Simplified and faithful rendering of the Adi Kavya-37 >>>>> While Ayodhya Fell into Profound Grief Rama, with Sita and Lakshmana, Journeyed toward Exile, Never Looking Back : Vanam Jwala Narasimha Rao

 Simplified and faithful rendering 

of the Adi Kavya-37

While Ayodhya Fell into Profound Grief
Rama, with Sita and Lakshmana,

Journeyed toward Exile, Never Looking Back

Vanam Jwala Narasimha Rao

The preceding episode of the Ayodhya Kanda concluded with the departure of Rama, Sita, and Lakshmana from Ayodhya for fourteen years of exile, as the entire city ran behind Rama, weeping uncontrollably. Citizens collapsed upon seeing the swift disappearance of his chariot. Dasharatha fell to the ground. Kausalya pursued her son in anguish. Helpless cries rose from every quarter of the city. Yet Rama did not turn back, not out of hardness of heart, but because compassion itself demanded restraint. In Valmiki’s vision, moments where duty clashes with emotion reveal a deeper truth that, moral responsibility sometimes requires standing firm, even when the heart is torn.

As Rama departed, piercing cries of agony, far more intense than what such occasions usually evoke, arose from the women of the inner apartments. In voices trembling with disbelief and sorrow, they cried out in anguished questioning: where was Rama, the path itself, the protector of the people, now going being reduced to helplessness, weakness, and sorrow? They spoke of Rama as one who never grew angry even when provoked, who resolved every misunderstanding with patience, and who pacified those consumed by anger by sharing in their suffering. For them, Rama was not merely a prince, but a living assurance that justice could be gentle and power could be compassionate.

They recalled Rama as the illustrious, great-souled one who treated them with the same reverence he offered his own mother. Repeatedly reinforcing their grief, the women of the inner apartments remembered him as the protector of the people and of the entire world, and openly blamed Kaikeyi for influencing King Dasharatha and driving Rama into exile. They cried aloud that, in tragic folly, the king had banished the virtuous, beloved, and unfailingly truthful Rama to the forest. Hearing those dreadful cries from a distance, King Dasharatha was overwhelmed with sorrow, his grief deepening into unbearable despair. When a society loses its moral center, the anguish of its most vulnerable voices often becomes the loudest testimony of injustice.

With Rama’s departure to the forest, sacred fires were no longer kindled, food was left unprepared in homes, and people abandoned their daily duties. The sun appeared eclipsed, as though light itself recoiled in sorrow. Elephants spat out the morsels they had taken into their mouths, and cows refused to let their calves suckle. Mothers who had just given birth to sons found no joy in that blessing, remembering the fate of Kausalya and wondering with quiet fear: if such suffering could befall her, what assurance did any mother truly possess? When righteousness is exiled, even life’s most sacred rhythms, the nourishment, ritual, and the joy also lose their meaning.

Trisanku, Lohitang, and Brihaspati, along with the other planets, assumed ominous forms and clustered around the moon. The stars ceased to twinkle, and the planets were stripped of their brilliance. The constellation of Visakha appeared in the heavens, veiled in mist, while the great ocean rose as if stirred by a long-sustained tempest. As Rama proceeded toward the forest, the city itself seemed to tremble with all the cardinal directions were disturbed and shrouded in darkness. Neither planets nor stars were visible, nor could anything in the heavens be clearly perceived. Valmiki’s message is unmistakable: when a man of dharma is driven away, the disturbance is not merely social or political, but it reverberates through nature and the cosmos itself.

In this context, Andhra Valmiki, Vavilikolanu Subbarau (Vasudasa Swamy), in his faithful Telugu rendering of the Sanskrit Valmiki Ramayana, undertaken with the same number of verses as the original shlokas, offered an interpretive observation on this episode. His commentary, presented below, bridges rigorous textual fidelity with ethical and astronomical reflection, enabling later generations to grasp not only the letter of Valmiki’s narration but also its deeper symbolic intent.

The planets Guru (Jupiter), Budha (Mercury), and Angaraka (Mars) fiercely afflicted Trisanku, the ancestral patriarch of the Ikshvaku dynasty, and also surrounded the Moon. Though Guru and Budha are not inherently cruel planets, by their association with the cruel planet Angaraka, or by occupying an inauspicious position, they too assumed a cruel aspect. If one reflects more deeply, the revelations were enthralling. After the completion of fourteen years of forest exile, on the very first day of the fifteenth year, that is, on the day of Panchami, Sri Rama reached the Bharadwaja Ashrama. Therefore, the day of Sri Rama’s departure itself could have been Panchami.

On that day, since it was the Pushya Nakshatra, the Moon would have been in the Cancer Sign. As Budha is always in proximity to the Sun, there could be no direct conjunction between Budha and the Moon on that day. Hence, some argue that stating a Budha–Chandra conjunction was incorrect. However, ‘being before the Moon’ does not necessarily mean occupying the same zodiacal sign, and instead, mere visual alignment is sufficient. Therefore, the relationship with the Moon was described based on planetary aspect (Drishti).

Further, while the Ashwini and other stars had lost their brilliance, and while the Sun and other planets were present, the star Visakha appeared veiled by a comet. The Sun was born in the Visakha constellation. Sri Rama belonged to the Solar dynasty, and Visakha is the dynastic star of the Ikshvakas. The covering of Visakha by a comet signifies the impending death of King Dasharatha. When a great soul suffers, the entire world partakes in that sorrow. This classical integration of astronomy, symbolism, and ethical consequence reminds modern readers that ancient narratives did not separate science, spirituality, and moral order, but viewed them as deeply interconnected dimensions of human life.

All the people of the city suddenly became numb with apathy. No one showed interest in food or in any form of pastime. The citizens of Ayodhya, afflicted by wave after wave of grief, heaved deep, burning sighs and bewailed the departure of the Lord of the earth. Those who stood along the king’s path wore faces drenched in tears, and none appeared joyful, for all were seized by sorrow. The wind no longer felt cool, the moon seemed devoid of gentleness, and the sun failed to impart warmth to the earth. When moral leadership is removed, even nature appears to withdraw its reassurance, mirroring the inner coldness that grief imposes upon society.

The entire world seemed to descend into disorder. Sons no longer sought their mothers, husbands did not turn toward their wives, and brothers failed to enquire after their sisters. All attachments were abandoned as every thought converged upon Rama alone. Even Rama’s closest friends were mentally bewildered, crushed under the weight of their agony. They remained confined to their beds, unable to rise. Afflicted by fear and grief, the earth itself, with its mountains, bereft of that great-souled Rama, appeared to undergo a terrible convulsion. Valmiki suggests here that, when dharma is displaced from the center of life, relationships lose their anchors, and society itself begins to fracture from within.

Once again, in this context too, Andhra Valmiki, Vavilikolanu Subbarau (Vasudasa Swamy), in his faithful Telugu rendering of the Sanskrit Valmiki Ramayana, offered a profound interpretive remark on this episode. His observation, presented below, moves beyond narration to social and ethical reflection, enabling later generations to grasp not only the literal sequence of events but also their deeper human and moral implications.

When her only son, Sri Rama, such an extraordinary being, was departing for the forest, Mother Kausalya could only look on helplessly, unable to offer any form of assistance. Observing this, sons concluded that all mothers were like this, and thus abandoned reliance on their mothers. Kausalya, who after long years of vows, austerities, and penance gave birth to a single son with immense hope that he would be the cause of both worldly and spiritual good, was left behind, as Sri Rama departed for the forest. If even such a son could not protect his mother, then which son truly could was the thinking of all. Thus, mothers too withdrew their trust from their children, concluding that reliance on sons leads only to such an end.

Considering that wives always seek their own comfort and, for its sake, can inflict suffering upon their husbands, as Kaikeyi did, husbands abandoned reliance on their wives, reasoning that there was no benefit in trusting them. Taking Dasharatha as an example, who disregarded his Chief Queen Kausalya and sent her son to the forest, wives too concluded that husbands, when the time comes, abandon even the most virtuous women, and thus they too withdrew trust from their husbands.

Born together as brothers but becoming mere relatives as they grow older, Bharata himself was the cause for Sri Rama’s exile to the forest. Therefore, younger brothers concluded that elder brothers look only to their own welfare, and elder brothers abandoned reliance on their younger siblings. If even the eminent behaved thus, who then could be trusted for protection? Thinking so, relatives abandoned one another.

All these were deemed unworthy of trust. Everyone concluded in their hearts that Sri Rama alone was mother, father, elder brother, younger brother, husband, and kinsman. Upon him alone they placed the entire burden of their lives. From this emerges the understanding that all conditional relationships fail to offer support in times of true need, whereas the unconditional relative, Sri Rama alone, was worthy of trust wherever he may be.

One might still ask: even if relatives are untrustworthy, could not intimate friends have stopped Sri Rama? To this, an explanation exists. All of Rama’s friends were overwhelmed by immeasurable grief, utterly directionless, lying at home and weeping. While relatives at least retained bodily awareness, these friends did not even have that. Unable to stand or sit, they collapsed on the ground.

Among them were friends to whom Sri Rama had entrusted even secrets he had not shared with his parents, and friends who would stake their very lives to protect him. There was not even one among them who would act against him, and all were united in spirit. A fully sovereign father, an emperor, commanded his son to go to the forest. Mother Kausalya blessed him and sent him forth. Friends were not like that. The moment they learned that Sri Rama was going to the forest, they fainted and did not regain consciousness.

Therefore, it must be understood that they loved Sri Rama even more than Kausalya and Dasharatha did. One may ask why, if their love was so intense, they did not at least cling to his feet and plead with him to stop. Their grief had reached such an extreme that, like being struck by lightning, they lay collapsed in their homes. Not even the thought of stopping Sri Rama arose in their minds. This reflection speaks powerfully even today: when trust placed in roles and relationships collapses, people instinctively seek refuge in moral character, and the Ramayana presents Rama as that rare, unconditional anchor beyond all social contracts.

As long as the dust raised by the wheels of Rama’s chariot remained visible, King Dasharatha did not withdraw his gaze from it. As long as he could see his beloved son, the dust on the road seemed to continue rising. When the dust finally disappeared from sight, Dasharatha, overcome by dejection, fell senseless to the ground. As he collapsed, Queen Kausalya took her place on his right side, while Kaikeyi stood on his left to lift him up. Seeing Kaikeyi beside him, the king was seized by violent agitation and burst into reproach. Here, Valmiki shows how suppressed guilt, when confronted by consequence, erupts not as silence but as unbearable self-awareness.

Dasharatha addressed Kaikeyi as ‘wicked’ and commanded her not to touch him, declaring that he did not wish to see her. He told her that she was no longer his wife and made it clear that he neither depended upon her nor regarded her as anything to him. ‘I repudiate you,’ he said, ‘by whom righteousness was abandoned and greed alone was embraced. The sacred bond I entered into by taking your hand and circumambulating the consecrated fire, I now renounce, both in this world and in the next. If Bharata feels joy in possessing this imperishable kingdom, let the obsequies rites performed for me after my death shall not be by him.

Meanwhile, Kausalya lifted the dust-covered king and led him back to her dwelling. There, afflicted with grief and absorbed in thoughts of his son, Dasharatha lamented unceasingly. Knowing that Rama had by then reached the outskirts of the city, he cried out in anguish: ‘Rama, who once slept in comfort upon beds sprinkled with sandalwood essence and was refreshed by fans waved by the most devoted attendants, will now be forced to seek shelter at the foot of some tree, lying upon its roots or resting upon a bare stone. The dwellers of the forest will behold Rama rising from the ground and wandering about like an orphan.’ The tragedy here was not merely the loss of royal comfort, but the sight of dignity voluntarily embracing hardship for the sake of truth.

We are now moving into the deep interior sorrow of Dasharatha, which was a crucial emotional hinge in Ayodhya Kanda. Dasharatha continued his lament, saying: ‘Sita, long accustomed to comfort, will wander exhausted through the forest’s thorny undergrowth. Unfamiliar with the wilderness, she will live in constant fear, startled by the roaring cries of wild beasts.’ Turning then toward Kaikeyi, he spoke with bitter severity: ‘May your desire be fulfilled! Rule this kingdom as a widow. I have no wish to survive without Rama.’ In his anguish, the king’s words reveal how unchecked desire can strip power of compassion and leave only ruin in its wake.

Dasharatha re-entered Ayodhya, which now appeared like a deserted city, and reached his palace while his mind dwelt incessantly on Rama alone. Deprived of Rama, Sita, and Lakshmana, the palace seemed to him like a vast pool rendered calm only because Garuda, the enemy of serpents, had removed all the snakes from it. In a slow, feeble, trembling voice, with words barely intelligible, Dasharatha expressed his wish to be taken at once to Kausalya’s palace, for nowhere else could his heart find even the slightest comfort. Here, Valmiki equates absence with devastation, showing that true vitality flows not from structures, but from the presence of virtue.

The attendants supported the king and brought him to Kausalya’s residence, where he was gently laid upon a couch, yet his heart remained restless. With his two sons and his daughter-in-law absent, the house appeared entirely devoid of charm. When midnight arrived, Dasharatha told Kausalya that his eyesight had vanished along with Rama and had not returned. Unable to see her clearly, he asked her to touch him with her hand. The physical dimming of the king’s vision mirrors his moral awakening, but significantly too late to avert tragedy, yet painfully clear in its realization.

Seated beside Dasharatha, Kausalya, herself stricken with grief for her son and seeing the king lying prostrate in sorrow, spoke to him with firm resolve. She portrayed Kaikeyi as a female serpent who had poured her venom upon Rama, exposing her crooked ways, and who, having fulfilled her desire of driving Rama into exile, now stood ready to strike again. Kausalya further declared that Kaikeyi, by willfully casting Rama out of his rightful position, acted like one who tends the sacred fire yet deliberately offers a portion of the sacrifice to wicked spirits on a new-moon or full-moon day. Valmiki uses ritual imagery here to show how actions that outwardly follow form can inwardly violate dharma.

Kausalya continued, saying that by then Rama, Sita, and Lakshmana might already have entered the forest in obedience to Kaikeyi’s wishes, and she wondered with dread what fate awaited them there. She lamented that youthful beings, deprived of wealth and comfort, were condemned to exile at an age meant for joy and refinement, forced to endure misery and subsist only on roots and fruits. Yet, amid this anguish, Kausalya also clung to hope, longing for the auspicious hour that would bring an end to her suffering, when she would behold Rama once again with his wife and brother, and when Ayodhya would regain its pristine glory upon Rama’s return. Even in despair, the human heart instinctively searches for a future where justice is restored.

Kausalya then turned her anguish inward, cursing herself for all that had befallen Rama. Speaking to Dasharatha, she said: ‘Undoubtedly, in some former life, through cruelty of mind, I must have cut off the teats of cows while their calves longed to suckle. Therefore, I have now been forcibly deprived of my child by Kaikeyi, just as a cow with a tender calf is robbed of it by a lion. I cannot wish to survive without my only son, adorned with every virtue and well-versed in all the scriptures. There is not the slightest strength within me to sustain life so long as I am unable to behold my beloved son.’ Here, Valmiki captures the ancient belief that grief seeks moral explanation, even when suffering arises not from fault, but from fate.

We are now very close to Sumitra’s intervention, which will bring a crucial philosophical and emotional counterbalance to Kausalya’s despair. Sumitra, devoted to righteousness, addressed Kausalya and reminded her that her son was endowed with the highest virtues and stood foremost among men. She asked her gently yet firmly what purpose lamentation or bitter weeping could serve. Kausalya’s son, she said, possessed immense strength, had upheld his high-souled father’s truthfulness by renouncing the throne, and stood unwavering in righteousness, and hence, such a man was not worthy of mourning.

Before Sumitra’s address to Kausalya, Andhra Valmiki Vasudasa Swamy, in his commentary accompanying his faithful Telugu rendering of the Sanskrit Valmiki Ramayana, observes as follows: ‘Valmiki reveals through the words of Sumitra that, Sri Rama was the Supreme Being. It was said that, just as Tara and Mandodari did, Sumitra too, by virtue of merit accumulated in previous births, clearly understood the true nature of Sri Rama. The Ramayana as a whole is a Dhvani-Kavya, a poem of suggestion.’

Vasudasa Swamy continued: ‘The name rather the word Dasharatha signifies Maha Vishnu, the Lord who rides Garuda. Such Maha Vishnu was associated with Prakriti as his embodied consort. That Prakriti possesses three qualities: Sattva (purity and harmony), Rajas (activity and passion), and Tamas (inertia and darkness). Sattva was Sumitra, Rajas was Kausalya, and Tamas was Kaikeyi. The indirect Maha Vishnu himself became manifest as Sri Rama. Therefore, the Ramayana states on many occasions that Sri Rama resembled his father).

Sumitra further pointed out that Lakshmana, flawless in character and compassionate toward all beings, was rendering devoted service to Rama, and that Sita, though accustomed to comfort, had chosen to accompany Rama despite full knowledge of the hardships ahead. Sumitra reframes grief not as denial of pain, but as misjudgment of virtue. Sumitra continued, reminding Kausalya of Rama, Lakshmana, and Sita, particularly in the context of their exile, to calm her troubled heart.

‘Rama, the capable one, she said, ‘Is rich in virtue and firmly devoted to the vow of truth. He is known for purity and magnanimity. Gentle, auspicious breezes, neither too warm nor too cold will serve him. The moon, touching him softly with its cool rays will refresh him at night. Relying on the strength of his own arms and the celestial weapons bestowed by Lord Brahma, Rama will dwell fearlessly in the forest.’ In Sumitra’s vision, nature itself becomes an ally to those who live in harmony with dharma.

Sumitra went on to say that the earth itself would remain under Rama’s command, and that his enemies would fall easily before him. His splendor, valor, and beneficent strength would enable him to reclaim his kingdom upon the completion of his exile. Rama, she declared, was the illuminator of even the sun, the fire of fire, the ruler of rules, the splendor of splendor, the foremost glory of glory, the forbearance of forbearance, the god of gods, and the supreme being among all beings. This exalted imagery does not exaggerate Rama’s power, but emphasizes the moral force that outshines mere authority.

Sumitra further affirmed that Rama would soon be installed upon the throne, together with Mother Earth, the consort of Lord Vishnu; Sita, the princess of Videha; and Lakshmi, the goddess of fortune and another consort of Vishnu. When Sita herself followed Rama, she said, nothing would remain unattainable for him. And with Lakshmana accompanying him, his strength would only be multiplied. Thus, Sumitra assured Kausalya that she would surely see Rama return after his forest exile and urged her to abandon grief and emotional delusion. Here, hope was offered not as escape from sorrow, but as confidence grounded in cosmic order.

Sumitra concluded by telling Kausalya that Rama bore no mark of ill fortune and that she would soon behold him again, accompanied by Sita and Lakshmana. She added that, at such a moment, when others looked to Kausalya for consolation, it was not right for her to nurture grief within her own heart. Thus, Sumitra, skilled in the wise and measured use of words, comforted Kausalya in many ways and then fell silent. Upon hearing Sumitra’s words, the agony that weighed upon Kausalya nearly vanished. The Ramayana suggests that wisdom spoken with compassion can steady even the most shattered hearts.

Thus ends the Ayodhya chapter of sorrow, marked not by rebellion, but by restraint. Not by defiance, but by obedience that costs dearly. The city mourned, the king broke, and the queens grieved, yet Rama moved forward without hesitation, carrying the burden of countless hearts while asking nothing in return. Ayodhya, once radiant with anticipation of coronation, stood emptied of joy, learning for the first time that righteousness may demand separation rather than reward.

From this point onward, the Ramayana shifts its contemplation, from royal chambers to forest paths, from inherited authority to earned greatness. The forest will no longer be a place of mere exile, but it will become the crucible in which Rama’s character is tested, expanded, and universalized. What follows is not simply the story of a prince in banishment, but the unfolding of dharma in its most demanding form.

>>>>> Photographs courtesy Rama Bhakta Vijaya Raghava Dasu

{{From my Published Book ‘Simplified and Faithful Rendering of the Adi Kavya’

Valmiki Ramayana: The Greatest Epic (Bala and Ayodhya Kandas)}}

(This Book is free of cost for all those who are interested to read the English Version of Valmiki Ramayana, provided they collect it from me in person preferably. Mobile: 8008137012)

Hayasthana Puram (Houston): Nela-Nela Vennela >>>>> The Ramayana: A Familiar Story, Yet So Much More to Discover : Vanam Jwala Narasimha Rao

 Hayasthana Puram (Houston): 

Nela-Nela Vennela

The Ramayana: A Familiar Story, 

Yet So Much More to Discover

Vanam Jwala Narasimha Rao (August 22, 2026)

The Houston Telugu Cultural Association (TCA) has been conducting ‘Nela-Nela Telugu Vennela,’ a long-running literary programme, as a continuing ‘Yajna of Letters.’ I was fortunate to be invited to participate in the later part of its very first year in 2009. Whenever I visit Houston, I make it a point to be part of this cherished gathering. The 172^nd monthly Telugu Vennela held on Saturday, August 22, 2026, became yet another memorable occasion for me: one filled with warmth, affection and a rare sense of honour.

I was particularly touched when the organisers invited me as the Chief Guest and requested me to speak (in consultation with me) on an absorbing subject close to my heart: ‘Some Interesting and Lesser-Known Aspects of the Valmiki Ramayana.’ I consider this as a privileged invitation, and accepted it with deep gratitude. It was held at the beautiful venue arranged at the Sugar Land residence of the couple, Sai and Lalitha Rachakonda. I had the privilege of sharing my thoughts for nearly an hour before an enthusiastic gathering of literature lovers.

The hospitality extended by Sai and Lalitha Rachakonda added another beautiful dimension to the evening. Their affection, along with the delicious food and tasty filter coffee served with such warmth, will remain a treasured memory. For me, the occasion was not merely a literary programme; it became a festival for my family. My wife Vijayalakshmi and my two daughters, Prema (who is also on a visit to Houston) and Kinnera (USA Resident), joined me and participated in the gathering, making the evening even more special.

A person who deserves my particular appreciation is my friend for over 17 years, Sudesh Pillutla. A keen and research-oriented lover of literature, with an exceptional understanding of the Sanskrit Valmiki Ramayana, as well as Andhra Valmiki Ramayana of Vasudasa Swamy, Sudesh’s initiative and deep affection for literature were instrumental in bringing me to this platform. The presence of several distinguished literary personalities and intellectuals of Houston added greatly to the stature of the gathering.

Members of the Telugu Vennela team, Sudesh; Sangita, Sai Rachakonda, Lalitha, well-known figures in the Telugu literary world: Vanguri Chitten Raju, Chilukuri Satyadev, Palaparthi Indrani, Kakani, Manasa Kethireddipalli, Srinivas Rao Kethireddipalli, Sonali Jagannath and her 90+ aged elderly parents (Mrs and Mr T Jagannath), Unnava Veena, Nuthalapati Suguna, Sitaram Ayyagari, and many others, encouraged me immensely through their active participatory presence. Chilukuri Satyadev delighted the audience with his Ramayana verses, while Palaparthi Indrani’s powerful rendering of a Sri Sri-Style poem won the admiration of the gathering.

The warmth of the audience and their genuine curiosity about the Ramayana made my presentation all the more stimulating. The Valmiki Ramayana is not merely a story we have heard repeatedly through generations. Within this familiar narrative lie numerous fascinating details, subtle insights and valuable lessons for life. When examined closely, the epic opens itself to newer meanings. Valmiki Maharshi introduces, through the story itself, to Sri Rama’s personality, ordinary and exceptional forms of dharma, Raja Dharma, family responsibilities, friendship, leadership, administration and devotion to duty.

The words and conduct of Rama, Sita, Lakshmana, Bharata, Hanuman, Sugriva, Mandara, Shurpanakha, Ravana and Angada reveal many dimensions of human nature. Not every statement in the Ramayana needs to be confined to a single interpretation. A thought expressed in one context can acquire a deeper philosophical significance when viewed from another. Some episodes teach us dharma; some illuminate leadership; some hold up a mirror to human nature; and others remarkably remind us of the society in which we live today, including personality development.

That is why the Ramayana should not be regarded merely as an epic belonging to the past. It can also be seen as a timeless text that helps us understand life. The story may be familiar, but there are always aspects within it that remain to be discovered. One of the greatest principles emerging from the life of Sri Rama is simple: before telling others what they should do, one must sincerely and fearlessly practise it oneself. Rama remains the supreme example of this human value. He never abandoned his duty. He placed dharma above personal preference, and duty above criticism.

The sixteen distinctive qualities of Sri Rama described by Narada in response to Valmiki’s question should not be viewed merely as praise of an extraordinary individual. They can also be understood as a guide to the values by which a human life should be shaped. The episode involving Vishwamitra and Dasharatha reveals the subtlety of keeping one’s word. Vishwamitra asks that Rama accompany him to protect his sacrifice, and Vasishtha persuades the reluctant Dasharatha to honour his commitment.

Rama’s encounter with Tataka raises another profound question: can a woman be killed in the discharge of one’s duty? Vishwamitra explains the subtle distinction involved in dharma. Similarly, the story of Ahalya has acquired interpretations that are not supported by the Valmiki text. She was not cursed to become a stone. Gautama condemned her to a harsh life of penance, and Rama’s arrival brought about her release.

Vishwamitra’s journey also teaches that spiritual achievement remains incomplete until anger and desire are brought under control. Brahminhood, in this deeper sense, is not merely a status acquired by birth but a way of life in which one has mastered the forces of desire and anger.

Rama’s conduct as heir apparent also reveals a remarkable model of governance. Although Dasharatha possessed the authority to appoint Rama, he consulted citizens, elders and other kings and sought their approval repeatedly.

Even Mandara, who instigated Kaikeyi, invokes Raja Dharma in presenting her argument. Valmiki thus makes us examine governance not merely through the words of kings but even through those of a maidservant. When Bharata came to the forest and pleaded with Rama to return to Ayodhya, Rama explained Raja Dharma in terms of responsible administration: entrusting responsibilities to capable people and governing through a righteous system. Shurpanakha’s criticism of Ravana was not merely an expression of personal humiliation; it also contained a critique of his declining leadership and governance. The epic repeatedly reminds us that the character of a ruler ultimately influences the direction of the kingdom.

The familiar ‘Lakshmana Rekha,’ however, finds no mention in the Valmiki Ramayana. The friendship between Rama and Sugriva remains one of the epic’s finest examples of mutual trust and commitment. Sugriva’s detailed description of countries, rivers, mountains and geographical boundaries before sending the vanara forces in search of Sita reveals an astonishing knowledge of ancient geography: almost a precursor to the maps and navigational systems we rely upon today.

When Angada contemplated rebellion, Hanuman preserved the unity of the vanara kingdom through his extraordinary intelligence and the appropriate use of the traditional strategies of conciliation, gifts, division and force. After Hanuman destroyed the Ashoka grove, Ravana did not immediately deploy his entire army. He sent successive forces: Kinkaras, the sons of ministers, commanders and finally Aksha Kumar, displaying organised military strategy and crisis management. Yet strategy cannot succeed when its foundation is injustice.

Hanuman on his return after accomplishing the seemingly impossible mission for Rama, instead of describing his own valour, conveyed Sita’s safety in just a few words. The grand coronation of Sri Rama guided by Vasishtha, and Sita’s presentation of her pearl necklace to Hanuman in recognition of his wisdom and valour are equally interesting. The ‘Phala Shruti’ of the Ramayana declares that its recitation dispels sorrow.

Several participants offered added insights and thus, it was a Great Joint Learning Session Indeed. I offer my heartfelt special thanks to Sudesh Pillutla and the entire Telugu Vennela team for this unforgettable opportunity. The evening in Houston was an occasion of gratitude, friendship, family, literature and, above all, a renewed journey into the timeless world of the Ramayana.

EPILOGUE:

On this occasion, specially to be mentioned guests were Smt and Sri T Jagannath, aged 80+ and 90+ respectively, who nevertheless enthusiastically and occasionally participated in the deliberations. In fact, the other day they also came to my son's house for a religious program. Their affectionate daughter, Sonali Jagannath, takes care of them so affectionately that she seldom attends any program without them accompanying her: a devotion that beautifully mirrors the essence of Ramayana Dharma itself.

Sri T. Jagannath has lived a long, legendary life defined by a pursuit of excellence, stretching from his youth as an avid athlete representing Orissa state in the Nationals to achieving top academic honors as a gold medalist in Law from Andhra University. His impressive corporate journey spanned a tenure at the Life Insurance Corporation of India (LIC) before he rose to head the Indian operations of a prominent American multinational corporation.

Now in his 90s, he continues to embrace his lifelong passions for global exploration and sports. An elite member of the Travelers Century Club who has toured over 100 countries, he still actively travels to witness major global spectacles, from the FIFA World Cup and the US Open to the upcoming Olympic Games, embodying an untamed spirit of adventure.

హయస్థానపురం (హ్యూస్టన్) నెలనెలా వెన్నెల (ఆగస్ట్ 22, 2026) >>>>> వాల్మీకి రామాయణంలో తెలిసిన, తెలుసుకోవాల్సిన అంశాలు: వనం జ్వాలా నరసింహారావు

 హయస్థానపురం (హ్యూస్టన్) నెలనెలా వెన్నెల 

(ఆగస్ట్ 22, 2026)

వాల్మీకి రామాయణంలో తెలిసిన, 

తెలుసుకోవాల్సిన అంశాలు

ప్రసంగ సారాంశం: వనం జ్వాలా నరసింహారావు

హ్యూస్టన్ తెలుగు సాంస్కృతిక సంఘం (TCA) ఆధ్వర్యంలో సుదీర్ఘ కాలంగా సాగుతున్న అక్షర యజ్ఞం 'తెలుగు వెన్నెల'. 2009 సంవత్సరంలో (సుమారు 17 సంవత్సరాల క్రితం) ప్రారంభించిన తొలి ఏడాదే నాకు పాల్గొనే అవకాశం కల్పించారు నిర్వాహకులు. అమెరికా, హ్యూస్టన్ వెళ్ళినప్పుడల్లా నేను తప్పక పాల్గొనే కార్యక్రమం ఇది. ఆ క్రమంలోనే, 2026 ఆగస్ట్ 22, శనివారం నాడు నిర్వహించిన 172వ నెల నెలా తెలుగు వెన్నెల సదస్సు నాకు ఒక మధురమైన జ్ఞాపకాన్ని, అపురూపమైన గౌరవాన్ని కలిగించింది మరో పర్యాయం. ఈ ప్రతిష్టాత్మక సమావేశానికి నన్ను ముఖ్య అతిథిగా ఆహ్వానించి, ‘వాల్మీకి రామాయణంలో కొన్ని ఆసక్తికరమైన అంశాలు అనే అద్భుతమైన విషయంపై (నా సూచన మేరకు కూడా) ప్రసంగించమని కోరడం నా పూర్వజన్మ సుకృతంగా భావిస్తున్నాను.

తెలుగు వెన్నెల బృందం అందించిన ఈ ఆహ్వానాన్ని అత్యంత గౌరవంగా స్వీకరిస్తూ, షుగర్ లాండ్ లోని ఆత్మీయులు సాయి రాచకొండ గారి నివాసంలో ఏర్పాటు చేసిన సుందర వేదికపై, సాహితీ ప్రియుల సమక్షంలో దాదాపు గంటసేపు నా భావాలను పంచుకునే భాగ్యం నాకు లభించింది. సాహితీ ఆతిథ్యమే కాకుండా, సాయి రాచకొండ దంపతుల ‘చక్కటి రుచికరమైన, కాఫీతో కూడిన ఆహార పదార్ధాలతో’ ఆత్మీయ ఆతిథ్యం చిరకాలం గుర్తుండిపోయే జ్ఞాపకం.  

ఈ వేడుక కేవలం ఒక సాహిత్య ప్రసంగంగా కాకుండా, మా కుటుంబానికి ఒక చిరస్మరణీయమైన పండుగలా సాగింది. నా ఈ సాహిత్య యాత్రలో నా అర్ధాంగి విజయలక్ష్మి, నా ఇద్దరు కూతుళ్లు ప్రేమ, కిన్నెర కూడా నాతో పాటు పాల్గొని సభలో భాగస్వాములు కావడం అదనపు సంతోషాన్ని ఇచ్చింది. ఈ సభ విజయవంతం కావడానికి, నాకు ఈ విశిష్టమైన అవకాశం లభించడానికి ముఖ్య కారకులు మిత్రులు సుధేష్ పిల్లుట్ల గారు. స్వయంగా శ్రీ వాల్మీకి రామాయణం అంశాలమీద అమోఘమైన అవగాహన వున్న పరిశోధనాత్మక సాహిత్యాభిలాషి. వారి ప్రత్యేక చొరవ, సాహిత్యం పట్ల వారికి వున్న అపారమైన అనురాగమే నన్ను ఈ వేదికపై నిలబెట్టాయి. హ్యూస్టన్ నగరంలోని ప్రసిద్ధ సాహితీ మూర్తులు, మేధావులు ఈ సదస్సుకు హాజరై సభకు ఎంతో శోభను చేకూర్చారు.

తెలుగు వెన్నెల బృందం సభ్యులతో పాటు సుధేష్ దంపతులు, ఆతిథ్యమిచ్చిన సాయి రాచకొండ దంపతులు, ప్రవాసాంధ్ర సాహిత్య లోకంలో చిరపరిచితులైన వంగూరి చిట్టెన్ రాజు గారు, చిలుకూరి సత్యదేవ్ గారు, పాలపర్తి ఇంద్రాణి గారు, కాకాని గారు, మానస-రావుగారు దంపతులు, సోనాలి ఆమె (వయో వృద్ధులైన) తల్లిదండ్రులు, ఉన్నవ వీణ గారు, నూతలపాటి సుగుణ గారు, సీతారాం గారు మరియు ఎందరో ఇతర ప్రముఖులు ఈ సభలో ఆశీనులై నన్ను ఎంతగానో ప్రోత్సహించారు. నా ప్రసంగం తరువాత చిలుకూరి సత్యదేవ్ గారు తన రామాయణ పద్యాలతో సభను ఆహ్లాదపరిచారు. పాలపర్తి ఇంద్రాణి గారు శ్రీశ్రీ స్థాయి కవితను అద్భుతంగా చదివి శ్రోతల అభిమానాన్ని చూరగొన్నారు.  

సభ అంతటా నిండిన ఆత్మీయత, రామాయణ గాథపై వారికున్న జిజ్ఞాస నా ప్రసంగాన్ని మరింత ఉత్సాహంగా సాగించేలా చేశాయి. వాల్మీకి రామాయణం మనకు కేవలం తెలిసిన కథ మాత్రమే కాదు. తరతరాలుగా వింటూ, చదువుతూ వచ్చిన ఆ కథలో మనకు తెలియని ఎన్నో ఆసక్తికరమైన విషయాలు, సూక్ష్మమైన భావాలు, జీవితానికి పనికొచ్చే విలువైన సందేశాలు దాగి ఉన్నాయి. లోతుగా పరిశీలిస్తే కొత్త అర్థాలతో మన ముందుకు వస్తాయి. శ్రీరాముడి వ్యక్తిత్వం, ఆయన ఆచరించిన సామాన్య ధర్మం, విశిష్ట ధర్మం, రాజధర్మం, కుటుంబ బాధ్యతలు, స్నేహం, నాయకత్వం, పరిపాలన, కర్తవ్యనిష్ఠ వంటి ఎన్నో అంశాలను వాల్మీకి మహర్షి కథలో భాగంగానే మనకు పరిచయం చేశాడు.

రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు, భరతుడు, హనుమంతుడు, సుగ్రీవుడు, మంధర, శూర్ఫనక, రావణుడు, అంగదుడు, వంటి పాత్రల మాటల్లోనూ, ప్రవర్తనలోనూ మనిషి జీవితాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడే ఎన్నో కోణాలు కనిపిస్తాయి. వాల్మీకి చెప్పిన ప్రతి విషయానికీ ఒకే అర్థం ఉండాలని లేదు. ఒక సందర్భంలో చెప్పిన మాటకు మరో సందర్భంలో మరింత లోతైన అర్థం తరతరాలకు దార్శినికంగా అన్వయించుకోవచ్చు.

కొన్ని విషయాలు ధర్మాన్ని చెబుతాయి. కొన్ని నాయకత్వాన్ని నేర్పుతాయి. కొన్ని మానవ స్వభావాన్ని అద్దంలా చూపిస్తాయి. మరికొన్ని మనం ఈ రోజున జీవిస్తున్న సమాజాన్ని గుర్తు చేస్తాయి. అందుకే రామాయణాన్ని కేవలం గతానికి సంబంధించిన మహాకావ్యంగా కాకుండా, మన జీవితాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడే శాశ్వత గ్రంథంగా చూడవచ్చు. ఈ కోణంలో చూస్తే రామాయణం మరోసారి మన ముందుకు కొత్తగా తెరుచుకుంటుంది. కథ తెలిసినదే కావచ్చు, కానీ అందులోని కొన్ని విషయాలు తెలుసుకోవాల్సినవే. ఎవరికైనా, ఎవరైనా, ఏదైనా చెప్పే ముందు, దాన్ని నిష్కపటంగా, నిర్మొహమాటంగా ఆచరించి చూపాలి. ఈ మానవతా సూత్రాలకు తొలి, అత్యున్నత ఉదాహరణ శ్రీరాముడే.

తన కర్తవ్యాన్ని శ్రీరాముడు ఏనాడూ వదులుకోలేదు. ఆయనను విమర్శించినవారీతో సహా శ్రీరాముడి కర్తవ్యనిష్ఠను మాత్రం ఎవరూ తప్పుపట్టలేకపోయారు. తన సుఖం కంటే సమాజ సుఖానికి, తన అభిప్రాయం కంటే ధర్మానికి, విమర్శల కంటే కర్తవ్యానికి ప్రాధాన్యమిచ్చిన శ్రీరాముడి జీవితం అందుకే యుగాలు మారినా ఆదర్శంగా నిలిచింది. వాల్మీకి రామాయణం ఒక సత్యచరిత్ర అని, అందులో జరిగిన విషయాలను జరిగినట్లుగానే వాల్మీకి మహర్షి చెప్పారని పలువురు అంగీకరించారు. వాల్మీకి మహర్షి ఒకసారి నారదుడిని అడిగిన ప్రశ్నకు సమాధానంగా, నారదుడు శ్రీరాముడిలో ఉన్న పదహారు విశిష్ట గుణాలను వివరించాడు. ఇవి కేవలం శ్రీరాముడిని గొప్పవాడిగా చెప్పడానికి వాల్మీకి ఉద్దేశించిన విశేషణాలు మాత్రమే కావు. ఒక మనిషి తన జీవితాన్ని ఏ విలువలతో తీర్చిదిద్దుకోవాలో సూచించే లక్షణాలుగా వీటిని చూడాలి.

విశ్వామిత్రుడు అడిగినది ఏదైనా చేస్తానని, యాగరక్షణ కోసం తన వెంట శ్రీరాముడిని పంపమని ఆయనకోరినప్పుడు, నిరాకరించిన దశరథుడికి వశిష్ఠుడు నచ్చచెప్తాడు. ఇచ్చిన మాటను ఎలాగైనా నిలబెట్టుకోవాలనే ధర్మసూక్ష్మాన్ని ఇక్కడ అర్థం చేసుకోవాలి. రాముడిని, లక్ష్మణుడిని విశ్వామిత్రుడి వెంట యాగరక్షణకు పంపుతాడు. శ్రీరామచంద్రమూర్తి అవతార కార్యం ఒక స్త్రీ (తాటక) వధతోనే ప్రారంభమవుతుంది. స్వధర్మాన్ని నిర్వర్తించాలంటే ఒక స్త్రీని చంపవచ్చా అని రాముడు శంకించినప్పుడు, విశ్వామిత్రుడు రాముడికి ధర్మసూక్ష్మాన్ని వివరించాడు. అహల్యా శాపవిమోచనం గురించి (నాతిని రాతిగ చేసి) ఎన్నో వక్రభాష్యాలు ప్రచారంలోకి వచ్చాయి. భర్త గౌతముడు ఆమె చేసిన తప్పుకు ప్రాయశ్చిత్తంగా, అనేక సంవత్సరాలు గాలినే ఆహారంగా తీసుకుంటూ, అన్నపానీయాలు లేకుండా, ఆశ్రమంలో బూడిదలో పడి, ఎవరికీ కనిపించకుండా తాపంతో కఠినమైన జీవితం గడపాలని శపించాడు కాని శిలగా మారమని కానేకాదు. శ్రీరాముడు రాగానే శాప విమోచనం కలిగింది.

ఘోరమైన తపస్సు చేసిన విశ్వామిత్రుడికి బ్రాహ్మణత్వం లభించిందని బ్రహ్మ ప్రకటించినా, వశిష్ఠుడు స్వయంగా వచ్చి తనకు బ్రాహ్మణ్యం లభించిందని అంగీకరించిన తరువాతే ఆయనకు నమ్మకం కలిగింది. ఇక్కడ విశ్వామిత్రుడు బ్రహ్మ మాట కంటే బ్రహ్మర్షి వశిష్ఠుడి మాటకే ఎక్కువ విలువ ఇచ్చాడు. ఎన్నో తపస్సులు చేసినా, కోపాన్ని జయించనంతవరకు తపస్సు సంపూర్ణ ఫలితాన్ని ఇవ్వదని విశ్వామిత్రుడి జీవితం తెలియజేస్తుంది. బ్రాహ్మణ్యం అంటే కేవలం ఒక జన్మతో వచ్చే స్థితి కాదు; కామక్రోధాలను జయించి, వాటిని తనకు వశం చేసుకున్న జీవన విధానం. కామం, క్రోధం వంటి సహజమైన బలాలను పూర్తిగా తన ఆధీనంలోకి తెచ్చుకున్నవాడే నిజమైన బ్రాహ్మణోత్తముడు.

శ్రీరాముడిని యువరాజుగా చేయడానికి దశరథుడు తనకా అధికారం ఉన్నప్పటికీ, పౌరులను, పెద్దలను, రాజులను సంప్రదించి వారి అంగీకారం ఒకటికి రెండు సార్లు తీసుకున్నాడు. విశేషమేమిటంటే, రాముడి పట్టాభిషేకాన్ని చెడగొట్టడానికి కైకేయిని ప్రేరేపించిన మంథర కూడా రాజధర్మాన్నే తన వాదనకు ఆధారంగా చేసుకుంటుంది. రాజనీతి వేశ్యానీతితో సమానమని కూడా అంటుంది; అంటే, రాజధర్మాన్ని రాజుతోనే కాకుండా ఒక దాసితో కూడా మాట్లాడిస్తాడు మహర్షి వాల్మీకి. అరణ్యవాసానికి వెళ్లాల్సిన వార్తను శ్రీరాముడు లక్ష్మణ, కౌసల్యలకు వివరిస్తూ, తండ్రి మాటను నిలబెట్టుకోవడం తన ధర్మమని చెప్పాడు. రాజనీతి అంతా ధర్మం కాదు గానీ ధర్మమంతా రాజనీతి అవుతుందని, ధర్మం, కర్మం రెండూ అచేతనమైనవేనని, వాటికంటే మించిన దైవశక్తి ఒకటి ఉందని చెబుతాడు. తన పట్టాభిషేకానికి విఘ్నం కలిగించింది కైకేయి వ్యక్తిగత ద్వేషం కాదని, ఇదంతా విధి చేష్టేనని భావిస్తాడు.

అరణ్యవాసంలో కోసల సరిహద్దు దాటేటప్పుడు ఆనవాయితీ కాగా, రాముడు అయోధ్య వైపు తిరిగి గ్రామదేవతలను ప్రార్థించాడు. భగవంతుని అవతారమైన రాముడు నదులకు, వృక్షాలకు నమస్కరించడం ద్వారా, లోకంలో ఒక శిష్టాచారాన్ని స్థాపించడానికి మార్గం చూపాడు. అలాగే, గంగానదిని, యమునానదిని దాటుతున్నప్పుడు సీత చేతులు జోడించి భక్తితో ప్రార్థిస్తూ, వనవాసం పూర్తిచేసుకుని సుఖంగా తిరిగి వచ్చేలా అనుగ్రహిస్తే ఆవులను దానం చేస్తానని, కల్లు కుండలను సమర్పిస్తానని వేడుకుంది. హిందూ సంప్రదాయంలో నమస్కారం బాహ్యరూపానికి కాదు; అంతర్యామిగా ఉన్న ఈశ్వర తత్త్వానికి. సర్వప్రకృతిలోనూ దైవాన్ని దర్శించే భారతీయ సంస్కృతికి ప్రత్యక్ష ఉదాహరణ.

మొదట్లో, అరణ్యంలో ప్రయాణించే క్రమంలో లక్ష్మణుడు ముందు, అతని వెనుక సీత, ఆమె వెనుక రాముడు నడిచారు. ఇందులో ఒక తాత్త్విక అంతరార్థం ఉంది. సీత అనే ప్రకృతిని (దేహాన్ని) ముందుంచి, లక్ష్మణుడు అనే జీవుడు అనుసరిస్తే అపాయం తప్పదని. కాబట్టి చేతనుడైన జీవుడు ముందుకు సాగి, ప్రకృతి రూపమైన దేహాన్ని తన వెంట నడిపించుకోవాలి. రాముడు ఇద్దరినీ రక్షిస్తూ వెనుక రావడం ప్రకృతిని, జీవుడిని రక్షించేవాడు ఈశ్వరుడే అనే సత్యానికి ప్రతీక. తర్వాత, దండకారణ్యంలో శ్రీరాముడు ముందు, మునులు ఆయన వెంట నడిచారు. ఇక్కడ జీవుడైన లక్ష్మణుడికి, పరమాత్మ అయిన రాముడికి మధ్యలో సీత అనే ప్రకృతి ఒక తెరలా ఉన్నందున, ఆ తెర తొలగాలంటే రాముడికీ సీతకూ సేవ (కైంకర్యం) చేయాలనే తాత్త్విక భావాన్ని ఋషులు గ్రహించారు.

భరతుడు అరణ్యానికి వచ్చి రాముడిని అయోధ్యకు తిరిగి రమ్మని వేడుకున్నప్పుడు రాముడు భరతుడికి రాజధర్మాన్ని బోధించాడు. రాజ్యపాలన అనేది రాజు ఒక్కడి చేతిలో జరిగే వ్యవహారం కాదని, వివిధ బాధ్యతలను సమర్థులైన వ్యక్తులకు అప్పగించి ధర్మబద్ధమైన వ్యవస్థ ద్వారా ప్రజలను పాలించడమే రాజధర్మమని స్పష్టం చేశాడు. ఇంతటి రాజధర్మాన్ని బోధించిన శ్రీరాముడు తండ్రి మాట కోసం తనకు వచ్చిన రాజ్యాన్ని త్యజించడం ఆయన ధర్మనిష్ఠలోని ప్రత్యేకత. జాబాలి రాముడి ఆలోచనను తీవ్రంగా విమర్శిస్తూ, భౌతికవాద దృష్టితో పట్టాభిషేకం చేసుకోమని సలహా ఇచ్చాడు. సర్వజగత్తుకూ సత్యమే ఆధారమని రాముడు ఘాటుగా సమాధానమివ్వగా, జాబాలి తాను నాస్తికుడిని కాదని, రాముడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించేలా చేయడానికే సందర్భానుసారం ఆ వాదాన్ని వినిపించానని స్పష్టం చేశాడు. అందరూ అనుకున్నట్లు జాబాలి నాస్తికుడు కాదనేది వాల్మీకే స్పష్టం చేశాడు.

పంచవటి గోదావరీ నది తీరంలోనే ఉందనే విషయం వాల్మీకి రామాయణంలోని వివరాల బట్టి నిర్వివాదాంశం. శూర్పణఖ రావణుడి కొలువుకు వెళ్లి చేసిన ఆగ్రహం వెనుక కేవలం అవమానమే కాదు, రావణుడి క్షీణిస్తున్న పాలనను, నాయకత్వ వైఫల్యాన్ని ప్రశ్నించే రాజధర్మ విమర్శ కూడా ఉంది. పాలకుడి వ్యక్తిగత స్వభావం ఎలా ఉంటుందో రాజ్యం కూడా చివరకు అలాంటి దిశలోనే పయనిస్తుంది అనే సత్యాన్ని వాల్మీకి ఇక్కడ చూపించాడు. శూర్ఫనక ద్వారా పాలన గురించి, నాయకత్త్వ లక్షణాలను గురించి, వ్యక్తిత్త్వ వికాసాన్ని గురించి అద్భుతంగా చెప్పిస్తాడు.

జింక రూపంలో ఉన్న మారీచుడు చనిపోతూ 'హా! సీతా! హా! లక్ష్మణా!' అని అరిచినప్పుడు, సీత లక్ష్మణుడిని పంపించడానికి పరుషంగా మాట్లాడింది. రావణ సంహారం జరగాలంటే ఆమె లంకకు వెళ్లాలి, రామలక్ష్మణులు ఇద్దరూ ఉంటే రావణుడికి అవకాశం ఉండదు కాబట్టి, లక్ష్మణుడు వెళ్లేంతటి పరిస్థితి రావడానికి అతనిపై నిందలు వేయడం తప్ప మరో మార్గం లేదని సీతకు తెలుసన్న భావనను ఇందులో చూడవచ్చు. గమనించదగ్గ విషయం ఏమిటంటే లక్ష్మణుడు వెళ్తూ సీత చుట్టూ ఎలాంటి 'లక్ష్మణరేఖ' గీయలేదు, వాల్మీకి రామాయణంలో లక్ష్మణరేఖ ప్రస్తావనే లేదు.

రావణుడు ఎడమ చేత్తో సీత తలవెంటుకలను, కుడిచేత్తో ఆమె తొడలను పట్టుకుని బలవంతంగా అపహరించాడు. వాల్మీకి రామాయణంలో రావణుడు సీతను తాకి అపహరించినట్లు స్పష్టమైన వచనాలు ఉన్నాయి. రామ-సుగ్రీవుల మధ్య కుదిరిన స్నేహం అపురూపమైన స్నేహానికి పర్యాయపదం అనాలి. వాలి వధ, రాముడి ధర్మ వచనాలు, సుగ్రీవుడి పట్టాభిషేకం, తరువాత రాముడికి ‘ఇచ్చిన మాట’ ప్రకారం సీతాన్వేషణకు వానర వీరులను పంపే ముందు సుగ్రీవుడు నలుదిక్కులలోని దేశాలు, నదులు, పర్వతాలు, చివరకు చేరగలిగే సరిహద్దులను ఒక్కొక్కటిగా వివరించాడు. గూగుల్ మ్యాప్స్, GPS లకు తొలి మెట్టుగా వున్న ఈ ప్రాచీన భౌగోళిక విజ్ఞానం వశిష్టుడి విశిష్ట మేధోసంపదకు నిదర్శనం.

అన్వేషణ గడువు ముగిసి తిరుగుబాటు చేయాలనుకున్న అంగదుడిని హనుమంతుడు తన అపారమైన బుద్ధికుశలతతో, సామ-దాన-భేద-దండోపాయాలను ప్రయోగించి వానర రాజ్య సమైక్యతను కాపాడాడు. అశోకవనాన్ని హనుమంతుడు ధ్వంసం చేసిన తరువాత రావణుడు ఒకేసారి పెద్ద సైన్యాన్ని పంపకుండా కింకరులు, మంత్రుల పుత్రులు, సర్వసైన్యాధ్యక్షులు, చివరకు అక్షకుమారుడిని దశలవారీగా పంపుతూ క్రమబద్ధమైన సైనిక వ్యూహాన్ని, సంక్షోభ నిర్వహణను చూపించాడు. అయితే దాని వెనుక ఉన్న నిర్ణయం అన్యాయంపై ఆధారపడటం వల్ల ఆ వ్యూహం విఫలమైంది.

హనుమంతుడు అసాధ్యమైన రామకార్యాన్ని ముగించి వచ్చినప్పుడు శ్రీరాముడి ముందు తన పరాక్రమాన్ని వివరించకుండా, సీతమ్మ క్షేమాన్ని కేవలం 'నియత- ప్రాణయుక్త-దేవి' అనే మూడు మాటల్లోనే తెలియజేసి తన అపారమైన వినయాన్ని చాటుకున్నాడు. సముద్రాన్ని దాటేందుకు మార్గం చూపమని రాముడు ప్రార్థించినా సముద్రుడు ప్రత్యక్షం కానప్పుడు రాముడు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని సంధించదమంటే, అవసరమైనప్పుడు దండోపాయం రాజధర్మం అని అర్థం చేసుకోవాలి. విభీషణుడి రామపక్షం చేరడమంటే, అధర్మానికి దూరంగా ఉండి ధర్మాన్ని ఆశ్రయించడానికి చేసిన నిర్ణయమే.

లక్ష్మణుడు యుద్ధంలో మూర్ఛపడిన సందర్భంలో సుషేణుడు సంజీవకరణి మూలికల అవసరాన్ని చెప్పగా హనుమంతుడు దానిని తెచ్చాడు. లక్ష్మణుడు మూర్ఛపడి ప్రాణాపాయస్థితికి చేరిన సందర్భంగా చూడాలి తప్ప చనిపోయినట్లు కాదు. రావణవధకు ముందు విభీషణుడు అతడి మరణ రహస్యాన్ని (ఇంటిగుట్టు లంకకు చేటు) రాముడికి చెప్పాడనే ప్రసిద్ధ కథనానికి వాల్మీకి రామాయణంలో ఎలాంటి ఆధారం లేదు. రాముడు సంధించిన బ్రహ్మాస్త్రమే నేరుగా రావణుడిని సంహరించింది. రావణవధ అనంతరం సీత అగ్నిప్రవేశం చేయడం రాముడి ఆజ్ఞ వల్ల కాదు. సీతాదేవి స్వయంగా తన పవిత్రతను లోకసాక్షిగా ప్రకటించుకోవడానికి ఎంచుకున్న స్వీయ నిర్ణయం.

చివరగా అయోధ్యలో వశిష్ఠుడి ఆధ్వర్యంలో శ్రీ సీతారామ పట్టాభిషేక మహోత్సవం అత్యంత వైభవంగా జరిగింది. రాముడికి వంశపారంపర్యంగా వచ్చే దివ్య కిరీటాన్ని వశిష్టుడు ధరింప చేయగా, సీతాదేవి తన మెడలోని ముత్యాల హారాన్ని భర్త అనుమతితో హనుమంతుడి మంచి బుద్ధి పరాక్రమాలకు గౌరవంగా బహుకరించింది. రామాయణ పఠనం సర్వదుఃఖాలను హరిస్తుందని ఫలశ్రుతి చెబుతోంది.

నా ప్రసంగం అనంతరం, నేను చెప్పినదానికంటే గొప్పగా కార్యక్రమంలో పాల్గొన్న పలువురు, అద్భుతమైన వివరణలు ఇవ్వడంతో, నాకు ఈ సమావేశం ‘రామాయణంలో నేను తెలుసుకోవాల్సిన అంశాలు’గా వుండడం మరో అదృష్టం.  

(సుధేష్ పిల్లుట్ల గారికి ప్రత్యేక ధన్యవాదాలు. వారు ఆహ్వాన పత్రికలో ఇలా...ఇలా... నాగురించి రాయడం: ‘ఈసారి వెన్నెల కార్యక్రమానికి విశిష్ట అతిథిగా విచ్చేస్తున్న ప్రముఖ సాహితీవేత్త, పాత్రికేయులు శ్రీ వనం జ్వాలా నరసింహరావుగారు, వాసుదాసు స్వామి రచించిన తెలుగు రామాయణాన్ని సరళమైన ఆంగ్లంలోకి యథాతథంగా అనువదించారు. ఈ అనువాద ప్రక్రియలో తాను గ్రహించిన, మనకు తెలియని, తెలుసుకోవలసిన ఆసక్తికరమైన ఎన్నో విషయాలను ఆయన మనతో పంచుకోనున్నారు.’ నాకంటే, అది వారి గొప్పదనమని అనాలి.

అలాగే వాసుదాసుగారిని అద్భుతంగా పరిచయం చేశారు ఇలా: శ్రీ వావిలికొలను సుబ్బారావుగారు ‘ఆంధ్ర వాల్మీకిగా ప్రసిద్ధి పొందిన మహానుభావులు. సంస్కృత, తెలుగు పండితులు, రామభక్తులు, గ్రాంథికవాదులు, రచయితలు, సంపాదకులు. హఠయోగం నుంచి భక్తియోగం వైపు సాగిన ఆయన అంతర్ముఖ పరివర్తన, ఆయనను ‘ఆంధ్ర వాల్మీకి’గా, ‘వాసుదాసు స్వామిగా, అభినవ రామదాసుగా నిలబెట్టింది. వాల్మీకి రామాయణంలోని 24,000 శ్లోకాలనూ తెలుగులో పద్యరూపంలోకి అనువదించారు. యథా వాల్మీక రామాయణము అనే ఈ గ్రంథం, మూల సంస్కృత రామాయణానికి అత్యంత నిష్ఠతో చేసిన అనువాదం. దీనిని ఆయన ఒంటిమిట్ట శ్రీరామచంద్రునికి అంకితం చేశారు.’

Cricket was more gentlemanly in the good old days : Vanam Jwala Narasimha Rao

 Cricket was more gentlemanly 

in the good old days

Vanam Jwala Narasimha Rao

The Hans India (August 23, 2026)

Today’s cricket is technology-driven. Decisions are no longer left entirely to the naked eye of umpires. There is DRS (Decision Review System), ultra-edge, ball-tracking, slow-motion replays, spider-cam, LED stumps, and instant third-umpire irrevocable verdicts, flashing on giant screens. Every no-ball is checked frame by frame. Every appeal is dissected precisely. The game has become faster, louder, commercially vibrant, from five-day Test matches to One-Day Internationals (ODIs) to T20s. The cricket of the 1960s, when I played and watched cricket it was pure, patient, and played in what was proudly called as the ‘Sportsman spirit.’  

In the absence of television sets, we listened to every word of radio commentators like Vizzy (Maharaj Kumar of Vizianagaram) and Chakrapani. Cricket lovers imagined every stroke and every wicket. For instance, in January 1964, the England team, then officially known as the Marylebone Cricket Club (MCC), the historic London-based club that governed English cricket for decades, toured India. Under the captaincy of MJK Smith, MCC played five Test matches and two first-class (county) matches.

The match between South Zone and MCC was played at Fateh Maidan (LB Stadium) in Hyderabad from January 7–9, 1964. South Zone was defeated by an innings and 27 runs. Out of our love for the game, some of us who were studying at Khammam College came to Hyderabad for the first time to watch that match.

Before the county match against South Zone, MCC played the first county match against the Indian Board President’s XI in Bangalore from January 3–5. That match ended in a draw. Apart from captain Smith, players who represented England were: Brian Bolus, Fred Titmus, John Mortimore, John Price, Colin Cowdrey, David Larter, Barry Knight, Jim Parks, Ken Barrington, and others. On the Indian side, the players included captain Mansoor Ali Khan the Nawab of Pataudi, Buddhi Kunderan, Chandu Borde, Bapu Nadkarni, Salim Abdul Durani, Bhagwat Chandrasekhar, Dilip Sardesai, ML Jaisimha, Rama Kant Desai, Hanumant Singh etc.

All five Test matches ended in draws. Tiger Pataudi won the toss in all five matches. In the first match at Madras, Farokh Engineer was replaced at the last moment by Buddhi Kunderan due to injury. After Kunderan scored 192 runs, he was retained as the opener-wicketkeeper for the remaining four matches. In the final Test at Kanpur, despite winning the toss, Pataudi surprisingly chose to put England in to bat first.

England scored a massive 559 runs for the loss of 8 wickets, throwing a big challenge before India, since it was forced to follow on as feared. India were all out for just 266 runs in their first innings. Since Bapu Nadkarni, who had come in at the end as a bowler in the first innings, played well and remained not out, Pataudi asked him to open the batting in the second innings. Nadkarni responded magnificently with a century and remained unbeaten, saving India from defeat. It bore the tactical brilliance of Pataudi and the extraordinary character of Nadkarni.

One unforgettable reminiscence was the legendary bowling of Nadkarni. In one famous spell (Madras Test against MCC), he bowled an astonishing 32 consecutive overs, with 27 maidens, including 21 consecutive or 131 dot balls in a row, conceding just five runs. Today, with aggressive batting, fielding restrictions, and powerplays, such an achievement of sustained accuracy is unimaginable, and would be nearly impossible. Nadkarni represented discipline, control, and mental strength. He was not dramatic, but he was relentless. Batsmen simply could not score off him.  

Each player had distinct stylish mannerisms, that won many hearts. ML Jaisimha of MCC (Maredpally Cricket Club, Hyderabad), the elegant, with a princely bearing, was admired for his grace at the crease. The Charismatic, fearless, tactically sharp Captain Mansoor Ali Khan Pataudi, despite losing vision in one eye, captained with boldness. His double century in the series demonstrated both class and courage. Salim A Durrani, was a crowd favorite. Spectators would shout, ‘Durrani Six!’ and often he would oblige, though basically he was a Bowler! He brought romance into cricket. He was both unpredictable and magical.

Chandu Borde was, as always, the ‘Dependable Sheet Anchor’ of the Indian batting line-up. In an era where pitches were uncovered and unpredictable, Borde combined technique with temperament. He stabilized innings when early wickets fell. His value was not always in flashy strokes but in resilience. Dilip Sardesai was compact and dependable, rebuilding innings with quiet determination and admirable concentration. BS Chandrasekhar, with unorthodox action and deceptive leg-spin, could suddenly transform a match, keeping batsmen uncertain and spectators spellbound.

On the England side, players like Brian Bolus, Colin Cowdrey, Fred Titmus, and MJK Smith were technically sound and disciplined cricketers. The weather however, did not suit them. I recall that, there was an instance during the series when several England (MCC) players fell ill. At one stage, they did not have eleven fully fit players to field. Indian players stepped in to field for them. It was all in the true ‘Sportsman Spirit’ unlike today.

Overall, combining all the matches, the highest run-scorers for India were Buddhi Kunderan (525), Dilip Sardesai (449), and ML Jaisimha (444). For England, Brian Bolus (391), Colin Cowdrey (309), and MJK Smith (306) scored the most runs. From both sides, Salim Durani took 11 wickets, Chandrasekhar 10 wickets, Bapu Nadkarni 9 wickets, Titmus 27 wickets, John Price 14 wickets, and Wilson 9 wickets. I remember that Hanumant Singh scored a century in the very first match he played. Likewise, Pataudi also scored a double century.

There was no talk of ‘Match Fixing.’ No betting scandals. No media trials. Just pride in performance and respect for the opponent. Cricket today is faster, richer, and scientifically analyzed. Cricket then was slower, quieter, and emotionally deeper. Today’s players are global celebrities. Those days’ players were admired like artists. Today we watch in ultra-HD clarity. Then we listened and imagined. And perhaps that imagination made the memories even more beautiful.

I also vividly recall John Reid’s inspiring captaincy for New Zealand during his visit to Hyderabad, when he had great difficulty pronouncing the name of off-spinner Venkat Raghavan, whom he generously praised as a future Test great: a fine gesture of sportsmanship that left a deep impression on me. I remember how Jaisimha was initially overlooked for the Australia tour, only to be recalled. He rewarded the selectors with a fine century in the second innings. I also remember Syed Abid Ali excelling as opening bowler, opening batsman, and even wicketkeeper.

At one stage, the Indian Test side was dominated by south zone players, many from Hyderabad, including Pataudi and Jaisimha. I clearly recall Garfield Sobers taking a catch against south zone in Hyderabad and expressing doubt, as he felt his fingers might have touched the ground. Despite the umpire seeking clarification, Sobers honestly admitted his uncertainty, but the next day, a section of the media criticised him for not speaking up before being formally asked, an ironic response to an act of rare integrity.

Then, cricket was guided by conscience and character, when a player’s word could decide an outcome, and we trusted the spirit of the game. Now, it is governed by cameras and precision, where technology confirms every verdict. From conscience to cameras, that, perhaps, is ‘then and now.’