine responsibility to be shouldered by Rama in future, and for that purpose, who intentionally brought Sri Rama and Lakshmana to Mithila, after successfully performing his Yaga with their help, introduced them to king Janaka as sons of Dasharatha, once again. This moment subtly reflects an enduring Indian cultural value that, hospitality is not merely ceremonial, but a doorway to purposeful dialogue and mutual respect. Even today, meaningful decisions often begin with such courteous inquiry.

Vishvamitra also informed Janaka that Rama, and Lakshmana were well known kshatriyas in the world and suggested him to show the Shiva Bow to them as they are desirous of seeing it. On seeing the Bow their desire will come true and then they may go as they like, said the sage. Before showing it to them Janaka narrated the background and context of the Bow. He explained that the Bow was handed over to Devaraata, the sixth descendent of Nimi, the originator of their lineage by Devatas for custodial care. Since then, it had been with their family duly being worshipped said Janaka. Here, the concept of custodianship rather than ownership is emphasized s as a principle increasingly relevant in the modern world, where heritage, environment, and culture are meant to be preserved for future generations.

Janaka further gave more details about the Bow: Once during the destruction of Vedic Ritual of Daksha, Lord Shiva, the Rudra, annoyed on Devatas too who were part of the ritual. The reason was for not apportioning his part of divine share in the ritual by them, since he also had the right. Rudra threatened Devatas to strip off the heads of Devatas with the Bow that he had with him, if they fail to apportion it. Shiva started stretching the bowstring to the dismay of Devatas. They worshipped and pleased him. Lord Shiva pardoned them, and gave that Bow to the Devatas (Gods) from whom it reached Janak’s ancestor Devaraata. This narrative underlines a perennial truth that, exclusion and arrogance destabilize harmony, while humility and acknowledgement restore balance, whether in divine councils or modern institutions.

Janaka continued and said, that, when once he was getting his field ploughed with four bullocks to perform a ritual, there he found a beautiful baby girl from the groove. Since the baby girl was gained while sanctifying the ritual field, she was named as Sita. The highly pious, Sita was not born in the normal course like others but surfaced from the exterior of the earth said Janaka. However, he nurtured her as his own born daughter. He also determined to give her in marriage to such a bridegroom where his valor is the only wealth. This description of Sita’s birth highlights reverence for the earth as a living mother, a sentiment deeply aligned with today’s ecological consciousness and sustainable living.

In fact, said Janaka that, several kings having heard his declaration came to him and requested for Sita. He however, did not agree to their request saying that she will be given for a bounty of self-assurance. They then wanted to ascertain the caliber of this Bow of Shiva with reference to theirs. Everyone who tried were incapable to shake it or even to caught hold of it. Janaka then decided not to offer Sita to anyone of them as none of them were really valorous and on knowing the valor of those valorous ones as valueless. Janaka’s stance reminds that, titles, power, and wealth are hollow without competence, character, and inner strength.

Out of anger those kings attacked Mithila but Janaka did not care and won over them. They strangled the city of Mithila for over a year. Then, when Janaka prayed gods, they were gladdened and gifted him with four-fold forces. The enemy was beaten by the heaven-sent forces and they all retreated. This was the background of that supreme Shiva Bow. By saying so, Janaka decided to show the same even to Rama and Lakshmana. If Rama strings the bow, he said that, he would offer his daughter to Dasharatha Rama. This episode illustrates that endurance combined with faith ultimately prevails over brute aggression—a lesson relevant in both personal and societal conflicts today.

On listening to the words of king Janaka, Vishvamitra told him to display the Bow to Rama and Lakshmana. Then Janaka ordered his ministers to bring the Bow which was affluently decorated. Immediately five thousand strong men, fetched the Bow with its iron box towing it very difficultly. Then on the suggestion of Vishvamitra, Rama went near the Bow Box and opened the cover and told the sage that he was desirous of getting the feel of that supreme Bow and would like to handle it and take aim of it. Vishvamitra permitted him. Rama’s request reflects humility before action, a quality increasingly rare yet indispensable in leadership and learning.

Rama then stringed the Bow effortlessly while several kings were witnessing the scene. When Rama strung the bow, with its thread and readied to stretch it to the maximum extent possible, the Bow was broken into two halves instantaneously with big explosive sound. To that sound, as it normally happens when a mountain is exploding, the earth was shaken awfully. Dazed by that raucous caused with the breakage of Bow, except Rama, Lakshmana, Vishvamitra, and king Janaka, everyone else were rendered unconscious. Valmiki deliberately shows that Rama neither boasts nor celebrates, because, true strength expresses itself silently and leaves others to recognize its magnitude.

After a while they regained their consciousness. Then, King Janaka told Vishvamitra that, the indomitable valor of Rama was adequately and evidently displayed, and he himself saw all this with his own eyes. Janaka further said that, Rama breaking the Bow, was in fact an impossible and astonishing task and a wonderous experience to him. His daughter Sita to get Dasharatha’s son Rama as her husband would bring name and fame to the lineage of Janakas, stated Janaka. Janaka’s joy arises not from pride, but from the assurance that Dharma had found a worthy partner.

Janaka told Vishvamitra that his was committed to give his daughter Sita to marriage to Rama if he consents for the same. He also said that his ministers will go to Ayodhya and will narrate in detail the incidents that happened in Mithila and about his intention to get Sita married to Rama. However, Rama refused to get Sita married without the consent of his father Dasharatha. He said that his father ordered him to follow the instructions of Vishvamitra and accordingly saw the Bow which was broken when he strung its thread. He said whomever his father asks him to marry he will abide by it. This moment powerfully conveys the Valmiki Ramayana’s central teaching that, personal excellence must still operate within familial duty and social harmony.

Janaka agreed to this. The envoys who were assigned with the responsibility of conveying the message of Janaka about Rama’s breaking the Shiva Bow and his consequent decision to give away his daughter to Rama arrived in Ayodhya after sojourning three nights on the way from Mithila to Ayodhya. They had audience of Dasharatha, greeted him with reverence, and repeated the words of Janaka to him. They conveyed the invitation of Janaka to visit Mithila along with Dasharatha’s ministers, priests, friends, and Royal Priest Vasishta. This formal diplomatic communication reflects the ancient Indian emphasis on transparency, consent, and mutual respect between royal families, the principles that remain foundational in any meaningful alliance even today.

Then the King Dasharatha had a word with Vamadeva, Vasishta, and Ministers about the desire of King Janaka to give away his daughter in marriage to Rama, and sought their favor for the proposal. Dasharatha also favored that all of them quickly proceed to Mithila for future course of action without any delay. All present there with one word agreed to the words of Dasharatha, and soon travel arrangements were made as ordained by Dasharatha. Next day morning Dasharatha, Minister Sumantra, Vasishta, Vamadeva, Jabali, Kashyap, Markandeya and Katyayana, along with the entourage, travelled and after four days reached Videha Kingdom. Decision-making here was consultative rather than authoritarian, reminding that, leadership rooted in collective wisdom ensures stability and harmony.

The breaking of Shiva’s bow was not about physical might, but it was about preparedness meeting destiny. Rama did not seek the bow, but he responded only when he was asked. Janaka did not impose his will, but he upheld Dharma. Sita was not won, but she was entrusted. For contemporary readers, this episode offers a powerful message that, traditions endure not because they are rigid, but because they adapt without losing their ethical core.

>>>>> Photographs Courtesy Rama Bhakta Vijaya Raghava Dasu

{{From my Published Book ‘Simplified and Faithful Rendering of the Adi Kavya’

Valmiki Ramayana: The Greatest Epic (Bala and Ayodhya Kandas)}}

(This Book is free of cost for all those who are interested to read the English Version of Valmiki Ramayana, provided they collect it from me in person preferably. Mobile: 8008137012)

Beyond the Numbers and Statistical Jugglery >>>>> Understanding the Real Meaning of Blog Data : Vanam Jwala Narasimha Rao

 Beyond the Numbers and Statistical Jugglery

Understanding the Real Meaning of Blog Data

Vanam Jwala Narasimha Rao (May 25, 2026)

It has become puzzling to me when my blog that could accumulate a meagre 7 lakh views over sixteen years since 2010, suddenly surged by 14 lakh more in just the last less than six months, tripling its total to 21 lakhs. Should the dramatic growth be viewed positively, or cautiously, or as part of the unpredictable nature of digital platforms, was the question haunted me. As I started exploring answers, I realised that this phenomenon could be driven by international indexing, academic citations, or sudden social media circulation. Yet another answer I noticed has been that, when influential readers share specific articles, they unlock vast new audiences, instantly magnifying the reach of both fresh posts and long-forgotten archives.

In the digital age, every blogger, researcher, and public thinker eventually encounters a fascinating yet confusing phenomenon, what may be termed as, ‘Statistical Jugglery.’ At first glance, blog metrics appear to be simple numbers reflecting readership. However, the reality is far more complex. A single view could represent a loyal reader, a casual scroller, an accidental click, or even search engine indexing activity. It might capture global curiosity, repeated visits, or the silent admirers who return regularly without ever leaving a comment.

Because of this Statistical Jugglery, platform metrics become a source of anxiety, motivation, or deep introspection for writers. Slow numbers breed disappointment, while sudden spikes spark excitement mixed with doubt. Sometimes the data flows steadily like a river, sometimes it pauses unexpectedly like a comma, and occasionally it halts like a full stop, only to resume with renewed energy. Therefore, statistics should neither be worshipped blindly nor dismissed casually. They must be decoded with maturity, balance, and analytical clarity.

This analytical clarity is essential because a blog is more than a technological platform. It is an extension of the writer’s mind, convictions, and aspirations. Therefore, stats are not just mechanical numbers, but indicators of a dynamic interaction between thought and society. Far from simply counting readers, these broader analytical metrics track multifaceted engagement patterns. They synthesize everything from page views, unique visitors, and geographic locations to traffic sources, referral links, and social media shares.

For instance, a single visitor might read an article and leave immediately, while another spends hours exploring multiple subjects. A third may repeatedly return to the same piece for reference, yet a fourth might accidentally land on a page and bounce within seconds. Because these actions contribute differently to the data, metrics rarely equate to ‘Faithful Readership.’ Instead, they reflect varying degrees of attention, curiosity, and research interest, or simply random digital movement. 

Despite this random digital movement, statistics should not be underestimated. Even a fleeting visit proves that a title, keyword, or theme successfully captured attention in a crowded online world. While many sincere writers feel discouraged when metrics grow slowly despite consistent effort, slowness is rarely a sign of failure. Serious, specialized writing naturally requires time to build audience trust and optimize for search engines. Furthermore, readership often fluctuates based on real-world events; older articles can suddenly regain immense relevance during specific social or political developments, bringing a quiet blog back to life.

Unlike entertainment, thoughtful writing travels silently. Many readers return regularly without ever clicking like, comment, or subscribe. When platform data plateaus for weeks, these pauses should not be viewed as a negative metric. Digital attention behaves unpredictably. Audiences get distracted, global events shift public focus, or search algorithms temporarily suppress visibility. Therefore, a sudden slowdown in numbers is rarely a failure. It is merely a comma in the life of a blog, not the final conclusion. 

While explosive metrics signal a massive leap in discoverability, a mature interpretation demands caution. High numbers often bundle genuine readers with automated crawlers, web bots, or fleeting viral noise. Web bots (short for software robots) are automated programs designed to execute repetitive, pre-defined tasks over the internet. Operating much faster and more accurately than humans, they make up nearly half of all internet traffic and range from helpful tools to malicious attackers.

True analytical success hinges on the depth of engagement rather than numerical excitement alone. The real questions to ask are qualitative: Are visitors exploring multiple pages, spending meaningful time on the content, and returning regularly? If these indicators are sustained over time, the data reflects authentic intellectual interest rather than accidental digital clutter. This distinction reveals one of the most misunderstood realities of the digital landscape: the power of the silent reader.

A substantial portion of a blog's true audience never likes, comments, or subscribes. Some may read dozens of articles over several years in complete anonymity. Others might consistently return because the text challenges their thinking, even if they disagree with the writer. These individuals quietly distribute ideas across private networks, family circles, and academic discussions, proving that a blog’s real societal impact thrives far beyond visible public acknowledgment.

Therefore, a lack of visible appreciation must never be mistaken for a lack of influence. Measuring success solely through immediate comments drastically underestimates a writer's true impact. Thoughtful writing yields a unique digital longevity; it is searchable, shareable, and permanently rediscoverable. An article ignored today can easily become highly relevant years down the line, exerting a deeply delayed influence.

This cross-temporal reach explains another fascinating phenomenon: the unexpected rise of international traffic. An Indian blogger like me for instance, might notice that a massive portion of readership originates from countries like the United States, Brazil, Singapore, Iraq, or Europe, and sometimes even surpassing domestic numbers. While initially baffling, this global footprint is a direct outcome of algorithmic distribution and search engine indexing, which instantly makes localized insights available to a global market.

More importantly, it reflects a deep global hunger for authentic perspectives on Indian civilization. International intellectual curiosity is highly attracted to specialized commentary on the Ramayana, Mahabharata, Bhagavata, Vedanta, and philosophy. By analysing geopolitics, culture, and social transformation through a native lens, a blogger transcends geographical boundaries, turning statistical jugglery into meaningful, worldwide engagement. 

This international curiosity is further amplified by the global Indian diaspora seeking cultural connections, alongside nations like Brazil harbour deep academic and spiritual ties to Yoga, Vedanta, and Vaishnavism. However, a mature writer must balance this global reach with caution. Global geography should never fuel pride. International traffic is only truly meaningful when validated by recurring visits and sustained human interaction. 

Ultimately, every serious blogger must confront the uncomfortable truths of the digital ecosystem, where algorithms and sensationalism frequently outperform merit and nuanced analysis. Controversy and emotional polarization attract rapid visibility, leaving thoughtful literature to face a much slower organic growth curve. Compounding this challenge are shrinking global attention spans, where superficial browsing has replaced deep reading. Surviving this landscape requires committing entirely to the quiet, lasting value of substance.

            When digital popularity is mistakenly equated with intellectual value, the pressure to conform can destroy originality, forcing creators to abandon nuance for safe, algorithm-friendly sensationalism. However, every thinker possesses a unique purpose, style, and evolutionary pace. True intellectual honesty requires balance, civility, and factual discipline, but it must never be sacrificed to appease a volatile digital crowd or evade constructive criticism, which often indicates that an article has successfully provoked deep reflection.

            Ultimately, statistics should never be the destination of the journey. Obsessing over daily clicks breeds unnecessary anxiety, whereas meaningful blogging aims to build a lasting body of thought that outlives fleeting trends. Statistics can never fully measure the silent and invisible ways of creativity. Creators must remain detached from numerical illusions. The true strength of a blog lies not only in increased numbers, but also in how deeply its ideas travel into human consciousness, marking the definitive boundary between temporary digital noise and lasting intellectual presence.

కలియుగ రాజవంశాల, కల్క్యావతార సూచన, కాలవర్తన క్రమం >>>>> శ్రీ మహాభాగవత కథ-87 : వనం జ్వాలా నరసింహారావు

 కలియుగ రాజవంశాల, కల్క్యావతార సూచన, కాలవర్తన క్రమం

శ్రీ మహాభాగవత కథ-87

వనం జ్వాలా నరసింహారావు

సూర్యదినపత్రిక (మే నెల 25, 2026)

కంII              చదివెడిది భాగవతమిది,

చదివించును కృష్ణు, డమృతఝరి పోతనయున్

                               చదివినను ముక్తి కలుగును,

చదివెద నిర్విఘ్నరీతి ‘జ్వాలా’ మతినై

శ్రీ శుక యోగీంద్రుడు పరీక్షిన్మహారాజుకు శ్రీకృష్ణుడు వైకుంఠపదాన్ని అలంకరించేంతవరకు ఆయన అవతార కథలను వివరంగా చెప్పాడు. కలియుగం రాబోతున్నందున ఇక ముందు జరగబోయే పరిణామాలన్నీ కూడా చెప్పమని అడిగాడు పరీక్షిత్తు శుకుడిని. ప్రారబ్ధ కర్మాధీనాలైన కార్యగతుల విపరీత పరిణామాలను చెప్పడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదని, తాను తన దర్శన శక్తితో సమీక్షించి, రానున్న కాలపు పోకడలను కొంతమేరకు వివరిస్తానని చెప్పసాగాడు శుకుడు. కలియుగంలో రాజుల ప్రవర్తన తీరెలా వుంటుందో తెలియ చేశాడు. గతంలో మగధరాజు బృహద్రథుడి వంశం పురంజయుడి దాకా వేయి సంవత్సరాలు కొనసాగిన సంగతికి కొనసాగింపుగా ఇతర వంశాల గురించి చెప్పాడు.

శిశునాగ వంశంలో పురంజయుడి మంత్రి శునకుడు రాజును హత్య చేసి రాజ్యపాలన చేపట్టుతాడు. ఆయన వంశంలో మొత్తం పదిహేనుమంది జన్మించి శైశునాగులుగా ప్రసిద్ధికెక్కి, కలియుగంలో 360 సంవత్సరాలు భూమండలాన్ని పాలిస్తారు. ఆ వంశక్రమంలో చివరివాడైన మహానందికి నందరాజు పుట్టిన తరువాత ఆయన కాలంలో సుక్షత్రియ వంశం అంతరిస్తుంది. మొత్తం మీద వీరంతా కలిసి మరో నూరు సంవత్సరాలు పాలిస్తారు. ఆ తరువాత నవనందులు రాజ్యానికి వస్తారు. నవనందులను చాణక్యుడు నిర్మూలిస్తాడు. అప్పుడు మౌర్యులు రాజ్యానికి వస్తారు. మౌర్య చంద్రగుప్తుడు మగధ దేశాధిపతి అవుతాడు. మౌర్య వంశానికి చెందిన పదిమంది భూమిని 330 సంవత్సరాలు పాలిస్తారు. ఆ తరువాత శుంగ వంశీయుల పాలన మొదలవుతుంది.

శుంగరాజుల అధికారం 112 సంవత్సరాలు సాగుతుంది. ఆ తరువాత గుణహీనులైన కణ్వుల పాలన 345 సంవత్సరాలు సాగుతుంది.  కణ్వవంశంలోని సుశర్ముడనే రాజును అతడి సేవకుడు వృషలుడు అనే ఆంధ్ర జాతీయుడు వధించి అధర్మ మార్గంలో రాజ్యపాలన చేస్తాడు. అతడి వంశీయులు 456 సంవత్సరాలు భూమిని పాలిస్తారు. ఆ తరువాత ఏడుగురు ఆభీర వంశపు రాజులు, పదిమంది గర్ధబులు, పదహారు మంది కంక వంశీయులు పాలిస్తారు. ఆ తరువాత యవనులు ఎనిమిది మంది, బర్బరులు (తురుష్క జాతీయులు) పద్నాలుగురు, గురుండులు పదమూడు మంది, మౌన వంశీయులు పదకొండు మంది, 65 మంది అభీరాదులు, 1099 సంవత్సరాలు పాలిస్తారు. ఇలా సాగుతుంది రాజ్యపాలన.

కలియుగంలో క్రమక్రమంగా దేశం అంతా అధర్మం తాండవిస్తుంది. పాపవర్తనులు భూపాలకులవుతారు. రాజులు అధర్మపరులై అనాచారాన్ని వ్యాప్తికి తెస్తారు. దీని ఫలితంగా నానాటికీ సత్యం, శౌచం, దయ, దానం మొదలైన ధర్మాలన్నీ అడుగంటి పోతుంటే ఆశ్చర్యంగా వుంటుంది. డబ్బున్న వారెవరైనా భూమిని పాలించవచ్చనే రోజులు వస్తాయి. బలవంతుడిదే రాజ్యం. ప్రజలు ద్రవ్యహీనులవుతారు. శరీరారోగ్యం క్షీణిస్తుంది. వర్ణ ధర్మాలను, ఆశ్రమ ధర్మాలను కూలదోసి ధర్మభ్రష్టలై సంచరిస్తారు ప్రజలు. రోగాలను హరించే ఓషధీలతలకు జీవశక్తి లోపించి, వాటితో తయారయ్యే ఔషధాల గుణం అతి స్వల్పంగా వుంటుంది. పండే పంటలలో సారం, సమృద్ధి వుండదు.

ఇలా లోకంలో ధర్మం పూర్తిగా అడుగంటినప్పుడు, ముకుందుడు, తనను ఆరాధించే భక్తుల కోసం, దుష్ట శిక్షణ, శిష్ట రక్షణ కోసం, శంబల అనే గ్రామంలో విష్ణుయశుడు అనే బ్రాహ్మణుడికి కుమారుడిగా కల్కి రూపంలో అవతరిస్తాడు. సమస్త దేవతా సమూహం ఎదురు చూస్తుంటే, దేవదత్తమనే మహాశ్వాసాన్ని అధిరోహించి, శిష్టాచార విహీనులైన వారిని తన ఖడ్గంతో ఖండఖండాలుగా నరికి వేస్తాడు. అప్పుడు ధరణీ మండలం శాంతి సౌఖ్యాలతో వెలుగొందుతుంది. మానవులు విష్ణు ధ్యానం చేస్తూ, శ్రీమన్నారాయణుడి మీద భక్తి తత్పరులై వుంటారు. సకల జనులు కృతార్థులవుతారు. విశ్వమంతా కృతయుగపు ధర్మం తిరిగి నెలకొంటుంది.

ఈ విషయాలను చెప్పిన శ్రీ శుక మహర్షి, పరీక్షిత్తు కోరిక ప్రకారం కాల స్వరూపుడైన భగవానుడి ఉనికి వర్ణించడానికి ప్రాతిపదికైన కాలవర్తన క్రమాన్ని, చంద్ర, సూర్య గ్రహాలూ సంచరించే మార్గాల వివరాలను చెప్పాడు.

ఆకాశంలోని సప్తర్షి మండలంలో ఒక్కొక్క మనువు పరిపాలనా కాలంలో అక్కడుండే ఋషులు ఏడుగురూ మారుతుంటారు. వైవస్వత మన్వంతరంలో బ్రహ్మ మానస పుత్రులైన మరీచి, అంగిరసుడు, పులస్త్యుడు, వశిష్ఠుడు, పులహుడు, అత్రి, క్రతువు సప్తర్షులు. తూర్పున మొనతేలి వున్న బండి ఆకారంలో సప్తర్షి మండలం కనిపిస్తుంది. అందులో అగ్రస్థానంలో మరీచి, ఆయనకు పడమట దిక్కున అరుంధతీ సమేతుడైన వశిష్ఠుడు, అక్కడి నుండి పశ్చిమాన కొంచెం పైన అంగిరసుడు, ఇంకా పడమట చతురస్రాకారంగా అమరిన నాలుగు తారలలో ఈశాన్యాన అత్రి, ఆయనకు దక్షిణాన పులస్త్యుడు, పశ్చిమాన పులహుడు, ఉత్తరాన క్రతువు వున్నారు. ఈ సప్తర్షి మండలం ఉదయించినప్పుడు మున్ముందుగా రెండు తారలు కనబడతాయి. ఆ రెంటి నట్టనడుమ ఒక నక్షత్రం కనిపిస్తుంది. ఇది కనిపించిన వంద సంవత్సరాలకు శ్రీకృష్ణావతారం పరిసమాప్తి జరిగింది. శ్రీకృష్ణుడు భూమ్మీద వున్నంత కాలం కలి ప్రవేశించ లేదు.

మఖ నక్షత్రంలో సప్తర్షులు ప్రవేశించేనాటికి కలి ప్రవేశం జరిగి పన్నెండు వందల సంవత్సరాలు అవుతోంది. సప్తర్షులు ఒక్కో నక్షత్రంలో వంద సంవత్సరాలు వుంటారు. సప్తర్షి మండలం పూర్వాషాడలోకి ప్రవేశించినప్పుడు కలిపురుషుడు రెచ్చిపోతాడు. కలి ప్రవేశించి ఎన్నో వేల దివ్య సంవత్సరాలు గతించిన తరువాత, కలి నాలుగో పాదం చివరి రోజుల్లో తిరిగి కృతయుగ ధర్మం మొదలవుతుంది.

ఈ విషయాలను చెప్పి శుక మహర్షి యుగాలను, ఆయా యుగ ధర్మాలను, వాటి పరిణామాలను చెప్పాడు పరీక్షిత్తుకు. యుగాలు నాలుగు: కృత, త్రేతా, ద్వాపర, కలి. ఒక్కొక్క యుగానికి ఒక్కొక్క యుగ ధర్మం వుంటుంది. ధర్మానికి సత్యం, దయ, తపస్సు, దానం అని నాలుగు పాదాలు. కృత యుగంలో ధర్మం నాలుగు పాదాలతో నడుస్తుంది. త్రేతాయుగంలో మూడు పాదాలుంటాయి. ద్వాపర యుగం వచ్చేనాటికి రెండు పాదాల తేజస్సు తరిగి ప్రవర్తిల్లుతుంది. ఇక కలియుగంలో అధర్మ శక్తులు పెరిగిపోయి ధర్మం మరింత క్షీణిస్తుంది. జనులు అన్యాయాలు చేస్తారు. అసూయ, పిసినారి తనం పెరిగిపోతాయి. ప్రజలు అసత్యవాదులవుతారు. ధర్మం ఒంటి పాదం మీద నడుస్తుంది. అందువల్ల కలియుగంలో కనీసం ఒకటి రెండు గంటలైనా నారాయణ నామస్మరణ చేయాలి.

కృత, త్రేతా, ద్వాపర, కలియుగాలు నాలుగూ కలిసి ఒక చతుర్యుగం. అలాంటి వేయి బ్రహ్మకు ఒక పగలు (దీన్నే ఒక కల్పం అంటారు). మరో వేయి ఒక రాత్రి. అదే ఆయనకు విరామ సమయం. రాత్రీ-పగలూ కలిసి బ్రహ్మకు ఒక దివసం. అలాంటి 360 దివసాలు బ్రహ్మకు ఒక సంవత్సరం. ఒక్కొక్క బ్రహ్మకు నూరు సంవత్సరాలు ఆయుఃప్రమాణం. ఆ కాలాన్నే ద్విపరార్థం అంటారు. ఒక్కొక్క ద్విపరార్థం జరగ్గానే సర్వ ప్రళయం జరుగుతుంది. అప్పుడు సృష్టి కర్త వుండడు. సృష్టి జరగదు. దాన్నే ప్రాకృతిక ప్రళయం అంటారు. ప్రతి కల్పాంతంలో బ్రహ్మ నిద్ర కొరకు ఏర్పడిన ప్రళయాన్ని నైమిత్తిక ప్రళయం అంటారు. బ్రహ్మకు అవసాన కాలం సమీపించినప్పుడు, ప్రాకృతిక ప్రళయం జరిగే ముందు, వంద సంవత్సరాలు భూమ్మీద వర్షాలు పడవు. అంతా క్షామమే. జీవజాలం నశిస్తుంది.

ఇది జరిగిన తరువాత, సూర్యుడు సృష్టి సమస్తాన్నీ దహించి వేస్తాడు. అప్పుడు సంకర్షణుడనే ఆదిశేషుడి ముఖాల నుండి కాలాగ్ని వెలువడి, అన్ని దిక్కులకూ వ్యాపిస్తుంది. నూరు సంవత్సరాలు ప్రళయ వాయువులు విరామం లేకుండా మహావేగంగా వీస్తాయి. వాన చినుకు వుండదు. నూరేళ్లపాటు 12 మంది ఆదిత్యుల తీవ్ర కిరణాలు తాండవం చేస్తాయి. ఆ తరువాత నూరేళ్లు ప్రళయాగ్ని దహించి వేస్తుంది. ఆ తరువాత నూరేళ్లు మబ్బులు కమ్మి నీటి ధారలతో బ్రహ్మాండమంతా జలంతో నిండిపోతుంది. పృథ్వి తన రూపాన్ని కోల్పోయి జలంలో కలిసిపోతుంది. ఇక పృథ్వీపదార్ధం వుండదు. స్వరూప నాశం చెందిన జలం తేజస్సులో విలీనమైపోతుంది. దరిమిలా ప్రకృతి సత్త్వాది గుణాలను తనలోకి విలీనం చేసుకుంటుంది. అప్పుడు ప్రకృతికి అవయవాలు, పరిణామాలు వుండవు. ఆది, అంతం వుండవు. రూపాలు వుండవు. జాగ్రదవస్థ వుండదు.

ఆ నిర్మలమైన స్థితిలో అది ఊహకందనిదిగా అవుతుంది. దాన్ని ‘మూలభూతం పద మామనన్తి’ అంటారు. అన్నిటికీ మూలమైన కైవల్యపదం అది. ఇక ప్రళయాలు నాలుగు విధాలు. నిత్యం, నైమిత్తికం, ప్రాకృతికం, అత్యంతికం. భగవానుడు కాలస్వరూపుడు. అనంతమైన కాలప్రవాహంలో ఆది నుండి నారాయణుడు ధరించిన మూర్తులనూ, ఆయన లీలా విశేషాలనూ, కథలనూ, సమగ్రంగా బ్రహ్మరుద్రాదులతో సహా ఎవరూ వర్ణించలేరు.

ఇలా చెప్పి శుకుడు, అంతుచిక్కని సంసారమనే మహాసముద్రాన్ని దాటాలంటే శ్రీహరి కథ అనే నావ తప్ప వేరొక సాధనం లేదంటాడు. తక్షకుడు కరుస్తాడు, చనిపోతానన్న భయాన్ని వదిలి శ్రీకృష్ణపరమాత్మను ధ్యానం చేసుకొమ్మని చెప్తాడు. పరమాత్మను ఆత్మగతం చేసుకుని శ్రీ వాసుదేవుడి విరాడ్రూపాన్ని భావన చేయడం వల్ల విశేష ఫలితం వుంటుందని అంటాడు. కాటువేయబోయే తక్షకుడు, మృత్యుముఖంలో వున్న పరీక్షిత్తు, ఇద్దరినీ నడిపిస్తున్న సూత్రధారి శ్రీ వాసుదేవుడు ఒక్కడే అని, ఆయన మహిమను వర్ణించమని పరీక్షిత్తుకు చెప్పాడు శుకుడు. తన కర్తవ్యం ముగిసిందని అక్కడి నుండి బయల్దేరిపోయాడు శుకుడు.

శృంగి మంత్రపూర్వకంగా నియోగించిన తక్షకుడు, బ్రాహ్మణ వేషంలో పరీక్షిత్తును చంపడానికి బయల్దేరి వచ్చాడు. పరీక్షిన్మహారాజు దగ్గరలో వున్న వాళ్ల చేతిలో పండు పెట్టి వెళ్లిపోయాడు. వాళ్ళు ఆ పండును రాజుకిచ్చారు. పరీక్షిత్తు ఆ పండును రుచి చూసేసరికి దానిలో నుండి ఒక పురుగు రూపంలో తక్షకుడు బయటపడి సర్పాకృతిని ధరించి, రాజును కాటు వేశాడు. పరీక్షిత్తు ఆ విషాగ్ని వల్ల అక్కడికక్కడే చనిపోయాడు.

ఈ వృత్తాంతమంతా విన్న ఆయన కొడుకు జనమేజయుడు సర్పజాతిని నాశనం చెయ్యడానికి సర్పయాగానికి పూనుకున్నాడు. యాగాగ్నిలో వేలకొద్దీ పాములు వచ్చి పడిపోయి మరణించాయి. ఎదురు చూస్తున్న తక్షకుడు రాలేదు. అతడు ఇంద్రుడి దగ్గర ఆశ్రయం పొందాడని తెలుసుకుని, జనమేజయుడు, ‘సహేంద్రతక్షకాయానుబ్రూహి’ (ఇంద్రుడితో సహా తక్షకుడిని రప్పించండి) అనే మంత్రాన్ని ప్రయోగించాడు. తక్షకుడితో సహా ఇంద్రుడు కిందికి జారారు. అప్పుడు అంగిరసుడి వంశంలో జన్మించిన బృహస్పతి అనే ఆచార్యుడు అక్కడికి వచ్చి సర్పయాగం మానమని జనమేజయుడిని ప్రార్థించాడు. ఆ ఆచార్యుడి ఉపదేశానుసారం సర్పయాగాన్ని మాని, నగరంలోకి పోయాడు జనమేజయుడు.

          (బమ్మెర పోతన శ్రీమహాభాగవతం, రామకృష్ణ మఠం ప్రచురణ ఆధారంగా)

Homage to KS Gopal, the Architect of Sustainable Development and Agricultural Innovation >>>>> Vanam Jwala Narasimha Rao

 Homage to KS Gopal, the Architect 

of Sustainable Development 

and Agricultural Innovation

His Pioneering SWAR Irrigation Framework

Earned UNESCO Laurels

Vanam Jwala Narasimha Rao

The Hans India (May Month 24, 2026)

{{Gopal foresaw generic commodities transforming into branded ‘Farm-to-Fork’ (Farm-to-Table) products, moving directly, or with minimal steps, from a local farm to the consumer’s plate. However, he warned that, this transformation would be aggressively driven by big players with deep pockets, smart Information and Communications Technology systems, and remote management tools. He remarked that whoever commands the marketplace will ultimately dictate the future of our rural economy. Gopal cautioned that, handful of mega-corporations often end up controlling the entire value chain, squeezing farmers, intermediaries, and consumers alike}} – Editor Hans India brief observation.  

During the 1990s, while serving as a faculty member at the Dr MCR HRD Institute, I was tasked with planning a training program on the ‘Role of NGOs in Rural Development.’ The singular, exceptional expert who immediately came to my mind, and whom numerous professional colleagues strongly recommended was, KS Gopal. By then, he was steering the Hyderabad-based Centre for Environment Concerns (CEC).

Established in 1984 by a visionary group of activists, the CEC was dedicated to pioneering innovations, fresh ideas, and ‘Next Practices’ in the development sector. The broad areas of their operations encompassed poverty alleviation, rural development, environmental sustainability, and inclusive markets to enhance livelihoods.

Through these pillars, they aimed to regenerate natural resources in rain-fed, agriculturally backward dryland areas. The process they envisaged was driven by multi-disciplinary action research, field-level pilots, and a strategic mix of policy and practice advocacy. Against this dynamic backdrop, Gopal joined the CEC as its Director in 1993.

Since joining, he spearheaded initiatives in participatory forest development, foreign funding research in erstwhile Andhra Pradesh, later in Telangana, and local cereal-based community grain banks. His expertise included environmental hotspots, civil society advocacy, soil enrichment, organic agriculture, chemical-free forestry pest management etc. He also worked extensively on the optimum utilization of River Godavari waters.

Though he passed away at the age of 74 years, his vibrant energy remained undiminished until about six months ago. His initial visit marked the beginning of our active, lifelong friendship. He was always the life of small gatherings with like-minded friends. He thoroughly enjoyed a social drink and a smoke, generously sharing joyful, unreserved moments with his closest companions.

KS Gopal left an indelible mark on everyone he touched, and his profound influence will stay with his friends including me forever.

Upon hearing the news of his passing on May 16, 2026, I visited his residence, offered condolences to Mrs Gopal, before paying last respects to Gopal at the Crematorium. Our bond was deeply academic. We shared ideas. I offered support if needed, to help sustain his lasting impetus. Whenever we met, whether at Dr Utla Balaji’s house, my flat, Dr AP Ranga Rao’s residence (later Dr Bharat’s), or Sashi’s home, our discussions were invariably intense yet stimulating. They ranged broadly from politics to development, driven by Gopal’s passion.

We shared an intellectual ‘Common Ground,’ where Gopal was the undisputed leader. However, the ‘Actual Physical Ground’ he chose once, for his groundbreaking ‘System of Water for Agriculture Rejuvenation (SWAR)’ irrigation experiment was a 1000-square-yard mini-farm near the Chilkoor Balaji Temple, about 30 kilometres from Hyderabad. Gopal’s primary focus was always irrigation water efficiency, which he firmly believed was structurally linked to soil and plant root health.

The core concept was delivering water directly to the root zone with minimal waste. As a first-of-its-kind system, SWAR provided measured moisture to the roots, cutting water use by 50% compared to standard drip irrigation for horticulture and agro-forestry crops. He advocated for precise moisture delivery tailored to different soils and crop cycles. When he casually mentioned this seven years ago, I offered our mini farm. Gopal self-funded the entire project, covering all installation and fertilizer expenses.

While I was working with Telangana's first Chief Minister, K Chandrashekhar Rao, as CPRO to CM, Gopal in July 2019 discussed with me a CEC study on the effective use of water for Telangana’s prosperous agriculture. This coincided with KCR's massive re-engineering of irrigation projects to ensure state-wide water supply. Gopal's insights directly complemented KCR Government's plans to establish specialized crop colonies for efficient, high-quality agricultural service delivery.

 In that context, Gopal presented a distinctive proposal: the Kharif season should focus on pulses, coarse cereals, millets, and fodder, boosting productivity through quality seeds, protective irrigation, and sustainable farming practices. Conversely, during Rabi, canal-fed flood irrigation could support crops like paddy, wheat, and cotton. Additionally, he strongly advocated for agro-forestry to simultaneously enhance farmer incomes and restore local ecology.

Again, in June 2020, aligning with CM KCR’s initiatives, Gopal proposed the framework of ‘Right Interventions for Regulatory Farming.’

This concept emerged against the backdrop of 24/7 quality power supply, unprecedented paddy harvests, and landmark agricultural welfare schemes like Rythu Bandhu and Rythu Bima. During this period, CM KCR also suggested strategically converging MGNREGS with core farming operations to directly support landowners while simultaneously securing employment for agricultural labour.

Gopal, who contributed significantly to the evolution of MGNREGS, analysed that the Indian agricultural ecosystem was undergoing deep, structural shifts. These changes spanned procurement models, crop diversification, urban dietary demands, mechanization, and modern supply chains. In this rapidly evolving landscape, he focused on how to social-engineer and unleash human creativity toward building a more equitable rural economy. For him, the pathways and opportunities were always plenty.

Gopal also shared an insightful perspective regarding the Research and Innovation Circle Hyderabad (RICH). He envisioned RICH, designed to take lab research from Telangana’s top scientific institutions to the market, as a potent force multiplier. For him, this ecosystem could empower a vast number of young people to secure meaningful livelihoods while remaining deeply connected, with their feet and hearts, to the soil.

The strategic suggestions made by Gopal, which we so deeply debated, did not remain confined to our private conversations. Beyond bringing his visionary ideas directly to the notice of Chief Minister KCR, who sincerely responded with a highly positive, considerate, and accommodating approach, I also documented them from time to time, extensively in detailed articles published across mainstream platforms to ensure they reached a wider audience.

When major agricultural reforms, including the ‘One Nation, One Market’ framework, amendments to the Essential Commodities Act, contract farming, and public-private partnerships for storage infrastructure were proposed in July 2020 under the Atmanirbhar Bharat initiative, Gopal observed that the sector was on the cusp of a structural shift. In our conversations, he noted that traditional peasantry farming was rapidly giving way to corporate agri-business.

He opined that farmers could no longer rely indefinitely on the Minimum Support Price (MSP) or assured government procurement. Instead, the sector would transition into an era of customized production, dynamic price discovery, and nationally integrated markets dominated by large corporations, food chains, and exporters. He foresaw generic commodities transforming into branded ‘Farm-to-Fork’ (Farm-to-Table) products, moving directly, or with minimal steps, from a local farm to the consumer’s plate.

However, Gopal warned that, this transformation would be aggressively driven by big players with deep pockets, smart Information and Communications Technology systems, and remote management tools. He remarked that whoever commands the marketplace will ultimately dictate the future of our rural economy. Gopal cautioned that, handful of mega-corporations often end up controlling the entire value chain, squeezing farmers, intermediaries, and consumers alike.

Gopal often said, ‘Markets are brutal, fierce battlegrounds. Their architecture decides who thrives, who benefits, and who is ultimately subjugated or decimated.’

To illustrate this grim reality, he shared a striking real-life story he personally encountered. In the academic and corporate realms, Gopal was a highly qualified management specialist, with MBA and a Diploma in International Trade. He shared his vast practical knowledge as a faculty member at ASCI and a ‘Scholar-in-Residence’ at TISS, eventually delivering guest lectures at world-renowned institutions like Oxford and York.

Gopal served on the EPTRI Governing Council and NIRD Research Council. He founded the IDL Rural Development Trust, co-founded the Deccan Development Society (DDS), and promoted communal harmony in Hyderabad. His pioneering SWAR irrigation framework won international accolades, including from UNESCO, leading to his frequent participation in high-level forums convened by the World Bank, UN, UNEP, and FAO.

Gopal’s loss leaves a deep void. His revolutionary practical ideas nurture our soil.

May Gopal’s Soul Rest in Peace.